Naduh ba shimti ha u 2014, sahkut 8 percent na ka GDP ki projek ba shongdor haduh 8.8 lak klur – Giridhar Aramane
Bunsien la batai ïa ka jingkiew jong ka India dangshen ha ka jingkyntiew ïa ki jingtei lyngba ki jingkheiñ-ki kilomitar jong ki surok bah ba la shna, ki kad liengsuiñ ba la pyntreikam, lane ka jingpynlut pisa ba la pynïar. Kine ki dak ki long kiba kongsan bad kiba sngewtynnad, hynrei ki batai tang shi bynta ïa ka jingkylla kaba dang ïaid. Ka jingmih kaba kumjuh ka la long ka jingkylla ha ka rukom synshar, pynïadei bad pyntreikam ïa ki projek paidbah kiba heh. Ha ki shi phewsnem ba la dep, kane ka jingkylla ka la pynkylla ïa ki jingmih ha kylleng ki bynta, khamtam eh na ka bynta ki projek kiba la shah khanglad slem bha namar ka jingïapher ha ka liang ka synshar khadar bad ka jingpynslem ban shim ïa ki rai.
Haba kane ka sorkar kaba mynta ka la shimti ïa ka kam ha u snem 2014, ka kam kaba ïadei bad ki jingdon jingem ka la don ha ka jingeh kaba khraw. Ki projek kiba shongdor haduh T 8.8 lak klur-kumba 8 percent na ka GDP-ki la sahkut. Ki mar ki mata ki bym lah ban treikam kiba ïadei bad ki jingtei ki la palat ïa ka 11 percent, bad ka jingpynslem ha ka jingshim jaka, ka jingïoh jingbit ha kaba ïadei bad ka mariang bad ki khlaw, bad ka jingïatreilang hapdeng ki tnad ka la kylla long kaba ryntih. Ka jingeh jong ka policy namar kata kam shym la long tang ha kaba pynïar ïa ka jingbei tyngka; ka la donkam ban pynbeit ïa ki jingduna jong ki tnat treikam kiba khanglad ïa ka jingpyntreikam.
Dei ha kane ka jinglong jingman ba la pyntreikam ïa ka PRAGATI (Ka Jingsynshar kaba thymmai bad ka jingpyntreikam ha ka por kaba biang) ha u bnai Lber 2015. La pyrkhat kum ka rukom bishar bniah kaba la buh ryntih, kaba kynthup ïa ka sorkar baroh kawei kaba la pynïaid da u Myntri Rangbahduh, ka PRAGATI ka la pyrshang ban weng ïa ki jingeh kiba ïai bteng lyngba ka jingpeit bniah bad jingïatreilang man ka por. Ka jingthmu jong ka ka long kaba beit: ban pynthikna ba ki projek paidbah kiba heh kin ym sahkut namar ki jingpynslem ha ka liang ka synshar khadar kiba lah ban kiar.
Ka bynta jong u Myntri Rangbahduh ban pynïaid ïa kine ki jingbishar bniah ka la ai bor bad pynstet ïa ka jingtreikam. Kaba kham kongsan ka long ba ka la pyni ba ka jingpyntreikam bad ka por ba la buh ki long kiba kongsan, bad ba ki jingeh jong ka jingïatreilang ki bym pat lah ban pynbeit kin ym shah ban shu sahkut khlem kut. Ha kajuh ka por, la shna ïa ka PRAGATI ban treikam lyngba ki lad treikam ba la don lypa, ban pynkhlaiñ ïa ka jingkitkhlieh ha kylleng ki tnad, ki jylla, bad ki bor synshar distrik ban ïa kaba ïaid lait ïa ki.
Ka jingïapher kaba kongsan kaba pynlong kyrpang ïa ka PRAGATI na kiwei pat ki rukom synshar ka long ka jingpyrkhat jong u Myntri Rangbahduh, ka jingsngewthuh jong u ïa ki jingtip ba bniah jong ki kam, bad ka jingïaid beit jong ki jingbishar bniah. Ki jingïalang kiba lai kynta kiba ju pynlong man la u bnai, kiba la pynïaid hi dalade da u Myntri Rangbahduh, ki la pynkylla ïa ka rukom synshar. Haba ka bor synshar ba ha khlieh duh, kaba la pynkhreh bniah, ka shim ïa ki sienjam pyrshah ïa ka jingbym treikam eiei bad ka jingïakynnoh iwei ïa iwei, ka jinglong jaituh bad ka jingleh sting kim don jaka ban rieh. Kine ki jingïalang ki la pynïasoh lang ïa ki jingsneng kiba tyngeh, ka jingpynpaw pyrthei ïa ki jingbym ïahap, bad ki jingeh kiba la pynlong da ki data sha ki heh sorkar kiba leh sting, ryngkat bad ki jingkyrpad kiba pynkynmaw ïa ki ïa ka kamram jong ki na ka bynta ka ri. Ka jingmih ka long ka jingkiew kaba phylla ha ka jingpynpoi ïa ki jingtei ha kine ki shiphew snem ba la dep, ka jingkiew kaba dang ïai bteng.
Lyngba ka jingkyrshan da ka jaka peit bniah digital ïa ki projek, ka PRAGATI ka la plie lad ban buddien ïa ki jingeh ha ka rukom kaba ryntih bad ka jingbuddien katkum ka por. La aiti shai ïa ki jingkitkhlieh-naduh ki secretary jong ki tnad sorkar pdeng bad ki chief secretary haduh ki distrik collector bad ki ophisar ha ki jaka treikam-kaba pynduna ïa ka jingbymshai ha ka jinglong trai, khamtam ha kaba ki kam ki ïadei bad ki bor synshar bapher bapher.
Ïa ka jingktah jong kane ka jingkylla la sngewthuh bha ym tang lyngba ki jingtip ba la lum lang, hynrei wat lyngba ki jingkiew jong ki projek. Kawei na kum kine ki nuksa ka long ka lynti rel Bhadrachalam-Kovur. Ïa u maw nongrim la buh ha u snem 1999, ha ka por ba nga dang long u District Magistrate hangta. Haduh khatphra snem hadien kata, ka projek kam shym la ïaid shakhmat, khlem kano kano ka jingai ne jingmynjur kaba don jingmut, wat la ka long kaba kongsan ha ka thaiñ. Tang hadien ba ki jingbishar bniah jong ka PRAGATI ki la sdang ban pynpaw ïa kum kine ki projek kiba la sah slem, ka jingkhih jong ki kam ka la wan biang. Ha u snem 2022, la plie paidbah ïa ka bynta kaba kongsan jong ka lynti rel-ka jingmih kaba pynpaw ym ïa ka jingkylla ha ka bor ban pyntreikam ha ka liang ka teknoloji, hynrei ha ka jingpyrkhat bad jingbuddien jong ki tnat treikam.
Ka jingkylla kaba kum kane ka la paw ha ki bnai ba nyngkong jong ka PRAGATI hi. Ha u snem 2015, haba nga leit jngoh ïa ki ophis jong ka MMRDA bad CIDCO ban peit ïa ki skhim na ka bynta ki jingtei ha ki jaka sor ha ka thaiñ bah Mumbai, nga la sngew lyngngoh ïa ka jingkyrkieh kaba pher ha ki jaka treikam. Ki heh sorkar ki dang pynlong ïa ki jingkylli kiba jur bha shwa ka jingïalang jong ka PRAGATI kaba la buh ban long ha kata ka janmiet. Ka jingïakren ka long halor ka jingïoh jingbit ha kaba ïadei bad ka mariang na ka bynta ka kad liengsuiñ jong ka Navi Mumbai-kaba la sahteng la katto katne snem khlem da lah ban pynbeit. Kham hadien shwa ka jingïalang, ka jingïoh jingbit ka la poi da ka fax. Ka jingïoh jingbit hi kam shym la long ka jingjop; kaba la kylla ka long ka jingkhmih lynti ba ïa ki rai kiba la ap slem mynta yn sa bishar bniah bad batai shai.
Ha ki shiphew snem ba la dep, ka PRAGATI ka la bishar bniah bad pynsuk ïa ka jingïaid shaphrang ha ki projek ka roi ka par kiba shongdor palat T 85 lak klur kiba ïadei bad ka leit ka wan, ka bording bad ka imlang sahlang, da kaba pynbeit ïa palat 3,000 tylli ki jingeh ha ki 382 tylli ki projek. Kine ki jingkheiñ kim pynpaw tang ïa ka jingïar jong ki kam, hynrei ka ïaid sha ka jingpyntreikam kaba kham lah ban tip lypa bad kaba ïahap.
Ka kam kaba ïadei bad ka leit ka wan, khamtam ki surok bah jong ka ri, ka pyni shai ïa kane. Lyngba ka PRAGATI, la shim ïa ki 325 tylli ki projek jong ka tnad Road Transport and Highways, kiba shongdor kumba T 4.5 lak klur, na ka bynta ka jingïarap kaba bniah. Ki mat kiba ïadei bad ka jingshim jaka, ka jingpynkhuid ïa ki khlaw bad ki mrad khlaw, bad ka jingpynkylla ïa ki jaka pyndonkam la pynbeit da ka jingjop kaba palat ïa ka 95 percent. Ka por ban weng ïa kum kine ki jingeh ka la hiar na kaba palat shisnem sha kaba duna ïa ka lai bnai.
Kine ki jingpynbha ïa ka jingsynshar ki la pynkylla sha ki jingmih kiba lah ban ïohi. Ki projek kum ka surok Delhi- Mumbai Expressway, ka surok Urban Extension Road – II ha Delhi, bad ka surok Ambala-Kotputli High-Speed Corridor ki la ïaid shaphrang hadien ba la pynslem bha. Ha kane ka por, ka jingstet jong ka jingshna surok bah ka la kiew na kumba 12 km ha ka shisngi ha u snem 2014 sha kumba 35 km ha ka shisngi, kaba pyni ïa ka bor kaba kham khlaiñ bad ka jingïatreilang kaba kham bha.
Ka PRAGATI ka la treikam ruh ryngkat bad ka jingpynkylla kaba kham jylliew kaba pynkhlaiñ ïa ka kam kaba ïadei bad ki jingtei. Ka jingpynkhreh kam lang hapoh ka PM Gati Shakti National Master Plan ka la pynduna ïa ka jingshim rai marwei. Ki lad digital na ka bynta ban shim jaka bad ki jingïoh jingbit ha kaba ïadei bad ka mariang ki la pynduna ïa ka por ba donkam ban ai jingmynjur, katba ki jingpynkylla ha ka jingïateh kular, ka jingpynbeit ïa ki jingïakynad bad ki kyndon pynkhreh ïa ki projek ki la kyntiew ïa ka jingïabah lang ïa ki jingma bad ka jingshaniah jong ki riew shimet.
Ka la wanrah ruh ïa ka bynta kaba thymmai ha ka synshar paidbah kaba ïatreilang. Da kaba buh sharud ïa ki jingïapher ha ka saiñ pyrthei, katto katne ki sorkar jylla ki la pyndonkam ïa kane ka rynsan ban pynsted ïa ka jingpynroi ïa ki jingtei, da kaba pynkylla ïa ka nongrim jong ka Sabka Saath, Sabka Vikaas sha ka rukom synshar.
Kine ki sienjam ki la kyrshan ïa ka jingkiew kaba ïaineh ha ka jingpynlut pisa paidbah bad ka jingpynpoi kam kaba kham ïaid beit, ryngkat bad ki jingmih kiba lah ban ïohi ha kylleng ki surok bah, ki lynti rel, ki kad liengsuiñ bad ki rukom kit jingkit ha ki jaka sor. Ka jinghikai kaba kham jylliew ka long kaba shai: ka jingpynpoi ïa ki jingtei ka shong ha ka jingpynwandur ïa ka jingsynshar kumba shong ha ka jingpynbiang pisa.
Katba ka India ka nang ïaid sha ka Vision 2047, ka jingheh jong ka jingpynheh ïa ki jingtei ba la thmu kan buh ïa ki jingdawa kiba nang kiew ha ka bor jong ki tnat treikam. Ban pynneh ïa ka jingkiew ngi donkam ban pynrung ïa kine ki rukom synshar ha baroh ki kam bad ki jylla. Ha kaba ïadei bad kane, la sngewthuh bha ïa ka PRAGATI ym kum ka jingïarap kaba shisien, hynrei kum shi bynta jong ka jingpyrshang kaba bteng ban pynïadei ïa ka jingangnud bad ka jingpyntreikam ha ka prokram pynroi ïa ki jingtei jong ka ri India.
(U nongthoh u dei u Secretary barim jong ka MoRTH.)