Haba ki ktang suloi ki knieh kynthet ïa ka jingim u nongrah Jingsuk
-HT Wells
Lehse ka sngi Balang 13 May 2026 ka dei kawei na ki sngi ba dum tam ha ka History jong ka Manipur, ka jylla ba shu ïa umsnam lynter naduh ba ka ïoh jylla. Ha katei ka sngi, kumba la phriang ha ki lad pathai khubor, katba u Rev. Vumthang Sitlhou President Thoadou Baptist Association, Rev. Kaigoulun Lhouvum bad Pastor Paogulen Sitlhou ryngkat bad kiwei pat, ki la shah khangkdong bad shah siat ïap ha ki riewkieng atiar na ranab jong u lum Saheibung, Tiger Road NH-2, katba ki dang wanphai na Churachanpur sha Kangpokpi. Ki jaidbynriew bapher (different ethnic communities) ha Manipur kiba kynthup ïa ki Meitei, ki Naga, Kuki-Zou, Rongmei, Zeliangrong, Zeme, Liangmai bad kiwei ki im hapdeng ka jingtieng jingsmiej lynter.
Kitei ki nongïalam Balang ki dangwan phai na ka United Baptist Convention Assembly ha GBA Centre Church ha Chiengkonpang. Ki dei rangbah ba hakhmat duh ban wanrah biang ïa ka jingïakren ïasuk hapdeng ka jingïapher jingmut jong ki jaidbynriew ha katei ka Jylla. Katei ka jingkhangkdong jong ki riewthrangsnam kiba suba ba ki dei lehnoh ZUF-Kamson (Zeliangrong United Front) kiba la syntiat bha naduh ba u mih na Churachandpur (Lamka) ka jia katba ki dangïaid hapdeng jong ka shnong Kotzim bad Kotlen. Hynrei kaba pynlung mynsiem eh ka long, ha ka funeral service, u Mr Haominlun Sitlhou, u khun jong utei u Pastor, u ai jingkren kumba tynrong kylla ïa ka jingpihuiñ sha ki riewthrangsnam da kaba ong, “kumba u Trai Jisu u hikai ban map, na ka ïing ka sem ngi la map ïa ki nonglehkam bymman, ai ba ka snam bajaw kan long noh ka lad ban pynïasuk ïa ki ar jaidbynriew ba im hapdeng ka jingïakynad”. Katei ka jingkren jong u khun phrangsngi u Rev. Vumthang ka long thik kumba map ka Gladis Stuart Staines ïa ki (shongshit niam hindu) nongpynïap ïa u kpa ki khun jong ka, u Graham Stuart Staines u Missionary ba sumar ïa kiba pang Ñianglyngkut ryngkat bad arngut ki khun jong ki, u Philip bad u Timothy ha Manoharpur, Keonjhar District Odisha ha ka miet 23 January 1999.
Katei ka jingjia ka la pynpar ñiangkhriat ïa ki nongshongshnong jong ka Ri, bud sa ka jingrongjubor ruh ïa ki longkmie bad ki katto katne ngut ki rangbah da ki suba Lehnoh Kuki kum ka jingpynibor kylla, hynrei ïa kaba la pyllait kumba 31 ngut ei ei ha ka 15.05.26.
Haduh mynta, na kane ka thaiñ jong ngi pat, dei tang ka KJP Synod Pdeng kaba la pynmih ïa ka khubor sngewlem sha ki longïing jong kitei ki nongïalam Balang lyngba u Moderator jong ka, Rev. H.K. Nongbsap bad ki pynrem ruh ïa ka jingleh jong ki riewthrangsnam pyrshah ïa ki riewlui lui kiba wad jingsuk.
Kum ka jingpynkynmaw, U Reverend Vumthang Sitlhou u dei u ksiang ba hakhmat duh ban wanrah ïa ka jingkren ïasuk hapdeng ki Kuki bad ki nonghiarpateng jong ka jaidbynriew Rongmei Naga. U dei ruh u nongmaitlynti ban ïakren hapdeng ki Kuki-Zou and Thangkul Naga ha ka por ba tdem puk ka jingïakynad. Kum u General Secretary ba la shongthait jong ka Manipur Baptist Convention (MBC) bad u dkhot jong ka Interfaith Forum Manipur, u la trei tyngeh ban wanrah jingsuk hapdeng ka jingïa-umsnam bajur. Kat kum ka tyllong khubor bathikna bha, u Rev. Vumtham u hap ban iehnoh ïa la ka shnong jong u na Taloulong ha Tamenglong District ha ki por bajur ka jingïakynad kham mynshwa, hynrei kaba sngewtynnad ka long, ba kata ka jingduhnoh ïa kiba ieit bathoiñ jong u, ka nangpynrhem pynban ba un trei shitom ban wanrah jingsuk, u trei ruh bad ka Nagaland Joint Christian Forum (NJCF) ban pun jingkieng ïa ki arjaidbynriew. U don bynta ruh ban soi soskular bad ka sorkar India, sorkar Manipur, bad ki lehnoh Kuki ba la tip kum ka Suspension of Operations ha Manipur.
Wat hangne hangi ruh ha ki snem ba kham mynshwa, phi dangkynmaw ba don ka jingpyrshang da kawei ka kynhun kiengatiar kaba phah da ki bullet AK-47 sha uwei u Pastor ka KJP Synod (kyrteng la buhrieh noh) hajan kawei ka basa-jhur ha Ïewduh ban pyntieng pynsmiej ïa u halor ki kam JRTC ha Mawklot.
U Rev. Vumtham u dei u khun jong u Pastor Pakho Sitlhou u nongprat lynti uba trei shitom ban ïalap ïa ka gospel bad ban pynkylla ktien ïa ki jingrwai niam bad Bible sha ki ktien bapher bapher ka Zeliangrong communities. U dei u Pastor u bym ju shong tang ha kawei ka jaka hynrei uba krih kylleng ïa ki lum bad ki them ban pynphriang ïa ka gospel sha ki Rongmei, Zeme, Liangmai bad kiwei, dei namar kata ki briew jong katei ka thaiñ ki burom bha ïa u naduh ki khynnah haduh ki tymmen. Kumta u Rev. Vumthang ruh, kum u kpa u jop ïa ka dohnud jong ki briew Zeliangrong ym ïa kaei kaba u la leh na ka bynta jong ki, hynrei da ka jinglong sngewrit, u khun jong u briew uba la wanrah ïa ka gospel bad u dei ruh u doh u snam jong ki.
Hynrei ka jingdkhat noh ba syndet jong ki riewthrangsnam ïa ka jingim jong u, ka la buh jingman bakhraw hapdeng kitei ki ethnic communities, namar kiwei pat kiba don jingthmu ban wanrah jingsuk, ïa mynta ki dang artatien ban tur shakhmat. Kane ka jingleh kan long thik kum uto u American pilot Major Claude Eatherly uba pynbthei Atom bomb ïa ka Horoshima bad Nagasaki, ki nongbah ka Japan ha ka snem 1945 kat haduh ba kata ka jingleh jong u ka kthong kylla ïa ka pyrkhat pyrdaiñ jong u ba tip kum ka psychological trauma, bad u ïap kordit ha ka snem 1978 , 33 snem hadien, bad u Co-pilot Capt.Robert Lewis uba ïap na ka jingpang stroke ha ka snem 1983 hadien ba u kylli babe “Blei jongnga, kaei kane ba nga la leh?”, 38 snem hadien kata ka jingther bomb, namar ki ïohi ïa ka jinglynïar bad jingshyrkhei jong ki nongshongshnong balui lui. Khlem pep kitei ki riewthrangsnam kiba la shim ïa ka jingim jong u Rev. Vumthang, Pastor rangbah ka Balang Baptist ruh kin ngat kordit kumjuh, naba ka ktien u Blei ka ong “Ka Kput ka dei ka jongnga (Vengeance is mine)”.