“Lada ym seisoh na ka jingdawa da ka ktien yn ïeng da ka Thma” ong u Subhash C.Bose -M.M.Thaiang
Katto katne shaphang u Netaji Subhash Chandra Bose u nongialeh laitluid
Haba pule na ka kot lyngkdop ka “RASHRA PUTRA” Lada ym seisoh na jingdawa da ka ktien yn ïeng da ka thma, kine ki kyntien U Netaji Subhash Chandra Bose ki long ki kyntien kiba ai mynsiem na ka bynta kito ki briew kiba ieid ri bad ieid jait-bynriew.
U Netaji Subhash Chandra Bose u ong ” Ha ka ri jong ngi, ngi don ki briew kiba nang, kiba stad kiba peit ba sylli ban im ka jaitbynriew bad ban im ka ri” Kaba kham eh shuh shuh ka kyntien u Netaji Subhash Chandra Bose, kaba u kren ha ka Rally jong ki Shipai Indian National Army ha ka 4 tarik u July 1944, ha Burma kaba ong” Give me blood I shall give you freedom” (Ai ia nga ka snam ngan pynïoh ïa phi ïa ka jingjaitluid) bad ka sur kaba mih na ki Shipai Indian National Army bad na ki paidbah kiba don ha kane ka Rally ka sawa jam” Netaji Subhash Chandra Bose the man who gave us freedom”.
Ki bun ki Nongïaleh laitluid ban pynlaitluid ïa ka ri India na ka jingsynshar ki Phareng (British) kum u Deshbandhu, u Mahatma Karamchan Gandhi, ka Sarajini Naidu, u Abid Hussain, u Kiang Nangbah, u Tirot Singh bad kiwei bad ha kane ka jingthoh, ngan iehnoh shwa ïa kiba bun ki Nongïaleh laitluid bad ngan phai sha u Subhash Chandra Bose, uwei na ki nongïaleh laitluit bad u khla wait jong ka ri India.
Ïa u Netaji Subhash Chandra Bose la kha ha ka 23 tarik January 1897.U dei u khun jong ka Prabhavati bad u Janaki Nath Bose, u nongsait-Ain(a Renouned Lawyer) ha Cuttack Odisha.Ki kmie ki kpa ki la phah skul ïa u (C.S. Bose) ha ka snem 1902 ha Baptist Mission School, nangta la pynkynriah ïa u sha Ramenchaw School. Ha ka snem 1913, u leit joint ha ka Presidency College ha kaba u Nonghikai jong u, u Beni Madhav Das, u la ai mynsiem bad ai buit bad pynshlur ïa u ban ieid ïa la ka ri bad ka jait-bynriew.
Ïa u Netaji Subhash Chandra Bose la kha ha ka 23 January 1897, u dei u khun jong ka Prabhavati bad u Janaki Nath Bose, u Nongsait aiñ (Renowned Lawyer) ha Cuttack Odisha.Ki kmie ki kpa ki la phah skul ïa u (C.S. Bose) ha ka snem 1902 ha Baptist Mission School nangla la pynkynriah ïa u sha Ravenchaw School.Ha ka snem 1913, u leit join ha Presidency College ha kaba u Nonghikai jong u, u Beni Madhave Das u la ai mynsiem bad u nongjai buit bad pynshlur ïa u.
Ha ka snem 1916 u Netaji Sibhash Chandra Bose u la shah beh na ka Presidency College na ka daw ka jingsngew pyrhah jaitbynriew jong u. Ha ka snem 1917, kum u samla, u la pynshang ban rung ha ka kam shipai bad u la shah kyntait. U la bteng biang ia ka jingpule bad u la pyndep ïa Graduation jong u na ka Scottish Church College ha ka snem 1919. Nangta u leit pule ha Cambridge University ha London bad pynkhreh ban ïaleh ïa ka Indian Civil Service Examination bad u pass ïa la ka Indian Service Examination (ICS) ha ka snem 1920 bad ha ka por ba u don ha England u Netaji Subhash Chandra Bose u sa tip kham bha ïa ka jingjia “Massacre ha jallinwala Bagh”. Halor kane ka jingjia u la ïa syllok bad ki katto katne ki nongïalam kum ïa u Bal Gangadhar Tilak, C.F Andrews, ïa ka Sarajini Naidu bad ïa kiwei de ki nongïalam ban ïa pyrkhat ban ïaleh ban pynïoh ïa ka jinglaitluid ïa ka India na ka jingshynshar ki British.Na ka bynta ban ïaleh ban ïoh ïa ka jinglaitluid, u Netaji Subhash Chandra Bose u la iehnoh ïa ka kam ICS ha u April 1921.
U Netaji Subhash Chandra Bose u la wan phai na England sha India ha ka 16 July 1921 bad join bad ka Indian National Congress hapoh ka jingïalam jong u Deshbandhu Chittaranjan Das bad u Mahatma Gandhi. Ha ka snem 1923 u Bose u la shah jied u President ka All India Youth Congress. Ha ka snem 1925 u Bose u la sha kem bad set along ïa u sha Mandalay. Ha ka snem 1927 u la lait na patok bad shah jied u General Secretary jong ka Congress bad u la khot ïa ka Purna Swarajya ha ka snem 1919. Hapdeng ka snem 1933 haduh ka snem 1937, u Subhash Chandra Bose u don ha ri Europe bad la ïa kynduh ïa ka Emile Schenki bad u la ïashong kurim bad ka bad ka ïarap ïa u (Bose) ban thoh ïa ka “Indian Struggle”.
Ha ka snem 1938 ha ka Haripura Session u la shah jied u President ka Congress. Hapoh ka jingialam jong kum u President ka Congress, u la ong lada ym soh ka jingïakren da ka ktien ban ïoh ïaka jinglaitluid yn ïeng da ka thma.Katba u Mahandas Karamchan Gandhi (M.K. Gandhi). um ïahap jingmut bad kane ka jingpyrkhat jong u Subhash Chandra Bose. Kane ka jingiapher jingmut u Subhash Chandra Bose u la mih noh naka Indian National Congress ha ka 22 tarik u June ha kane ka juh ka snem (1939) u Netaji Subhash Chandra Bose u la seng ïa ka All India Forward Block. Ha kane ka juh ka snem u la shah kem bad set ïa u Under House Arrest. U Netaji Subhash Chandra Bose hapoh ka Lama jong ka Congress kim shym la urlong. Ki nongïalam ba radbah ka ri India ka la paid arliang wak. Kawei hapoh ka jingïalam u Mahandas Karamchan Gandhi bad kawei hapoh ka jingïalam u Netaji Subhash Chandra Bose uwei na ki Nongieit ri bad u Nongïaleh ban ïoh ïaka jinglaitluid ka ri na ka jingshynshar ki British. Ym tang ka jingïakhih Non Violence lane Civil Disabedience u la seng syndon ïaka Indian National Army ha kaba ka jingïaleh kaba jur jong ki nong India pyrshah ïa ki Phareng (British) ym tang katta ha ka snem 1942 la dawa tyngeh ba ki phareng (British) ki dei ban mih noh shisyndon na ka ri India lyngba ka jingïakhih ka “Quit India Movement”.
Ha ka 22 tarik June 1940, u Netaji Subhash Chandra Bose ha ka jingaibuit (put an idea) u Veer Savashar ba u dei ban leit sha Germany bad ban organize ïa ka Indian Force. Ha ka 17 tarik January 1941, u Netaji Subhash Chandra Bose, u la lait phet na ka House arrest na Calcutta da ka ba riam (phong jain) kum u Pathan, Nangta u phet rieh sha Peshawar na Peshawar sha Mosco kum u Indian Count Orlando Mazzotta nangta sha Berlin da ka liengsui?.
Ha Berlin u Netaji Subhash Chandra Bose u la seng bad plie ïa ka “Force India Centre” ha Berlin bad na ki koidi thma India, u la pynrung kam shipai ïa kumba 4,500 ngut bad u plié ïa ka “Azad Hind Radio”. U Netaji Subhash Chandra Bose um sngew shngai? ban sah ha Gemany, u la phet sha Hom Africa da kaba shong da ka Submarine ryngkat bad u Abid Hussain nangta la pynkynriah (Transfer) ïa u sha Japan. Ha kane ka jingphet rieh da ka jingaibuity u Abid Hussain mih nyngkong ka kyntien u “Jai Hind”. Ïa ka kyntien “Netaji” la ai nam ïa Subhash Chandra Bose da ki Nongbud jong u kiba don ha ka Germany.
Ha ka 5 tarik July 1943, u Netaji Subhash Chandra Bose u la pynbna pyrthei ïa ka jngthmu jong ka Indian National Army (INA) “Dilli Chalo-Jai Hind”bad seng ïa ka Women Regiment” kaba la ïalam da u Captain Laxmi Sehgal. Netaji Subhash Chandra Bose u la poi ha Singapore ha ka 2 tarik July 1943 bad u shimti ban pynïaid (control) ïa ka Indian National Army (INA) bad ha ka 4 tarik July 1943, u la ai jingkren ha ka kynhun shipai jong u da kaba khot “Challo Dilli” hapdeng ka jingrisa “Jai Hind” bad ha ka 21 tarik October 1943 bad ha kane ka sagi u la pynbna ba la thaw ïa ka Provisional Government of Free India (PGFI) bad u la ïoh ïa ka jingkyrshan na ki 11 tylli ki ri ïa ka ne ka sorkar ba la pynbna da u Subhash Chandra Bose.
U Netaji Subhash Chandra Bose ha ba kren ha ka rally jong ki shipai Indian National Army ha ka 4 tarik July 1944, ha Burma,u ong “ai ïa nga ka snam, ngan ai ïa phi ïa ka jinglaitluid”(give me blood and I shall give you freedom) lyngba kane ka rally jong ka Indian National Army u Bose u la kyntu ïa baroh ki nong India ban trei lang ka jingialeh pyrshah ïa ka British Raj.
Ha ka 18 March 1944 ki shipai Indian National Army ki lam ïa u pud jong ka Burma sha India bad ha ka 14 tarik April 1944, u Colonel Malik u la pynher ïa ka lama jong ka Indian National Army ha Mairong ha kaba ka INA Memorial Complex ka ïeng mynta.
Ha ka 18 August 1945, u Netaji u shong da ka liengsui? (Air Plane) na Taihoku (kaba la tip mynta ka “Taipei airport” bad ka la hap (aircrash) bad ha ka 23 tarik August la pynbna na Japan ba u Subhash Chandra Bose u la ïap ha ka jinghap liengsui?.