Watla ka Meghalaya ka long kawei na ki jylla kaba ioh bun tam ïa ka um slap ha ka pyrthei, hynrei bun ki shnong ha ki bynta bapher bapher jong ka jylla ki dang ïakynduh ïa ka jingduna um khamtam tang shu poi ka por Synrai khlem da ia kren shuh ynda la poi lei lei ka por Tlang. Kum kine ki jingjia, lada ka jia ha kiwei pat ki jaka ba ki bor synshar ki mad ïa ka jingkylla ka bor mariang ne ka jingkylla ka suinbneng, mardor ki riewshemphang bad ki tnat sorkar kin mih shakhmat ban pynpaw ba ka jingpynlang bad pynneh ïa ka um slap, kaba ju tip kum ka Rainwater Harvesting, ka dei kawei na ki lad kaba donkam tam ban pynthikna ïa ka jingïoh um kaba pura ha ka jylla.
Ki riewshemphang ha ka liang ka mariang ki ju ong ba bun na ka um slap kaba hap ha Meghalaya ka tuid ei sharud kata kum sha ki wah bad ki nala bad khatduh ka leit noh khlem da ioh ban pyndonkam. Kane ka pynlong ïa ki shnong bad ki longïing ba kin ïakynduh jingeh ha ka por ba duna slap, watla ka jylla ka pawnam ha ka pyrthei kum kawei na kiba jur slap tam.
Katkum ki jingkheiñ, ki katto katne ki thaiñ jong ka jylla kum ka Sohra bad Mawsynram ki ioh da ki hajar bad teng teng poi phew hajar millimetre ka um slap ha ka shi snem. Hynrei namar ka jingbym don ki lad pynlang um kiba paka, bun na kane ka um ka shu jah noh khlem da pynmyntoi ïa ki paidbah. Ka Sohra malu mala ka ju ioh pdiang kumba 11,500 mm haduh 11,800 mm u slap man la u snem katba ka Mawsynram pat ka ju ioh pdiang kumba 11,872mm man u snem.
Watla haduh mynta ym pat da iohi than ia kata ka buit pynlang um slap, hynrei lah pat ban ong ba lada hikai kan dei ka rukom kaba suk bad kaba lah ban pyntreikam ha ki shnong shabr sor bad ha ki jaka sor kumjuh lyngba ka Rooftop Rainwater Harvesting lane ka rukom tan bad pynlang ia ka umslap kaba tuid na ki tnum iing. Ha kane ka rukom, la pynïasoh ïa ki pipe na ka tnum ïing sha ki tank ne ki jaka pynlang um. Shuwa ba ka um kan rung ha ki tank, la pyndonkam ïa ki filter ban khanglad ïa ki sla dieng, ki jaboh dewbilat bad kiwei ki jaboh. Hadien ba la pynkhuid, ka um lah ban pyndonkam na ka bynta ban shet jingshet, saitjaiñ, sait tiar bad kiwei ki kam ïing.
Haba peit na kawei ka jingthoh kaba mih dang shen, la kdew antad ba ka longïing kaba don ïa ka tnum ïing kaba heh kumba 100 square metre ka lah ban pynlang da ki hajar litre ka um ha ka por lyiur lada don ka rukom pynlang um kaba biang. Kane ka lah ban pynduna shibun ïa ka jingdonkam ban shaniah tang ha ki tyllong um shnong ne ki kor sam um sorkar.
Nalor kane, ka dei ka kabu ksiar ia ki paid nongrep ha ki nongkyndong ban shim kabu na ka um slap da kaba tih ïa ki pung um ha ki jaka rep. Kine ki pung ki lah ban pynlang ïa ka um slap bad pyndonkam ïa ka ha ka por ba duna slap ban ai um ïa ki jingthung, ki soh bad ki jhur. Ka jingdon jong kine ki pung ka lah ruh ban pynduna ïa ka jingjulor ki jingthung ha ka por ba jur ka jingshit.
Kawei pat ka lad kaba la ai jingmut da ki riewshemphang ka long ka jingshna ïa ki recharge pit ne soak pit. Kine ki dei ki thliew kiba la pyndap da u maw bad ki shyiap bad la pyndonkam ban pynrung biang ïa ka um slap sha ka khyndew. Kane ka jingïarap ban pynkhlaiñ ïa ka jingdon um hapoh khyndew bad ban pynneh ïa ki tyllong um, ki pung bad ki wahrit kiba pyndonkam da ki shnong.
Ha ki jaka lum bad ki thaiñ nongkyndong, la ai jingmut ruh ban shna ïa ki check dam ne mini dam ha ki wahrit bad ki nala. Kine ki jingtei ki lah ban pynslem ïa ka jingtuid noh ka um, ban pynduna ïa ka jingtwa khyndew bad ban ailad ïa ka um ba kan rung shapoh khyndew. Haba peit ïa ka jingkylla jong ka suinbneng ha kine ki snem kiba dang shen, la i dei ba Meghalaya ka dei ban shimkhia ïa ka jingpynlang um slap kum ka bynta jong ka jingpynkhreh na ka bynta ka lawei. Kumba la iohiba wat ka jylla ka ioh bun ïa ka um slap mynta, hynrei lada ym don ki lad pynneh bad pynlang bha ia ka khlem artatien, ka jingduna um kan nang jur nangne shakhmat.
