Ka por jong ka jingpynthymmai ïa ka ri
Man la u snem, haba ki khyrdop skul ki plie na ka bynta ka samoi pule kaba thymmai, ka India ka sakhi ïa kawei na ki kam ba jylliew tam jong ka jingkut jingmut lang jong ka. Ha kylleng ki lum bad ki rud duriaw, ha ki nongbah bad ki shnong kiba jngai, da ki million ki khynnah-teng teng wat hapdeng ki jingeh shimet kiba khang lad ïa ka jingim jong ki-ki rung shapoh ki kamra klas jong ki da ka jingkmen kaba thymmai, ki jingangnud kiba thymmai bad ki lad kiba khraw. Ka long ka por kaba jar jar hynrei kaba donbor jong ka ri. Mynta u snem ruh haduh ar klur ngut ki khynnah ki la pynrung kyrteng ha ka klas 1, kaba wanrah ïa ka jingkyrmen bad ka jingkitkhlieh lang jong ka ri.
Ka jinglong jingman jong ki skul ha India ka long kaba heh. Ka kynthup palat 14.7 lak tylli ki skul, haduh 25 klur ngut ki khynnah skul kiba la pynrung kyrteng bad palat shi klur ngut ki nonghikai. Kine kim dei tang ka jingthew ïa ka jingheh jong ka rukom pynïaid kam. Ki pynbna ïa ka jingangnud kaba skhem ban pynwandur ïa ka lawei jong ka ri jong ngi lyngba ka pule puthi. Ka The National Education Policy (NEP) 2020 ka wanrah ia ka jingkwah tip, ka jingsngewthuh bad ka jingkiew shaphrang ba pura ha ka jaka pule bad ban ym sahkut ha ka jingpulelyndet. Man la ka snem pule ka long ka sienjam kaba don jingmut ban pynurlong ia kata ka jingthmu.
Da ka jingpyntreikam ia ka Balvatika, mynta la pyniasoh ia ka jingioh jinghikai naduh dang ritbad ka rukom ai jinghikai ha skul kaba pynthikna ba ki khynnah kin jam sha ka kyrdan 1 da ka jingpynkhreh kaba kham bha bad ki sap ba khlain ha ka nongrim. Ka jingrung jong u khynnah sha skul ka pyni ia ka jingsdang jong ka jingiadei kaba iaineh bad ka jingnang jingstad bad ka imlang sahlang; ki skul kidei ban pynthikna ba kane ka jingiaid lynti ka don tynrai ha ka jingpule kaba sngewtynnad, ka bha ka miat bad ka jingsngew trai kaba khlain.
Ka Jingïaid lynti jong ki khynnah pule: Na ki sienjam ba nyngkong sha ka jingshem ïa ka jingsngew skhem
Ka sngi kaba nyngkong ha skul bunsien kam ju dei kaba khlem ki jingjia. Ka don ka jingkhlehlang jong ka jingartatien bad ka jingkmen jong ki jingsdang ba thymmai. Ki kti kiba rit ki bat ia ki jingsngew kiba heh bad ki khmat kiba kwah tip ki shim ia ka pyrthei kaba thymmai pura. Haba ki khynnah ki sngew shngain bad ba kilong kiba don dor, ki sdang ban iakren.Ki iashim bynta shuh shuh.
Ka jingkwah tip jong ki ka sdang ban nangkiew. Ka jingsngew skhem ka nang kiewsukisuki, hynrei ka nangroi stet. Ki snem kiba nyngkong kidei ban pynleit jingmut ha ka jingialehkai, ka jingwad bniah, ka jinglap bad bataiia ka jingsdang jong ka jingiaid lynti kaba iaineh.
Ki jingiadei ki long kiba kongsan bha. U nonghikaiubadon ka mynsiem iarap u lah ban pynkylla ia ka lynti jong u khynnah. Ka kamrapule ka lah ban pynkylla ia ka jingjur jar sha ka jingiashim bynta, bad ka jingiashim bynta sha ka jingsngew skhem. Haba u khynnah u sngew ba don ba iohi bad iohsngew shisha ia u, ka jingkwah tip ka kylla long ka jingshlur. Ka khynnah kaba sngew ba ka dei ka jdon bynta, ka sdang ban shem ia ka sur jong ka.
Ha ka bynta pdeng jong kine ki snem ba nyngkong ka don ka jingkitkhlieh kaba khlain jong ka ri ia ka jingnang jingstad bad jingnang ban kheinjingkhein. Lyngba ka NIPUN Bharat Mission, ka India ka la buh ia ka thong kaba shai: uwei pa uwei u khynnah u dei ban lah ban pule da kaba sngewthuh bad ban khein jingkhein shuwa ban kut ka klas 2. Ka jingphaikhmat ka kyllana kaba kynmaw ia ki jubab sha ka jingsngewthuh ia ki jingmut. Ki kamra pule ki dei ban pynshlur ia ki khynnah ban kylli jingkylli, ym tang ban ai ia ki jubab.
Kane ka jingthmu kam sahkut tang ha ki jingpule. Ki art, ki jingialehkai bad ki nongrimki long ki bynta kiba kongsan ha ka jinghikai. Ka pule puthi ka dei ban pynwanduria’baroh uwei u khynnah’- ym tang ia ka jingmut jingpyrkhat, hynrei ia ka met bad ka mynsiem ruh. Ka jingkilan met bad ka jingbamkaba tei ia ka met kalong kaba kongsan ha ka jingim ba man ka sngi ha ka por shong skul. U khynnah uba koit ba khiah u sngewthuh kham bha, u iashim bynta shuh shuh bad u heh u san ha ka koit ba khiah.
Ka jingpynbeit ïa ki jingeh kiba mih
Ha kylleng ka pyrthei, ka rukom im jong ki khynnah ka la kylla shibun. Ka jingkylla ha ka rukom bam bad ka jingduna ha ka jingkilan met ka la kylla long ka jingeh ha kylleng ki ri. Ka India ka dang pynbeit stet ia kane ka jingeh. Ki sienjam kum ka jinghikai kilan met kaba dei ban leh, ki ‘Oil Board’ bad ki ‘Sugar Board’ ha ki skul ban weng ia ka jingsngaid palat bad ka skhim PM-POSHAN kaba la pynkhlain da kaba pynleit jingmut kham jylliew ha ka jingbha jong ka jingbam kaba tei met ka pynkylla ia ki skul sha ka koit ka khiah bad ka jingim kaba thymmai. Kine ki sienjam ki thmu ban tei ia ka pateng kaba kheiñkor ïa ka koit ka khiah kum ka bynta pdeng jong ka jingheh jingsan kaba pura.
Katba ka teknoloji ka long ka jingplie lad kaba khlain na ka bynta ban ioh lad bad ban ioh jinghikai, ka jingpyndonkam kaba nang kiewia ki social media ka pynmih ia ki jingsngewkhia ha ka por ba peit ia ka screen, ka jingpynleit jingmut bad ka jingkoit jingkhiah ha ka bor pyrkhat. Sa shisien, kane ka dei ka jingeh ha kylleng ka pyrthei bad kam dei tang ha ri India. Ki skul bad ki longïing ki dei ban pynthikna ba la pyndonkam ïa ka kum ka atiar ban ïoh jinghikai, ym kum ka jingpynthut.
Kumjuh ruh kaba kongsan ia kane ka jingthmu ka long ka bha ka miat ha ka bor pyrkhat bad ka jingsngew jong ki khun jong ngi. Ka jinghikai ha ki skul bad ka rukom hikai ki la pynïasohlang ïa ka jinghikai ha ka imlang sahlang bad ka jingsngew ban kyrshan ïa ka jingïaid lynti jong u khynnah, ha ka juk ba ki khynnah ki ïaid lyngba ïa ka pyrthei kaba kham jylliew bad kaba kham ai mynsiemban ïa kano kano ka por kaba mynshuwa. Ban wanrah ia ki jinglong jingman kiba shngain, kiba lait na ka jingban khia donkam ia ka jingpyrshang lang jong ki skul, ki kmie ki kpa, ki nonghikai bad ki paidbah.
Ka Bynta jong ki nonghikai
Ka jingpynkylla kam poi sha ki khynnah tang lyngba ki policy; la pyntreikam ïa ka lyngba ki nonghikai. Kidei ki nongtei ba shisha jong ka jingkylla ha ka pule puthi kaba pyndap ia ka jingduna hapdeng ka jingthmu bad ka jingshisha ha ka kamra pule. Ki nonghikai ki dei ban hikai ha ka jinglong jingman kaba bun jait ki ktien bad ruh ban pynthikna ba la burom ïa ka ktien tynrai jong u khynnah bad pyndonkam kum ka atiar kaba khlaiñ ban hikai. Da kaba kheinkor ia kane, ngi pynthikna ba ka jingkylla sha ka jingpule kaba pura ka long kaba khlem jingeh, kaba sngewskhem, bad kaba don tynrai ha la ka jong ka jinglong.
Nga kyntu ia ki nonghikai jong ngi ban buh hakhmat eh ia ka jingpule kaba pynshongnongrim ha ka jingtbit katba ki dang burom ia ka jingstet, ka jinglong jong uwei pa uwei u khynnah bad ban dang peitruh ia ka koit ka khiah ha ka jingsngew bad jingkoitjingkhiah ha ka bor pyrkhat jong uwei pa uwei u khynnah pule hapoh ka jingpeit jong ki.
Ka Bynta jong ki kmie ki kpa
Ka pule puthi kam sdang ne kut ha khyrdopjong ka skul. Ka iing ka long ka kamra pule kaba nyngkong, bad ki kmie ki kpa ki dei ki nonghikai ba nyngkong. Kaei kaba ki khynnah ki mad ha iing ka pynwandur ia ka rukom pule jong ki ha skul.
Ka jingkyntiew ia ka jingmlien ban pule kot bad ka jingiatreilang kaba iaishah bad ki jingkylli jong u khynnah ki long ki kam kiba rit ban kyntiew ia ka jingwad ia ka jingnang jingstad. Nga kyntu ia ki kmie ki kpa ban pynthikna ba ki khynnah kin ioh ia ka jingbam kaba biang bad ka jingthiah kaba biang; ba kin ioh ia ka jingkilan met kaba biang man ka sngi bad ka jingialehkai shabar. Ki kmie ki kpa ki dei ban ïatreilang bad ka skul bad ban thew ïa ka jingjop jong u khynnah ym tang ha ki kyrdan pule, hynrei ha ka jingsngew skhem, ka jingsngewrit bad ka jingsngewtynnad kaba iaineh ha ka jingpule. Ka jingai kaba khraw tam kaba ki kmie ki kpa ki lah ban ai ia u khun ka long ka jingngeit ba ka jingpule hi ka long kaba pynkmen shisha.
Ka jingkut jingmut ba iasamlang jong ka ri
Ka jingpule ka dei ka jingkitkhlieh kaba iasam lang. Ka dei jong ki sorkar, ki skul, ki nonghikai, ki kmie ki kpa bad ka imlang sahlang. Man la u nongshim bynta u don ka bynta ban leheiei.
Uwei pa uwei u khynnah u dei hok ban paw, ban kren bad shah ialam ha ka jingiaid lynti jong ki ha ka jingpule. Ka jingthew ba shisha jong ka rukom ai jinghikai jong ngi kam dei tang katto katne ki nongjophynrei hato uwei pa uwei u khynnah khlem da peit ia ka nongrim, u pule da ka jingsngew skhem bad jingkmen. To ngin pynskhem biang ia ka jingangnud jong ka ri ban tei ia ka rukom ai jinghikaikaba kynthup lang ia baroh, kaba saindur thymmai bad kaba pynkhreh ia ka lawei. Da ka jingiatreilang, ngi lah ban pynthikna ba man la ka kamrapule kan long ka jaka ha kaba ki jingthrang ki ioh ia ki thapniang bad ha kaba la tei ïa ki nongïalam jong ki por. Ki jingpynbna ïa ka Viksit Bharat shuwa u snem 2047 ki don ha ki kamra pule jong ngi mynta ka sngi. To ngin ai ïa ki ki lad ban kiew shaphrang.
(U nongthoh u dei u Myntri Sorkar Pdeng ba dei peit ïa ka Tnad Pule Puthi).