Ka India kaba ngi tip mynta kum kawei na ki ri ba khraw tam ha ka pyrthei, kam shym la poi sha kane ka kyrdan da kaba suk. Ha ki spah snem ba la leit, ka ri ka la shah synshar ha ka Sorkar Phareng, kaba la wanrah ïa ka jingsynshar donbor, ka jingshah lehbeiñ bad ka jingpyndonkam ïa ki jingdon jingem jong ka ri bad ki briew jong ka na ka bynta ka jingmyntoi jong ka Hima Bilat.
Ha kita ki por, ka India ka lah ban ïanujor kum u khyllung uba dang rit uba ym pat lah ban ïeng ha la ki jong ki kjat.Ka jingïaid lynti jong ka la shah pynïaid da kiwei, bad ka la shah khanglad ban rai ïa la ka jong ka lawei. Ki briew jong ka ri ki la mad ïa ki jingeh kiba bun rukom – naduh ka jingshah lehbeiñ, ka jingshah pyndik, ka jingshah knieh ïa ki hok tynrai, haduh ka jingduh ïa ka jingïatylli bad ka jingngeit ha lade.
Hynrei ka mynsiem jong ka jingieid ri kam shym la jah. Da ki spah hajar ngut ki nongïalam bad ki paidbah ki la ïeng paidbah ban ïakhun pyrshah ïa ka jingsynshar donbor. Ka jingïaid lynti jong ka jingïakhun laitluid ka la long kaba jynjar, hynrei ka la long ruh kaba dap da ka jinglen lade, ka jingaiti bad ka jingngeit ba ka ri kan sa ïoh ïa ka jingïeng laitluid.
Ha ka 15 tarik Nailar 1947, ka India ka la ïoh ïa ka jinglaitluid na ka jingsynshar jong ka Sorkar Phareng. Kane ka dei ka sngi kaba kyrpang tam ha ka khana pateng jong ka ri, namar ka dak jong ka jingjop ïa ka jingïakhun kaba la neh da ki phew snem.
Bun ngut ki nongïalam ki la noh synñiang bakhraw ha kane ka jingïakhun. U Mahatma Gandhi, uba la tip kum U Kpa jong ka Jaitbynriew, u la hikai ïa ka lynti jong ka jingïakhun da ka jingsuk bad ka jingïaleh khlem jingïaumsnam. Ryngkat bad u, ki la don ruh u Pandit Jawaharlal Nehru, Sardar Vallabhbhai Patel, Dr. B. R. Ambedkar, Sarojini Naidu, Subhas Chandra Bose, Bhagat Singh, Rani Lakshmibai bad bun bah kiwei pat kiba la aiti ïa la ka jingim bad ka jingieid ri na ka bynta ka jinglaitluid jong ka India.
Kum ki nongshong shnong jong ka Meghalaya, ngi don ruh ka daw ban sngew sarong ïa ki khlawait jong ngi kiba la ïeng pyrshah ïa ka jingsynshar donbor jong ka Sorkar Phareng.U Tirot Sing Syiem jong ka Hima Nongkhlaw, U Kiang Nangbah jong ka Ri Jaintia, Ka Phan Nonglait bad U Pa Togan Nengminja Sangma na Ri-lum Garo ki dei ki nuksa ba phyrnai jong ka jingshlur, ka jingaiti bad ka jingïada ïa ka hok bad ka burom jong la ka ri bad la ka jaitbynriew. Ka jingïaleh jong ki ka pynkynmaw ïa ngi ba ka jinglaitluid kam ju wan da kaba suk, hynrei ka wan lyngba ka jingsngewkitkhlieh bad ka jingïaleh khlem kynran dien.
Hadien ba ka India ka la ïoh ïa ka jinglaitluid, ka ri ka la nang kiew shaphrang stet ha bun ki liang. Ka la kylla long kawei na ki ri ba don ka jingsynshar paidbah kaba heh tam ha ka pyrthei. Ka la pynkhlaiñ ïa ka ïoh ka kot, ka jingïada ri, ka saians, ka teknoloji, ka jingpule, ka koit ka khiah bad kiwei de ki bynta jong ka roi ka par. Ka India mynta ka long ka ri kaba la ïoh burom ha ka pyrthei bad kaba lah ban ryngkat bor bad ki ri kiba khraw tam.
Hynrei, hapdeng kine ki jingjop baroh, kawei ka jingkylli kaba khraw ka dang sah.
Hato ngi la ïoh ïa ka jinglaitluid kaba shisha?
Ka jinglaitluid kam mut tang ba ka ri ka lait na ka jingsynshar jong kiwei. Ka jinglaitluid kaba shisha ka dei ruh ka jinglait na ka jingleh bymhok, ka jingibeiñ ha ka imlang sahlang, ka jinglehdonbor bad ka jingrit mynsiem.
Hato ngi lah ban ong ba ngi laitluid haba ka imlang sahlang ka dang mad ïa ka jingïashrut, ka jingïakynad bad ka jingïapher jingmut kaba jur? Hato ngi long shisha kiba laitluid haba ki paidbah ki dang im ha ka jingsngew syier namar ka jingkiew jong ki kam pyntriem, ki kam jingïakynad, ki jingpyniap para briew bad kiwei pat ki kam runar? Hato ka jinglaitluid ka dap pura lada ki longkmie ki dang tieng ban leit marwei ha ki por miet, lada ki samla ki dang mad ïa ka jingbym ïohkam, lada ka jingduk ka dang pynduh jingkyrmen ïa bun ki longïing, bad lada ka jingbamsap ka dang bam duh ïa ka jingshaniah jong u paidbah?
Ka jinglaitluid kaba shisha ka dei ban pynlong ïa u briew ban shlur ban kren, uba lah ban pyrkhat, uba lah ban im da ka burom bad uba lah ban trei shitom ban kyntiew ïa la ka jingim khlem don ka jingpynïapher para paidbah.
Kawei pat ka jingïaleh kaba ka India ka dang donkam ban jop ka long ka jingïaleh pyrshah ïa ka jingbamsap, ka jingshah thok, ka jingshah lehbeiñ, ka jingbymshah shiliang bad ka jingpynduhnoh ia ki jingsngew khraw hapdeng ki para briew.
Ka jingïatylli kam mut ba baroh kin pyrkhat kumjuh.Ka mut pynban ba wat hapdeng ki jingïapher, ngi dang lah ban ïaburom markylliang bad ban iatreilang na ka bynta ka jingbha jong ka ri.
Ka India ka dei ka ri kaba riewspah ha ka jingïapher. Bun jait ki jaitbynriew, ki ktien, ki niam bad ki dustur – ki im lang hapoh kawei ka lama.Kane ka jingïapher ka dei ka bor, ym ka jingduna. Hynrei lada ngi pyndonkam ïa ki jingïapher ban pynmih jingïakynad bad jingïapait, ngi pynduh ïa ka jingmut jong ka jingïakhun laitluid kaba ki longshuwa jong ngi ki la aiti ïa la ka jingim.
Ka jinglaitluid ka wan ryngkat bad ka jingkitkhlieh.Ka Riti Synshar jong ka Ri India ka ai ïa ngi bun ki hok, hynrei ka pynkynmaw ruh ïa ngi shaphang ki kamram jong ngi kum ki nongshong shnong.
Kumta, kum ki nongshong shnong jong ka India, ka dei ka kamram jong ngi baroh – kynthei bad shynrang, samla, rangbah bad tymmen – ban long ki nongshong shnong kiba don jingkitkhlieh. Ngi dei ban burom ïa ka aiñ, ban ieid ïa ka ri, ban kyntiew ïa ka jingshisha bad ka jinghok, ban kyntait ïa ka jingbamsap, ban burom ïa ka jingïapher bad ban kyrshan lem ïa kiba donkam jingïarap.
Ka roi ka par jong kano kano ka ri kam shong tang ha ki Sorkar ne ki nongïalam. Ka shong ruh ha ka jinglong jong ki nongshong shnong.Lada u paidbah u long uba hok, uba trei shitom bad uba don mynsiem ban ïarap markylliang, ka ri ruh kan nang kiew.
Kyrpang eh, ki samla ki don ïa ka bynta kaba khraw tam ban tei ïa ka India kaba thymmai. Ki dei ban pyndonkam ïa ka jingnang jingstad, ka teknoloji bad ka jingstad pyrkhat ym tang ban wad kam ïalade, hynrei ban wanrah ruh ïa ki jingkylla kiba bha ha ka imlang sahlang.Ka ri ka donkam ïa ki samla kiba don ka jingngeit ha ka hok, kiba kyntait ïa ka jingbamsap, kiba ieid ïa ka jingshisha bad kiba kloi ban shakri ïa ka ri.
Ha kane ka jingrakhe ïa ka Sngi Laitluid, kaba la iaid 80 snem kynthih, to ngin ym kynmaw tang ïa ka jingjop kaba la jia ha ka 15 tarik Nailar 1947. To ngin pyrkhat ruh ïa ka jingïaleh kaba dang sah hakhmat jong ngi – ka jingïaleh ban pynduh ïa ka jingduk, ka jingbamsap, ka jingïapher, ka jingïashun bad ka jingbymhok.
Ka jinglaitluid kaba shisha kan sa urlong ym tang haba ka ri ka lait na ka jingsynshar jong kiwei, hynrei haba man uwei pa uwei u nongshong shnong u lah ban im da ka hok, ka burom, ka jingshngaiñ bad ka jingkyrmen.
Kata kan dei ka India kaba ki nongïalam jong ka jingïakhun laitluid ki la angnud.Kata ka dei ka India kaba ngi, kum ka pateng mynta, ngi dei ban ïatreilang ban tei.
