Shisien ka Emergency: Ka jingmaham junom (Da u Arjun Ram Meghwal)
Ka kyntien’EMERGENCY’ka pynmih ïa ka jingsngew bym shngaiñ kaba jur, kaba bunsien ka ïadei bad ka jingpynsangeh ïa ki kyndon bad ki rukom treikam ba la pynskhem ha kaba bud ïa ka jingthmu kaba la shim ba ka kham heh. Ki rukom bapher bapher jong ki emergency ki ktah ïa ka jingpyrkhat jong ngi ha ki rukom bapher bapher. Ki jingshakri ba kyrkieh jong ki hospital, kum ka nuksa, ki long u budlum ba ai jingïasumar mardor bad ïada ïa ka jingim jong bun ki briew. Ha kylleng ka pyrthei, ki jingïakynad ha ka saiñ hima sima, ka jingkylla ka suiñbneng, bad ka jingduna ki jingdon jingem ka mariang ki wanrah sa kawei pat ka bynta jong ki jingeh kiba kyrkieh, kiba kyntu ban don ki sienjam ba ïatreilang ha ka pyrthei kiba ym sahkut tang ha ki jingpeit ki bym sahkut ha tang kawei ka rukom pyrkhat. Ka imlang sahlang jong kane ka juk ruh, ka paw ba ka ïaid lyngba ka juk jong ka jingkyrkieh kaba neh. Namar ka jingkwah ban ïoh ïa ki jingseisoh ba mardor, ki jingbishar kiba kloi, bad ki jingmih kiba kloi, bun ki i kumba ki im lyngba ka jinglong jong ka jingeh kaba khlem pynbna & kaba ym ïohi. Pynban, ha ka International Day of Yoga kaba la rakhe dang shen ka la pyni ïa ka jingdonkam jong ka jinglong jai jai, ka jinglong ryntih, bad ka jinglong ba pyrkhat jylliew.
Hooid, ha ka histori baroh kawei, ki briew ki la ïakynduh ïa kawei ka emergency ne kawei pat kum ka bynta jong ka jingim kaba ym lah ban kiar. Hynrei, na ka bynta ka India kum ka ri kaba la nang la stad bad kaba don ka synshar paidbah, ym don kano kano ka jingjia ba kyrkieh kaba la kah dum ïa ka jingsngewthuh jong ka ri ban ïa ka “National Emergency” kaba la pynlong namar ka saiñ pyrthei ha u snem 1975-ka bynta kaba dang ïai bteng ban shakri kum ka jingpynkynmaw ban ïada ïa ki jinglaitluid jong ka synshar paidbah. Ka ri ka rakhe ïa ka “Samvidhan Hatya Diwas” mynta ka sngi. Ka jingpynjari ïa ka Emergency ka dang long ka dak kaba ïaineh ha ka histori jong ka synshar paidbah jong ka ri. Ka jingktah jong ka ka dang ïai bteng ban pynkhuslai ïa ka ‘Kmie jong ka Synshar Synshar’ wat hadien shiteng spah snem jong kane ka bynta kaba dum bad kaba pynsngewsih. Ka long kum ka jingpynkynmaw ïa ki nongshong shnong ban dang long ki nongsumar ba phikir ïa ka synshar paidbah bad ka pynskhem ïa ka dor jong ki jinglaitluid kiba ngi la ïoh lyngba ka jingtrei shitom, bad kumjuh ruh ïa ka dor ba la siew ban pynskhem ïa ki, da kaba ïoh jinghikai na kawei na ki por ba dum tam ha ka histori jong ngi.
Ka ri kaba don ïa ka jinglong tynrai kaba sngew sarong ïa ki riti dustur jong ka synshar paidbah, kaba la kyntiew lyngba ki riti dustur jong ka jingïatainia, ka jingïakren bad ki jingïaphylliew jingmut, ka la pynskhem ïa ka jingsynshar kaba ïashim bynta lang kum ka rukom im. Ki jaka treikam hyndai kum ka Sabha bad ka Samiti, bad hadien ka Anubhav Mantapa jong ka spah snem kaba 12, ki la pyni nuksa ïa ka jingkylla kaba la buh ryntih jong ka jaka treikam synshar paidbah. Ka Riti Synshar jong ngi ka ïeng kum ka kot kaba im kaba pyni bad pynskhem ïa kita ki nongrim kiba ïaineh. U Dr. Ambedkar u la pynpaw ïa kane ka jingsngew da kaba batai ïa ka Riti Synshar kum ka kam na ka bynta ka jingim, kaba la don ka mynsiem jong ki juk. Ka jingpynjari ïa ka Emergency, da kaba ïaid lait ïa kine ki nongrim jong ka synshar paidbah, ka la long ka dak ha kata ka kam kaba kyntang.
Ka National Emergency jong u snem 1975 kam shym la long tang ka jingjia ha ka saiñ pyrthei; ka la pynkylla ïa ka jingïakren shaphang ka synshar paidbah bad ïa ka jingtreikam jong ka jingim jong ki paidbah ha India. Ka jingsynshar jong ka Indira Gandhi kaba thrang ïa ka bor bad kaba pynleit jingmut tang halade ka la ïaid lait ïa ka nongrim jong ka riti synshar bad ka la ktah ïa ka jingsynshar kaba don jingbahkhlieh ha ka rukom kaba sniew bha.
Ki kam ki bym ïahap ha ka elekshon ha ka elekshon Lok Sabha jong u snem 1971, ka jingbishar jong ka Allahabad High Court, bad ka jingkiew ka jingdawa jong ki paidbah ban iehnoh kam, kim shym la long ka jingpynthut hapoh jong ka Bharat; hynrei, ki la long shisha ka ‘jingpynkulmar’ ïa ka Indira Gandhi hi, kaba la ïoh ïa ka pateng saiñ hima sima kaba don tynrai ha ka ‘Parivarvaad’ kum ka mat jong ka hok. Ban pynbeit ïa kane ka ‘jingpynthut’ jong lade, ka jingpdiang ïa ki lad ki lynti kiba dei ban pynbeit ïa ka ‘jingpynthut’jong ka ri ka la long ka jingkheiñ bakla kaba khraw.
Ki jingjia ka pyni ïa ka dur kaba shai jong ka rukom pyrkhat pyrshah ïa ka synshar paidbah jong ka Indira Gandhi. Ha ka por ba ka mukotduma elekshon ka dang sahkut ha ka ïingbishar jong ka Allahabad High Court, ka la long ka Myntri Rangbahduh ka ri India kaba nyngkong eh ban ai sakhi hakhmat ka ïingbishar ha ka 19 tarik u Lber, 1975. Ka rai kaba khatduh, kaba la ai ha ka 12 tarik u Jylliew, 1975, na ka Court No. 24 jong ka Allahabad High Court bad ka la don ki jingktah kiba ïar bha. Ym shym la pdiang ïa ka jingjied jong ka, bad la pynduh noh ïa ka ban bat ïa ka kam ba la jied haduh hynriew snem. Hadien kata, ha ka 24 tarik u Jylliew, ka Supreme Court, katba ka dang bishar ïa ka jingujor jong ka, ka la plie lad ban pynsangeh ïa ka rai jong ka High Court, da kaba ailad ïa ka ban bteng ban leit sha Parliament hynrei ka la kyntait ïa ka ïa ka hok ban thep vote ne ban sei tulop tad haduh ban da rai ïa ka kam da ka Ïingbishar kaba kham heh.
Ha kajuh ka por, ka jingïalang paidbah kaba heh ha ka Ramlila Maidan ha Delhi ha ka 25 tarik u Jylliew 1975, ba la ïalam da u Jayaprakash Narayan, ka la pynjur shuh shuh ïa ka jingdawa jong ki paidbah, bad ki jingdawa ba kan iehnoh kam ïa ka kam ki la sawa ha baroh ki bynta jong ka saiñ hima sima. Da kaba pynthut ïa ki rai jong ki tnat treikam jong ka riti synshar – ka Allahabad High Court bad ka Supreme Court – ka Indira Gandhi ka la shim ïa ka lad ban pynbna ïa ka Emergency katkum ka Article 352. Ha ka shiteng miet jong ka 25 tarik u Jylliew, 1975 ka la ai jingmut ïa u President Fakhruddin Ali Ahmed ban pynbna ïa ka Emergency khlem da ïoh ïa ka jingmynjur jong ka Kynhun Myntri jong ka sorkar pdeng, lyngba ka jingthoh ha ka kot sada ha ka jaka jong ka kot kaba ju pyndonkam man ka por ha ki kam Sorkar. La khot ïa ka kynhun myntri tang ha ka por 6 baje mynstep jong ka 26 tarik u Jylliew, tang kum ka jingpyndep rukom hadien ba la dep leh ïa ka kam. Kumta, ka la ktah jur ïa ka riti synshar da kaba ïaid lait ïa ka tnad bishar bad pynduh ïa ka jingkitkhlieh lang jong ka kynhun myntri. Ka jingjia ka la pynpaw ïa ka jingpynjot kaba jur ïa ka jinglong ba janai jong ki tnat treikam ha ki kyrdan ba ha khlieh duh jong ka jingsynshar bad ka jingpyndonkam ïa ki rukom synshar donbor ban pynneh ïa ka bor synshar.
Ka jingktah ïa ka jinglaitluid jong ki nongthoh khubor kam shym la pynsngap jar tang ïa ki nongthoh khubor bad ki nongpynmih jingmut hynrei ka la pynduh ruh ïa ki million ngut ki nongshong shnong ban ïoh ïa ka jingshisha, ka jingshai, bad ka jingkitkhlieh. Ka la long ka por ba la ktah ïa ka jingsngew jong ka ri, bad ïa ki jingaiti jong ki nongïakhun ban ïoh jinglaitluid, ïa ki jingpyrkhat jong ka Dorbar Thaw Aiñ, bad ki jingmut jingpyrkhat jong ka synshar paidbah kiba la pynwandur ïa ka ri la pynkynriah noh shawei ha ka liang jong ki jingsngew synshar donbor kiba mih na ka jingmut jingpyrkhat pyrshah ïa ka synshar paidbah. Ha baroh ki bynta jong ka jingsynshar la pyntreikam ïa ka ka nongrim jong ka “Ka Shuki Nyngkong” ha ka jaka jong “Ka Ri Nyngkong”. La teh lakam ïa ki hok ba kongsan jong ki nongshong shnong, bad la pynduh mynsiem. Ïa ki jinglaitluid ban kren, ban ïasoh bad ban ïaid katkum ka Article 19 la pynsangeh noh tang da kaba shu pyndonkam da u khulom. Ka jingïada ïa ka jingim bad ka jinglaitluid shimet katkum ka Article 21 ka la kylla long kaba khlem jingmyntoi, bad kaba kham sniew eh, ki nongshong shnong ki la duh noh ïa ka lad ban leit sha ki Ïingbishar katkum ka Article 32, kaba ngi tip kum ka “dohnud bad ka mynsiem” jong ka Riti Synshar. Ka jingpyntreikam kaba tyngeh ïa ka aiñ Maintenance of Internal Security Act (MISA) bad ka Defence of India Rules (DIR) ka la pynlong ïa ki hajar ngut ki briew ban shah set phatok. Khatduh eh, uwei pa uwei u nongshong shnong u la kit ïa ki dak jong kane ka lynnong kaba dum bad kaba pynshitom beiñ ha ka histori jong ka synshar paidbah jong ngi. Kaba sngewsih ka long ba mynta, ki nongmihkhmat jong kajuh ka longïing Gandhi ki dang ïai bteng ban leh ïa ka bynta kaba ïapyrshah, da kaba khaweh ïa ka kot Riti Synshar kaba rong saw tang na ka bynta ka jingmyntoi ha ka kam saiñ hima sima.
Da kaba pdiang ïa ki jingktah jong ki por ba la leit noh, ka Sorkar Modi, lyngba ka Gazette Notification jong ka 11 tarik u Naitung, 2024, ka la pynbna ïa ka 25 tarik u Jylliew kum ka ‘Samvidhaan Hatya Diwas. Ka dei ka por ban kynmaw bad burom ïa ki jingnoh synniang jong baroh kiba la ïeng pyrshah ïa ka National Emergency bad kiba la ïeng skhem ban ïada ïa ka synshar paidbah. Ka por jong ka jingpynsngap jar ïa kiba pyrshah bad ka jingtehlakam ïa kiba shemphang da kaba pyndonkam bakla ïa ka bor sorkar ka la kut. Ka rukom peit jong ka spah snem kaba 21 ka pyni ba ka lad kaba bha tam ban ïaid shakhmat ka long ban ïakren, ïamir jingmut bad pynbeit ïa ki kam lyngba ki lad synshar paidbah, khnang ba kan ym mih kano kano ka jinglong kaba wanrah ïa ka Emergency. Dei kumtaba ngi lah ban kyntiew ïa ki tnad synshar paidbah bad ka mynsiem synshar paidbah ruh ka kiew shaphrang.
Ka jinglait na kano kano ka emergency ka wanrah ïa ka jingsngew laitluid, bad ka jingpyrkhat shaphang kum kine ki jingeh ka ai ki jinghikai na ka bynta ki kam ki ban wan. Ki dei ki briew kiba stad kiba peit biang ïa ki jingjia, puson bad pdiang ïa ki jinghikai khnang ba ngim bakla biang sa shisien. Katba ngi kynmaw ïa kane ka por kaba dum tam kaba ngi khot ka ‘Samvidhan Hatya Diwas’, to ngin kut jingmut ban pynkhlaiñ ïa ki nongrim jong ka synshar paidbah bad ka riti synshar ha baroh ki bynta. Ka long ka jingpynkynmaw ba ngi dei ban pdiang ïa ki nongrim ba bha ban ïada ïa ka synshar paidbah, khnang ba ki pateng ban wan ki bah lang ïa ka jingbahkhlieh na ka bynta ka ri – ka jingthmu ba u Swami Vivekananda u la don da ki spah snem mynshuwa: “Man ka ri ka don la ka jong ka lawei ban pynurlong, man ka ri ka don la ka khubor ban ai, man ka ri ka don ka kam kaba ka hap ban pyndep.”
To ai ba ka khubor jong ka Bharat shaphang ka burom jong ki briew, ka jingbun bynta, ka jingngeit ha ka ritisynshar bad ka jingai jingshakri khlem da khwan myntoi syimet kan sawa kham jam ha ka pyrthei ha kine ki spah snem ba 21. Da kaba bat skhem ïa kine ki nongrim, ngi lah ban pynthikna ïa ka jingneh jong ka synshar paidbah bad ruh ba ka kiew shaphrang na ka bynta ki pateng ban wan.
(U nongthoh u dei u Myntri Khynnah jong ka Sorkar Pdeng ba dei khmih ïa ka tnat Aiñ & Hok (I/C) bad u Myntri Khynnah ba dei khmih ïa ka tnat Kam Parliament).