Hato ka jaidbynriew Khasi ka wan shisha na Cambodia ?

0

-HT Wells

Ka long kaei kaei kaba sngewtynnad bha ban ïohsngew ha ka sien ba nyngkong naduh ba ka Meghalaya ka ïoh jylla ba pura, ba u Chief Minister badon burom jongngi, u Conrad Kongkal Sangma ha ka Budget Speech jong u ha ka 24.02.2026 u kren pynshlur da kaba ïathuh ba ka sorkar kan sa phah ïa ki nongwadbniah sha Cambodia (Burma) ban wad jingshisha la ka jaidbynriew Khasi ka don jingïadei ne em bad ba jaidbynriew Mon-Khmer ha Burma lyngba ka Deoxyribonucleic Acid test (DNA) ?. Katei ka test kan ïarap ban wad tynrai ïa ka snam ka swur (genetical materials) jingïadei (biological relationship) jong ki arliang mamla.
Hashwa ba ngin ïaïaid shakhmat, kan bha shibun ba ngin sngewthuh kiei kita ki Mon-Khmer.
Ki Mon-Khmer ki dei ki kynhun riewlum kiba im basah ha Cambodia, Vietnam, Laos, Thailand,Myanmar, ha ki thaiñ ba shatrai duh jong ka China bad ha Northeast India. Kiba kham bunpaid la tip ïa ki kum, ki Khmer, ki Mon, ki Bahnar & ki Khasi. Ki riewstad ki ong, ba ki Mon-Khmer kum ki Khasi hi (Khynriam, U Pnar, U Bhoi, U War) ki wan na kata ka Austroasiatic family jong ka mainland Southeast Asia. Na ka bynta ki young scholars ne ki samla ba wadbniah, kat kum ka genetic evidence, kaba kham kongsan eh napdeng ka kynhun ki Khasi ka hap ha kata ka ‘haplogroup O2a (O-M95) kaba krih ha kylleng ka Northeast India, malu-mala kumba 4,000 –5,000 snem mynshwa. Ki Khasi ki kham pher na kita ki nongshongshnong Indo-Aryan hapdeng India bad ki ïapher ruh na ki Tibeto-Burma group kum ki Garo.
Balei ki Khasi ki kham long kyrpang ha India : Bun ki nongIndia ki kren Indo-European lane da ka ktien Dravidian. Ha Northeast India ki kham kren ïa ka ktien Tibeto-Burma. Ki Khasi pat ki dei kiba khyndiat eh napdeng kiba bun ki nongshongshnong jong ka Austroasiatic shabar ka Southeast Asia (ryngkat bad ki kynhun Munda ha eastern India) kiba kren la ka jong. Kane ka pynlong ïa ki ba kum ka jingpynïasoh ba im hapdeng ka India bad ka phangpdeng jong ka Southeast Asia. Ka jingwan krih jong ki ka lah lehse ban long ha ki por jong kita ki Neolithic Age ban pynphriang ïa ka jaka rep jaka riang kat kum ka jingroi bad jingbunbriew jong ki.
Don ki paralok nongthoh khubor kiba la leit tour ha ki phewsnem mynshwa, ki ïathuh ba ka jingïasyriem ne jingïajan jong ki jaidbynriew Mon-Khmer bad ki Khasi ka long, (i) ka jingai jait sha ka Kmie (matrilineal system) (ii) Ka jingbam kwai haba wan ki paralok (iii) ka rukom khoh kwai da ka tari ka long, naneng sharum, ym da kaba khoh pyrdet narum shaneng & (iv) ki longkmie ki sopkyllaiñ ïa ka khlieh da ka jaiñstang ne jaiñsop ïa kaba ki Pnar ki khot ka ‘Chyngkhlèih’.
Nangta, ka snem 1986 katba u nongthoh u dang ïashongkai bad u (L) Prof. HW Sten, u tem ïa ka radio por 1:00 mynsngi, ha kaba ka All India Radio, Shillong ka la pyntem ïa ka jingrwai “Ko Patsha ksiar ! Ah phim ap mo ïanga, Ko por bakmen, phi shu long ka maya, Shaei phi don ngan wad keiñ ïaphi, Shajngai phi phet sha khat-ar snem lynti”.
Hangta, hi u buh ka challenge biria ïa u nongthoh da kaba ong, lada ki ong, ba u Khasi u wan na Cambodia (Burma), phi leit hi lane sa phah ïano ïano ki research scholars ba kin ïaidkjat nangne shaduh shata sha Cambodia ka bampor ne em haduh 12 snem shisha. Lada ka dei, te la pynshisha ïa kata ka jingong, ba kam dei tang ka puriskam. Hynrei haduh mynta ym pat don ba leh ïa kata.
Kumta ka jingkren jong u Chief Minister hapoh ka House ka dei ka jingplie wang ïa ka pyrda ban ngin wad ïa ka jingshisha jong ka Tynrai ka Thymmei jongngi, ngi wan naei bad ngi don jingïadei bad no ?. Ne dangdon ba haïing hasem ruh, ym lah ban ong !. Kat kum ki dak ki shin bad ki sakhi sabud kiba u Prof. Marco Mitri History Department ha ka skulbah NEHU, uwei na ki Historian & Archeologist bapawnam jong ka Jaidbynriew jong ngi, uba la pyllut bad por bad bor ban wadbniah ïa ki tiar bad ki khnam, ki sum, ki sdie,ki mawkhiew (stone jars) bad kiwei pat ba ki riewhyndai ki pyndonkam ban behmrad ne ban sum dohkha, kum ha Lum Sohpetbneng, ha Garo Hills, ha Pynthor Langteiñ, ha Markhan, ha Vietnam, ha Thailand bad ha Xiangkhouang plateau ha ki bynta ba shatei jong ka Laos, u ïathuh ba ki Archaeological evidences kiba la ïohlum na ki jaka bapher bapher ha Northeast India ki kdew ba ka thaiñ baroh kawei la buhaishnong da ki jaidbynriew bapher naduh ka kaba sdang jong ka hajar snem kaba Ar (2nd millennium B.C.) ha Shwa u Khrist (S.K). Halor ka nongrim jong ki dak ki shin kiba paw na ka jingïohlum thup na kylleng ki jaka, ka paw shai shaikdar ba ka northeast India ka dei ka phang sepngi kaba ïar eh jong kata ka culture ‘Jukmaw’ kaba roi bha ha ki thaiñ shathie lam sepngi jong ka China ter ter shaduh shthie lam mihngi ka Asia. Utei u riewstad nongwadbniahu ïathuh ruh ba ka dei ka juh ka dur bad ka style jong u khnam sum dohkha ba lap ha Sohpetbneng bad ha Moulsie Saipung bad na Dima Hasao. Ki sakhi jong ka jingkrih jaka jong ki briew ka dei namar ka jingbehmrad bad ka rep ka riang ïa kaba ka Archeological Literature kakhot ‘Hoabinhian culture’ bad ka por ka long hapdeng 10,000 B.C. haduh 2000 B.C.
Lada ki scholars jong ngi ki lah ban ïoh ïa ki sabud babiang halor kane ka bynta, ka burom bakhraw kan leit sha u Chief Minister Conrad K.Sangma. U nongthoh un pynkut shwa tang katne, lada donkam ban ïathir shuh shuh, ngin sa ïa nangbteng ha ki issue ban dangwan namar kane ka mat ka long kaba ktik mynsiem shisha ïa uwei pa uwei u dkhot jong ka jaidbynriew shongpdeng pyrthei jong ngi, kumba u Ma L.Gilbert Shullai u kynthoh. (Phi lah ban ïa pathai jingtip bad u nongthoh ha ka email : htwells@rediffmail.com)

Leave A Reply

Your email address will not be published.