Ki tiar ai jingtip ban pynkhlaiñ ïa ka jingkhuid jingsuba ha ki nongbah ha ka thaiñ Himalaya bad nongbah ri lum
New Delhi, Ïaïong 26: Ïa ka jingïalang pynkhreh ïa ka sienjam Clean Himalayan Hill Cities la pynlong da ka Tnad Housing and Urban Affairs ha Vigyan Bhawan, New Delhi, kaba la wanrah lang ïa ki nongshim bynta ba kongsan ban wanrah ïa ka jingpynkhreh kam kaba peit bniah, kaba don ka buit treikam bad kaba pynshong nongrim ha ki jingseisoh na ka bynta ban pynurlong ïa ka jingkhuid jingsuba kaba lah ban pynneh pynsah ha ki nongbah kiba don ha ka thaiñ Himalaya.
Ka sienjam Clean Himalayan Hill Cities ka pyni ïa ka sienjam kaba ïatylli ban pynwandur ïa ka rukom treikam kaba bniah bad kaba don jingthmu ban ïoh ïa ka jingkhuid jingsuba kaba lah ban ïohi ha ki nongbah rilum. Da kaba kyntiew ïa ka jingmut kaba la buh ryntih bad ka jingpyrkhat lang, ki jingpynbeit kyrpang kiba seisoh, hapdeng ki nongbah na ki 13 tylli ki nongbah kiba don ha ka thaiñ Himalaya. Da kaba pynskhem biang ïa ka jingthmu jong ka Swachh Bharat-Urban jong ki nongbah kiba lait na ki jaboh jabaiñ, ka Tnad Housing and Urban Affairs (MoHUA) ka la pynbna ïa ki nongbah Himalaya bad ki nongbah rilum kiba khuid ha ka National Urban Conclave 2025.
La pynïaid da u Secretary, MoHUA, u S. Katikithala, kane ka jingthmu ka la wanrah lang ïa ki riewshemphang ha ki jaka sor, ki kynhun ba ïadei bad ka teknikal, ki kynhun shimet kiba ïatreilang, ki nongpynbiang ïa ki lad ki lynti ha ka teknoloji, bad ki nongmihkhmat ba rangbah na 13 tylli ki nongbah ka thaiñ shatei lammihngi bad ki nongbah ha ka thaiñ Himalaya. Nalor kata, ki nongbah ba kongsan kiba don ha ki jaka ki lum bad ki kjat lum jong ka West Bengal-ka Darjeeling, Kurseong, Kalimpong, Mirik bad Siliguri-la kynthup lang ha kane ka sienjam.
Hapoh ka Swachh Bharat Mission-Urban, ki nongbah lum Himalaya ki la pyni ïa ki katto katne ki sienjam bad ki rukom treikam kiba bha tam kiba ai ïa ki lad ki lynti kiba lah ban pyni nuksa bad pynheh, ba la pynlong da ka jingïashim bynta kaba khlaiñ jong ki shnong ki thaw bad ba la kyrshan da ki teknoloji kiba biang. Da kaba tei halor kine ki jingjop bad da ka jingthmu ban pynsted bad pynkhraw shuh shuh ïa kum kine ki jingpyrshang, kane ka sienjam kan pynkhlaiñ ïa ka jingïatreilang, kan ïasam ïa ka jingtip bad kan shna ïa ka lynti kaba lah ban ïaineh na ka bynta ki nongbah ha ki thaiñ rilum kiba khuid bad kiba don ïa ka bor ban ïaineh.
Ka jingïalang pynkhreh ka pynleit jingmut ha kaba pynwandur ïa ka buit treikam ha ka jingïamir jingmut bad ki briew kiba bun na ki bynta bapher bapher jong ka jingim. Ki nongïashim bynta ki long naduh ki nongmihkhmat jong ki Jylla, ki seng ba ïatreilang, ki nongpynbiang ïa ki lad ki lynti, kynthup ïa ki jaka pule bad ki jaka wad bniah kum ka IIT Roorkee, ka GB Pant University, ka CEDAR; ki sengbhalang bad ki kynhun ha ka imlang sahlang kum ka Sulabh International, ki Waste Warrior, ki Healing Himalaya; ki kynhun shimet kiba ïatreilang kynthup ïa ka Swahaa Resource Management Pvt. Ltd., ka Royal Enfield Social Mission bad ki kynhun kiba trei na ka bynta ka roi ka par bad ki kynhun na kylleng ka pyrthei kiba trei ha ki kam kiba bun bynta kum ka GIZ, ka World Bank, ka Asian Development Bank, ka UNIDO, ka AFD, ka KfW, ka European Union, ka Embassy jong ka Switzerland bad ka Gates Foundation, ki nongïalam ha ka imlang sahlang kiba pynlong ïa ka jingkylla ki pyni ïa ki jingïaid lynti jong ki ha kaba pynlong ïa ki Nongbah Lum Himalaya kiba khuid bad bun kiwei pat ki kynhun kiba ïatreilang kiba wanrah ïa ka jingkylla.
Ha ka jingïatreilang, kine ki kynhun kiba ïadon bynta ha kane ka kam ki pyni ïa ka rukom treikam jong baroh ki bynta jong ka imlang sahlang-ka jingpynïasoh lang ïa ka jingïalam ha ka jingthaw polisi, ka jingstad ha ka liang ka teknikal, ka jingsaiñdur thymmai, ka jingbei tyngka bad ka jingïashim bynta jong ka imlang sahlang-ban plie lad ïa ki lad ki lynti kiba ïatreilang, kiba lah ban pynheh bad kiba ïadei bad ka jinglong jingman na ka bynta ki nongbah lum Himalaya kiba kham khuid bad kiba kham lah ban ïaleh.
Ki Jylla rilum bad Himalaya jong ka Ri India-kynthup ïa ka Jammu & Kashmir, Ladakh, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Sikkim, Assam, Arunachal Pradesh, Meghalaya, Manipur, Mizoram, Nagaland, Tripura, bad ki nongbah ba la jied ha West Bengal-ki ïakynduh ïa ki jingeh ba kyrpang ha ki jaka sor namar ki jinglong jingman ba don ha ka jingma, ki riat bad ka jingbym skhem ki jaka, ki jaka sah ba jngai bad ki jinglong ka suiñbneng kiba bun ki jingeh. Katba la sakhi ïa ka jingïaid shaphrang hapoh ka Swachh Bharat Mission-Urban, ki jingeh ha ka liang ka jingtei bad ka jaka ki dang ïai bteng ban khanglad ïa ki jingmih jong ki kam ban pynbeit ïa ka jaboh jabaiñ bad ki jingkhuid jingsuba kiba lah ban ïaineh bad kiba don ïa ka bor ban ïakhun.
Ki jingïalang bapher bapher ki la pyni shai ba:
Kaba shisha, kaba lah ban leh, kaba lah ban long -Kaei kaba treikam na ka bynta ki nongbah ha ka thaiñ Himalaya. Ka jingpyni ïa ki rukom treikam bad ki jingsaiñdur thymmai kiba lah ban pyni nuksa ïa ka rukom pynkhuid ïa ki jaboh jabaiñ ba la ïalam da ki shnong ki thaw, ki rukom pynkhuid ba la pynïaid da ki jaka bapher bapher, bad ki sienjam ban pynïoh biang ïa ki jingdon jingem.
Ki Nongwanrah ïa ka Jingkylla: Ka jingai mynsiem ïa ki nongïalam shnong na ki nongbah ha ka thaiñ Himalaya kiba la ïasam ïa ka jingïaid lynti jong ki ban wanrah ïa ka jingkylla ha ka jingkhuid jingsuba bad ka jingtehlakam ïa ki jaboh jabaiñ-kiba pynpaw ïa ki jingpyrshang kum ki buit pynkhuid ïa ki lum, ka jingpyllait ïa ki jaka mane blei bad kiwei kiwei ki jaka ba kyntang na ki plastic.
Ka teknoloji na ka bynta ki Nongbah ha ki thaiñ rilum: Kane ka jingïalang ka pynleit jingmut ha ki lad pynbeit ba la pynïaid da ka teknoloji na ka bynta ki thaiñ rilum, kaba kynthup ïa ka jingtehlakam ïa ki jaboh jabaiñ ba la pynïasoh lang, ryngkat bad ki jingai jingmut ba kongsan halor ka jingkyntiew ïa ka jingshim noh ïa ki jaboh jabaiñ ba la pynkhuid, ki lad pynkhuid ha ka jaka na ka bynta ki jaka ba kham khriat, bad ki lad pynbeit ba la pynïaid da ki jaka bapher bapher na ka bynta ka jingpynkhuid ïa ka um ba la pyndonkam ha ki jaka rilum.
Ki jingpynbeit ba la Pynïasoh lang: Ka jingïatreilang na ka bynta ki Nongbah rilum kiba khuid: Kane ka jingïalang ka pynpaw kumno ki jingïatreilang bad ki jingïatreilang hapdeng ki bynta bapher bapher hapdeng ka sorkar, ki sengbhalang, ki nongïashim bynta shimet bad ki nongïatreilang na ka bynta ka roi ka par ki lah ban pynsted ïa ki lad ban pynkhuid ïa ki jaboh kiba treikam bad kiba lah ban ïaineh kiba ïadei bad ki jingeh ba kyrpang jong ki thaiñ rilum.
Ki jingshem na ki rukom treikam ha ka pyrthei: Ka jingïalang ka pyni ïa ki rukom treikam ha ka pyrthei kiba lah ban pynbud bad ki jingpynwandur ha ka jingtehlakam ïa ki jaboh jabaiñ ba la ïalam da ki shnong ki thaw, ka jingpynkhuid ba bun bynta bad ka jingïoh biang ïa ki jingdon jingem, kaba lah ban pynïahap bad ka jinglong ha ka thaiñ Himalaya.
Ka Jingpyrkhat ïa ka jingpynkhreh kam bad ki Jylla/Nongbah: Ka jingïalang ïamir jingmut na ka bynta ki Jylla/Nongbah ban ïatreilang ban wanrah ïa ki jingpynkhreh kam kiba pynbeit ïa ki jingeh ha ka jaka, ki lad ki lynti, bad ki jaka ba kongsan ban pynsted ïa ki sienjam na ka bynta ki nongbah ha ki thaiñ rilum kiba khuid.
Ha kane ka jingïalang la sakhi ïa ka jingpynlait paidbah ïa ki jingai jingtip ba kongsan kiba thmu ban pynkhlaiñ ïa ka jingkhuid jingsuba bad ka jingteh lakam ïa ki jaboh jabaiñ ha ki nongbah Himalaya bad rilum. Kine ki kynthup ïa ka “Mountains of Change: Transforming Waste Management in Hilly Areas”, ka thup jong ki rukom treikam ba bha tam na ki jaka rilum, ryngkat bad ka “Advisory on Onsite Sanitation for Colder Regions” bad ka “Advisory on Promoting Offtake of Treated Sewage Sludge”, kaba ai ka rukom treikam ban kyrshan ïa ki lad ki lynti kiba ïahap bad ka jinglong ka suiñ bneng bad ki jaka sor ba ïaineh.
Ka sienjam Clean Himalayan and Hill Cities kan ïarap ïa ki Jylla/UT bad ki paralok ba ïatreilang ban ithuh ïa ki jingeh bad ki lad ki lynti ba kyrpang kiba ïadei bad ka jingtehlakam ïa ki jaboh jabaiñ bad ka jingkhuid jingsuba, khamtam ha ki jaka ba bun briew – namar ki lynti ïaid pilkrim, ki jaka ba bun briew ha ka por bapher bapher bad kiwei kiwei.
Hadien ka jingïalang, ki Jylla/UT kiba ïashim bynta kin sdang ïa ki jingpeit bniah ban ithuh ïa ki bynta ba kongsan ban pynleit jingmut, ban bishar bniah ïa ki jingdonkam, bad ban pynkhreh ïa ki plan ba bniah ban aiti sha ka Tnad. Ïa kine ki sienjam la ai jingmut ban pyntreikam ha kaba sdang jong u snem 2026, da ka jingthmu ban wanrah ïa ki jingpynbha kiba lah ban ïohi bad ki jingkylla kiba lah ban ïohi ha ki nongbah lum Himalaya.