Ka Sngi Burom ïa ki Nonghikai: Burom ïa ki da ki kam, ym tang da ki ktien, nalor ki syntiew bad ka jingrakhe ( Carmel Lyngdoh )

Ka kam nonghikai kam mut tang ban ïarap ïa ki khynnah skul ba kin pass ïa ki eksamin; ka dei ka kam ban saiñdur ïa ka akor jong ki, ban pynïar ïa ka jingtip, ban pynroi ïa ka jingsngewkitkhlieh bad ban tei ïa ka lawei jong ki pateng ban wan.
Ka Sngi Burom ïa ki Nonghikai ka dei ka kabu ban pynpaw ïa ka jingsngewnguh, ban ai burom bad ban ithuh ïa ka jingnoh synñiang kaba kordor jong ki nonghikai sha ka imlang sahlang. Hynrei nalor ka jingrakhe, kane ka sngi ka dei ruh ban long ka kabu ban pyrkhat bad bishar bniah ïa ka jinglong jingman jong ka kam hikai, ka jingïadei hapdeng ki nonghikai, ki khynnah skul bad ki kmie ki kpa, bad ïa ki jingeh kiba ki nonghikai ki mad ha kane ka juk mynta.
Ki Nonghikai Mynshwa bad Mynta
Ha ki por mynshwa, la ñiew ïa ki nonghikai kum ki riew pawkhmat kiba la burom bad kiba don ka jingktah kaba khraw ha la ki shnong ki thaw. Ki khynnah skul ki peit burom ïa ki, katba ki kmie ki kpa ki shaniah ha ka jingai jingmut bad ka rukom pynbeit akor jong ki. Ka kamram jong u nonghikai kam kut tang hapoh ka kamra klas; ki nonghikai ki long ruh ki nongai jingmut, ki nongpynïasuk bad ki nongtei ïa ka akor.
Mynta, ka rukom hikai ka la kylla shibun namar ka jingkiew shaphrang jong ka science bad technology. La khmih lynti ïa ki nonghikai ba kin pyndonkam ïa ki kor digital, sngewthuh ïa ki jingeh ha ka jingsngew bad ka jingmut jingpyrkhat jong ki khynnah, bad pynïahap ïa ka rukom hikai katkum ki jingdonkam bapher bapher jong ki nongpule.
Ka social media, ka jingpyndonkam palat ïa ki mobile phone, ka cyberbullying, ka jingdih drok bad kiwei kiwei ki jingdih pynbuaid, ki jingeh ha ïing ha sem bad ki jingeh kiba ïadei bad ka koit ka khiah jong ka jingmut jingpyrkhat, ki long katto katne na ki jingeh kiba ki nonghikai ki hap ban ïakhun mynta. Bun na kine ki jingeh kim shym la saphriang ne jur kumba long mynta ha ki pateng mynshwa.
Ka Kam Hikai Kam Kut Tang ha ki Kot
Ki nonghikai ki don ka bynta kaba khraw ha ka jingim jong ki khynnah skul. Ki lah ban shem ïa ki sap kiba rieh, ban pynshlur ïa kiba la duh jingkyrmen bad ban ïalam lynti ïa kiba la bakla. Teng teng, tang kawei ka kyntien na u nonghikai ka lah ban pynkylla ïa ka jingim jong u khynnah baroh kawei.
Ka jingnang jingstad kaba shisha kam mut tang ban kynmaw ïa ki jinghikai ne ban pass ïa ki eksamin. Ka kynthup ruh ïa ka jinghikai akor, ka jingpynskhem ïa ka jinglong, bad ka jinghikai ïa ka jingïaineh ha ka jingshisha, ka jingburom ïa kiwei, ka jingsngewkitkhlieh bad ka jingieid ïa ka imlang sahlang.
Ki nonghikai ki dei ban pynkhreh ïa ki khynnah ym tang ba kin ïoh kam ïoh jam, hynrei ba kin long ruh ki nongshong shnong kiba don ka jingtip bad ka jingsngewkitkhlieh, kiba sngewthuh ïa la ki jong ki hok bad ki kamram.
Ka Jingïadei Hapdeng u Nonghikai bad u Khynnah Skul
Ha ki por mynshwa, ka jingïadei hapdeng ki nonghikai bad ki khynnah skul ka shong nongrim ha ka jingshaniah, ka jingkohnguh bad ka jingburom. Mynta pat, ha katto katne ki jaka, kane ka jingburom ka paw ba ka la duna.
Ym lah ban kynnoh tang ïa ki khynnah skul. Ka jingkylla hapoh ka longïing longsem, ka jingktah jong ka social media, ka por kaba lyngkot ba ki kmie ki kpa ki pynlut bad la ki khun, ka jingbym don ki kyndon skul kiba shai bad ka jingbym ïatreilang bha hapdeng ka ïing ka sem bad ka skul-baroh kine ki lah ban pynhiar ïa ka akor.
Ka jingburom kam dei ban mih na ka jingsheptieng. Ka dei ban mih na ka jingshaniah, ka jingbishar hok bad ka jingïadei kaba bha. Kumta, ki nonghikai ki dei ban long kiba skhem ha la ka nongrim, kiba lah ban shaniah bad kiba ym noh shiliang, ha kajuh ka por ba ki burom ïa ka burom-briew bad ka jinglong kyrpang jong uwei pa uwei u khynnah.
Ban Kyrshan ïa ki Khynnah Kiba Mad Jingeh
Ym baroh ki khynnah skul kiba nang ne sngewthuh ha kajuh ka rukom. Don kiba nang kloi, katba don pat kiba donkam kham bun ka por bad ka jingïarap kyrpang. Don ruh ki khynnah kiba shah ktah ha ka jingduk, ka jingïakajia ha ïing, ka jingshah lehbeiñ, ka jingsngew marwei ne ki jingeh ha ka koit ka khiah jong ka jingmut jingpyrkhat.
U nonghikai uba peitngor u lah ban ithuh ïa kine ki jingeh lyngba ka jingkylla ha ka akor, ka jingpep skul bunsien, ka jinghiar ha ka jingpule, ka jinglong jar jar kaba kham pher ne ka jingbitar kaba ju mih bunsien. Ha kum kine ki khep, u khynnah u donkam ïa u briew ban sngap bad ban kyrshan ïa u-ym ban kynthoh, pynjah burom ne kren beiñ.
Ki nonghikai ki dei ban ïakren marwei bad u khynnah, ban ïatreilang bad ki kmie ki kpa bad, lada donkam, ban phah ïa u khynnah sha u counsellor ne u riewshemphang uba la shah pyntbit. Lada don ka daw ban suba ïa ka jingshah lehbeiñ, shah pyndik ne ka jingpyndonkam ïa ki jingdih pynbuaid, ka skul ka dei ban shimkhia mardor katkum ki kyndon jingïada ïa ki khynnah.
Ka Jingpynbeit Akor Khlem ka Jingpynshitom da ka Met
Ka jingkhang ïa ka corporal punishment kam mut ba ki nonghikai kim lah shuh ban pynneh ïa ka akor. Ka mut ba ki lad pynbeit akor ki dei ban long kiba shai, kiba hok bad kiba lait na ka jingpynmynsaw ïa ka met ne ka jingmut jingpyrkhat.
Ka jingpynjah burom, ka jingbyrngem bad ka jingpynshitom da ka met ka lah ban pynkohnguh ïa u khynnah tang shipor, hynrei ka lah ruh ban ieh ïa ki jingmong ha ka jingmut kiba neh da ki snem. Ka rukom pynbeit akor kaba bha ka kynthup ïa ki kyndon klas kiba shai, ki jingmaham kiba ïahap, ka jingïakren marwei, ka jingïatreilang bad ki kmie ki kpa, bad ka jingpynshitom kaba ïahap bad ka jingbakla.
Ka jingburom ïa ki hok jong ki khynnah bad ka jingpynneh ïa ka akor kim dei ki jingthmu kiba ïapyrshah. Ka skul ka lah ban ïada ïa ka burom-briew jong u khynnah, ha kajuh ka por ba ka hikai ïa u ban shim ïa ka jingkitkhlieh halor la ki jong ki kam.
Ki Nonghikai bad ki Kmie ki Kpa
Ka jingroi jingpar jong u khynnah kam dei tang ka kamram jong u nonghikai ne tang jong ki kmie ki kpa. Ka donkam ïa ka jingïatreilang kaba jan bad kaba neh hapdeng ka ïing ka sem bad ka skul.
Ki kmie ki kpa ki dei ban sngap ïa ka jingbatai jong la u khun, hynrei ki dei ruh ban shimkhia ïa ka jingpeit bad jingkynthoh jong u nonghikai. Ha kajuh ka rukom, ki nonghikai kim dei ban rai khlem da sngap ïa ka liang jong ki kmie ki kpa. Lada mih ka jingïapher jingmut, dei ban pynbeit ïa ka lyngba ka jingïakren kaba jai jai, ki sakhi kiba lah ban shaniah bad ka jingthmu lang ban leh ïa kaba bha tam na ka bynta u khynnah.
Ka jingïada matlah ïa ki khun, wat haba ki don jingbakla, ka lah ban pynlong ïa ki nonghikai ba kin artatien ban pynbeit ne ïalam lynti ïa ki. Ha kajuh ka por, ka jingkyrshan ïa ki nonghikai kam mut ba dei ban pdiang ïa man la ki kam jong ki khlem da buh jingkylli. Ka jingïatreilang kaba shisha ka donkam ïa ka jingsngewthuh, ka jingshaniah markylliang bad ka jingkitkhlieh na baroh ar liang.
Ka Kamram Jong ki Bor Pynïaid Skul
Ki bor pynïaid skul ki dei ban pynthikna ba ki nonghikai kin ym shah ieh marwei ban ïakhun ïa ki jingeh. Ki skul ki donkam ïa ki policy kiba shai halor ka rukom pynïaid klas, ka jingïada ïa ki khynnah, ka rukom pynbeit ïa ki jingujor bad ka jingïada ïa ki nonghikai kiba shah byrngem ne shah kynnoh khlem nongrim.
Ïa man la ka jingujor dei ban tohkit laitluid bad bishar hok. Ym dei ban rai pynrem ïa u nonghikai ne u khynnah tang na ki jingkynnoh kiba saphriang ha ka social media.
Ki bor pynïaid skul ki dei ruh ban ai jinghikai pyntbit man ka por ïa ki nonghikai halor ki lad pynbeit akor khlem ka jingthombor, ka psychological first aid, ka jingïada na ka jingshah lehbeiñ bad ka rukom pyndonkam ïa ka technology da ka jingsngewkitkhlieh.
Ka Tulop bad ka Jingaiti Lut
Ka jingaiti lut ka long kawei na ki jinglong ba kongsan jong u nonghikai uba bha. Hynrei ym dei ban pyndonkam bakla ïa ka kyntien “jingaiti lut” kum ka daw ban pynksan ïa ka tulop kaba rit, ka jingsiew tulop kaba dier ne ka kam kaba ym shngaiñ.
Ki nonghikai ki don la ki jong ki longïing longsem, ki jingkitkhlieh shimet bad ka hok ban im da ka burom. Ka tulop kaba bit bad kaba poi ha ka por ka ai ïa ki ïa ka jingshngaiñ ha ka pisa tyngka bad ka pynlah ïa ki ban pynleit jingmut pura ha la ka kam hikai.
Bun ki nonghikai ki dang bteng ban shakri da ka jingaiti lut kaba khraw, wat hapdeng ka jingduna ki tiar hikai bad ka tulop kaba ym biang. Ka jingsngewkmen kaba khraw tam jong ki bunsien ka mih haba ki ïohi ïa ki khynnah skul barim ba ki la kiew shaphrang ha ka jingim, ïoh kam ïoh jam bad san long ki briew kiba don ka jingsngewkitkhlieh.
Ka Sorkar Ka Dei Ban Pynpaw ïa ka Jingburom da ki Kam
Ka jingpynpaw ïa ka jingsngewnguh ha ka Sngi Burom ïa ki Nonghikai kam pat biang, lada ki nonghikai ki dang shah ktah ha ka jingsiew tulop kaba dier, ka jingbym shngaiñ ha ka kam, ka jingbym ïaryngkat ha ka tulop bad ka jingbym biang ka jingïada.
Ka Sorkar ka dei ban pynpaw ïa ka jingburom da kaba siew ïa ka tulop ha ka por, ai ïa ka tulop kaba ïaryngkat bad kaba hok, pynïoh ïa ka jingshngaiñ ha ka kam katkum ki kyndon kiba la buh, ai jinghikai pyntbit khlem sangeh bad tei ïa ki jaka pule kiba shngaiñ bad kiba don ïa ki jingdonkam kiba biang.
Ym dei ban pynkit palat ïa ki nonghikai da ki kam kiba ym ïadei bad ka pule puthi, namar kine ki kam ki pynduna ïa ka por ba ki don ban pynkhreh ïa ki jinghikai, ban kyrshan kyrpang ïa ki khynnah bad ban pynbha ïa ka rukom hikai.
Ban Tei ïa ki Skul Kiba Shngaiñ
Ka skul kaba bha ka dei ka jaka ha kaba ki khynnah bad ki nonghikai ki sngew shngaiñ. Ki skul ki dei ban don ïa ki complaint committee, ki lad ujor kiba rieh, kiba suk ban pyndonkam bad kiba lah ban shaniah, ki counsellor ne ki nongtrei kyrshan kiba la shah pyntbit, bad ki kyndon kiba shai ban leh kloi haba don ka jingshah lehbeiñ, jingshah byrngem ne jingshah pyndik.
Ka jingshngaiñ kam shong tang ha ki kynroh, ki khyrdop bad ki CCTV camera. Ka shong ruh ha ka jingshaniah-ka jingsngewskhem ba u khynnah u lah ban pyntip ïa ka jingeh khlem jingsheptieng, bad ba u nonghikai u lah ban pyndep ïa la ka kam khlem ka jingshah byrngem.
Ban Pynlong ïa ka Sngi Burom ïa ki Nonghikai Kaba Don Jingmut
Ka lad kaba don jingmut tam ban ai burom ïa ki nonghikai kam dei tang da ki syntiew, ki jingrwai bad ki jingai sngewbha. Ka dei da kaba sngap ïa ki jingeh jong ki, ïada ïa ki hok jong ki, ai ïa ka tulop kaba hok bad pynneh ïa ka burom jong ka kam nonghikai.
Ha kajuh ka por, ki nonghikai ki dei ban bteng ban pynkhlaiñ ïa la ka jingtip bad ka jingtbit, burom ïa ki khynnah skul bad long ki nuksa kiba bha lyngba la ka akor bad ka rukom im.
Ka pule puthi kaba bha kam mut tang ban pynpass ïa ki khynnah ha ki eksamin. Ka dei ban tei ïa ka akor, ka jingtip, ka jingsngewkitkhlieh bad ka lawei kaba shngaiñ. Kumjuh ruh, ka jingpynneh ïa ka akor kam dei ban kynthup ïa ka jingpynshitom da ka met, hynrei dei ban pynurlong lyngba ki lad kiba shai, kiba hok bad kiba burom ïa ka burom-briew.
Ka Sngi Burom ïa ki Nonghikai kan sa long kaba don jingmut shisha tang haba ka imlang sahlang baroh kawei-ki khynnah skul, ki kmie ki kpa, ki bor pynïaid skul bad ka Sorkar-ki ïatreilang ban pynneh ïa ka burom, ki hok, ka jingshngaiñ bad ka dor jong ki nonghikai.
Ki nonghikai ki dei hok ban ïoh ïa ka burom, ka tulop kaba bit, ka jingshngaiñ ha ka kam, ka jingïada bad ka jingkyrshan ban tei ïa ka pateng kaba don ka jingsngewkitkhlieh.