Na ka Panchayat sha ka Ïingdorbar Thaw-aiñ Parliament: Ka Jingïalam ki Kynthei ka Jingthmu ka Viksit Bharat (Prof. SP Singh Baghel)
Haba ka ri ka pynheh pynsan ïa la ki tynrai, ki tnat jong ka ki poi shaduh shaneng. Ki tynrai jong ka India ki dei ki Panchayat jong ka, bad ka mynsiem jong kita ki Panchayat mynta kidei ki kynthei jong ka. Ha ka 24 tarik u Ïaïong 1993, ka Constitutional Amendment kaba 73 ka la ai jingithuh ïa ka riti synshar shnong, kaba la thoh ïa ka bynta kaba thymmai ha ka synshar paidbah jong ka India. Hadien palat lai phew snem, ki Panchayati Raj ki la nang kylla bad kim sahkut shuh ha tang ki bynta jong ka jingpynïaid kam – ki la kylla long ki jaka treikam ba im jong ka jingkylla ha ka imlang sahlang, ka jingkiew ha ka ïoh ka kot bad ka jingïashim bynta ha ka synshar paidbah. Hapoh ka jingïalam ba ïohi jngai jong u Myntri Rangbahduh ka ri u Narendra Modi, la wanrah ïa ka Panchayati Raj da ka bor bad ka jingthmu kaba thymmai.
U la pynthikna ba ka bor kan poi ym tang sha ki lynti jong ka Delhi, hynrei shaduh ka tyngkong ïing jong ka shnong kaba khatduh ha ka ri. Ïa ka jingthmu jong ka Viksit Bharat 2047 la tei halor ka nongrim jong palat 2.5 lak tylli ki Gram Panchayat, kiba shakri kum u budlum na ka bynta jan 64 percent ki nongshong shnong jong ka India.
Ka jaka hikai jong ka Synshar Synshar: Ka Jingkiew ka jinglong nongïalam jong ki kynthei
Ïa ka National Panchayati Raj Day 2026 la rakhe da ka jingsngew sarong kaba kyrpang. Ha ka Nari Shakti Vandan Sammelan, u Myntri Rangbahduh ka ri u Narendra Modi u la khot ïa ki jaka treikam jong ka Panchayati Raj kum ka jaka hikai ba khraw jong ka jinglong nongïalam jong ki kynthei ha ka ri – ka jingithuh ïa ka jingkylla kaba mih man la ka sngi ha kylleng ki jaka nongkyndong jong ka India.
Ha kylleng ka ri, ka jingdon jong ki nongmihkhmat ba la jied ha ki jaka treikam jong ka Panchayati Raj ka la tam ïa ka 32 lak ngut. Katkum ka jingkheiñ kaba thymmai, na ki 24,41,781 ngut ki nongmihkhmat ba la jied mynta, 12,14,885 kidei ki kynthei, kaba kot haduh 49.75 percent na ka jingdon baroh. Arphew-wei tylli ki Jylla bad artylli ki Union Territory ki la pynïar ïa ka bhah ba kyrpang na ka bynta ki kynthei sha ka 50 percent, kaba la tam ïa ka shi bynta na ka lai bynta kumba la buh da ka riti synshar ka ri. Ha ki saw snem ba la dep, 33.50 lak ngut ki nongmihkhmat kynthei ki la ïoh ïa ka jinghikai ba kyrpang ha ka kam nongïalam bad synshar. Tang ha u snem 2025-26, la ai jinghikai ïa 9.37 lak ngut ki nongmihkhmat kynthei – ka jingkiew kaba 47.7 percent na u snem ba la dep. Ka jingtrei jong ki kaba pynleit jingmut ha ka pule puthi, ka koit ka khiah, ka jingkhuid jingsuba, ka jingbam kaba tei met bad ka jingshngaiñ jong ki kynthei ka la ai ïa ka roi ka par ha ki jaka nongkyndong ïa ka lynti kaba thymmai bad kaba don jingthmu.
Ka Sashakt Panchayat Netri Abhiyan bad ka Nari Shakti Vandan Adhiniyam
Ka Sashakt Panchayat Netri Abhiyan ka pynkhreh ïa ki kynthei nongmihkhmat kiba la shah jied da ka jingsngewthuh shaphang ki hok, ki jingkitkhlieh bad ka bor ban long nongïalam katkum ka riti synshar jong ki. Ki sienjam ba ryntih- ka Women-Friendly Gram Panchayat bad ka Nirbhay Raho, ba la pyntreikam hapoh ka Nirbhaya Fund – ki pynïasoh lang ïa ka jingpynsngewthuh shaphang ka aiñ, ka jingpynsngewthuh shaphang ka imlang sahlang bad ka jingpynkupbor ha kaba ïadei bad ka teknoloji ban tei ïa ka jinglong jingman kaba shngaiñ na ka bynta ki kynthei ha ka jingsynshar ha ki jaka nongkyndong. Ka Nari Shakti Vandan Adhiniyam, kaba thmu ban buh kyrpang 33 percent na ka bynta ki kynthei ha ka Lok Sabha bad ki ïing dorbar thawaiñ jong ki jylla, ka pynskhem junom ïa ka bynta jong ki ha ka synshar paidbah jong ka India. Ki kynthei nongïalam ba la thaw ha ka skul jong ki Panchayat kin long ki nongpynbna ïa ka jingkylla ha ki ïing dorbar thaw aiñ bad ha Parliament.
Ka Sixteenth Finance Commission: Ka jingkiew kaba khraw ha ki jingdon jingem
Ka jingpynkupbor ha ka kam pisa tyngka kadei u budlum jong ka jingtreikam jong kano kano ka tnat treikam. Ka Sixteenth Finance Commission ka la mang haduh T. 4.35 lak klur na ka bynta ki bor pynïaid shnong ha ki jaka nongkyndong na ka bynta u snem 2026 haduh 2031 – kaba kham heh kumba 84 percent ban ïa ka Fifteenth Finance Commission. Tang ha u snem 2026-27 la mang pisa haduh T.1.40 lak klur. Ka jingtrei na ka bynta ki Own Sources of Revenue (OSR) bad ki jingai jingïarap ba la pynshong nongrim ha ka jingtreikam ka la kyntiew lang ïa ka jingkitkhlieh bad ka jingïakhun kaba bha hapdeng ki Panchayat.
Ka jingsynshar kaba ai bynta lang ïa baroh bad kaba shai
Ka mantra jong ka Sabka Saath, Sabka Vikas, Sabka Vishwasaur Sabka Prayaska ban jur ia man ka sienjam jong ka Tnad Panchayati Raj. Lyngba ka rynsan eGramSwaraj, ki Gram Panchayat ki la lum lang ïa ka jingsiew online kaba palat T.3 lak klur, ha kaba palat 2.5 lak ki Panchayat bad 1.6 klur ki nongdie jingdie kiba la pynïasoh bad kane ka rynsan. Hapoh ka rukom treikam jong ka Gram Panchayat Development Plan, palat 2.5 lak tylli ki Panchayat ki la pynkhreh ïa la ki jong ki jingthmu ba ïadei bad ka kam pynroi ha u snem 2025-26, da kaba pynlong ïa ki Sustainable Development Goal ha kylleng ki 9 tylli ki kynhun ban pynlong ïa ka jingpynroi kaba kynthup lang ïa baroh bad kaba ïaineh ha ki jaka nongkyndong kaba pynshong nongrim ha ka thong bad kaba pynleit jingmut ha ka jingmih.
Ki kyrdan PESA: Ka bynta bathymmai ha ka jingsynshar ïa ki Scheduled Area
Ha ka sienjam kaba kongsan, ka Tnad Panchayati Raj, ha ka sien kaba nyngkong, ka la pynmih ïa ki kyrdan katkum ki jylla halor ka jingtreikam jong ki jylla hapoh Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act, 1996 (PESA) na ka bynta u snem 2024-25 ha ka 25 tarik u Kyllalyngkot 2026. Ka jingai kyrdan ka thmu ban kyntiew ïa ka jingïakhun kaba kham bha, ka jingpynkhlaiñ ïa ka jinglong shai bad ka jingkitkhlieh, bad pynskhem ïa ka jingsynshar hi kaba pynshong nongrim ha ka Gram Sabha ha ki Scheduled Area.
Ha ka jingai kyrdan ha u 2024-25, ka Maharashtra, Madhya Pradesh bad Himachal Pradesh ki la long kiba hakhmat eh; Ka Rajasthan, Chhattisgarh bad Telangana ki la don ha ka thup performer, katba ka Andhra Pradesh bad Gujarat ki don ha ka thup aspirant. Ka jingpynbeit kyrdan ka kynthup ïa baroh shiphew tylli ki Jylla PESA bad la thmu kum ka atiar kaba tei ban pyni ïa ka jingkiew shaphrang, ka bor jong ki tnat treikam bad ki lad ki ban wan ha ka lawei. Ha ka rukom treikam hapdeng ka Sorkar Pdeng bad ki Sorkar Jylla, ka Tnad ka dang ïai bteng ban ïatreilang bad ki Jylla ban kyrshan ïa ka jingpyntreikam kaba paka ïa ka PESA.
Sabha Saar bad ka jingsynshar ba pyndonkam da ka AI: Ka synshar paidbah ha man la ka ktien
Ka Tnad Panchayati Raj ka la wanrah ïa ka artificial intelligence ha ka bynta pdeng jong ka jingsynshar ha ki jaka nongkyndong. Ka Sabha Saar, kaba la pyllait paidbah ha ka 14tarik Nailar 2025, kadei ka atiar voice-to-text kaba pyndonkam da ka AI, kaba buh jingtip shaphang ki jingïalang jong ka Gram Sabha, ha ki 23 tylli ki ktien jong ka India. Haduh u bnai Kyllalyngkot 2026, 1,11,486 tylli ki Gram Panchayat ki ladep pdiang ïa ka – ka ktien kam dei shuh ka jingkhanglad ban ïashim bynta ha ka synshar khadar ha ka thaiñ.
SVAMITVA: Ka jingpynkupbor ha ka ïoh ka kot lyngba ka hok longtrai jaka
Ka Skhim SVAMITVA ka la pynskhem ïa ka hok longtrai jaka lyngba ki jingpeit bniah da ki drone ha kumba 3.30 lak tylli ki shnong, ha kaba la pynkhreh palat 3.13 klur tylli ki property card. Ka pynïasoh ïa ki longïing ha ki jaka nongkyndong bad ka jingïoh ban shim ram na ki bank bad ka rukom pynïaid pisa kaba pura, kaba plie lad ban pyndonkam ïa ka jaka kum ka jingdon jingem ha ka ïoh ka kot, kaba pynduna ïa ki jingïakajia kiba ïadei bad ka jaka bad ki jingdon jingem, bad kaba mih kum ka lad kamai kaba ïaineh bad kaba shai na ka bynta ki Gram Panchayat.
Ka jingtei ïa ka bor jong ka jaka treikam
Hapoh ka Rashtriya Gram Swaraj Abhiyan, baroh palat 1.62 klur ki nongmihkhmat bad ki nongtrei ba la shah jied ki la ïoh jinghikai naduh u snem 2022-23 – ha kaba palat 45.24 lak ngut ki la ïoh jinghikai tang ha u snem 2025-26. Ka jingïatreilang bad ki IIM bad ki IIT na ka bynta ki Leadership and Management Development Programme ka pyni ïa ka jingkut jingmut ban pynkhreh ïa ki nongïalam Panchayat da ki sap synshar kiba katkum ka juk mynta. Hapoh ka campaign Meri Panchayat, Mera Adhikar, palat 2.15 lak tylli ki Panchayat ki la pynkhreh ïa ki citizen charter kiba kynthup 954 tylli ki jingshakri. Ki National Panchayat Award ki ithuh ïa ka jingtbit bad ki ai mynsiem ban nang ïaid bteng ban pynbha.
Viksit Bharat 2047: Ka Jingsdang Bathymmai Kaba Mih Na Ki Shnong
Ka jingthmu jong ka Viksit Bharat 2047 ka kynthup ïa ka jingbishar hok ha ka imlang sahlang, ka jinglong kaba ryntih bad ka jingkiew kaba ai bynta lang ïa baroh – ym tang ïa ka roi ka par. Ka jingïashim bynta jong ki kynthei kaba la poi sha ka 50 percent ha ki 21 tylli ki Jylla, ki jingsiew jingdiah lyngba ki lad digital kiba palat T. 3 lak klur, ka sur jong ki Gram Sabha kaba sawa ha ki 23 tylli ki ktien, ki jingmang ba kongsan jong ka Sixteenth Finance Commission, bad ka Sashakt Panchayat Netri Abhiyan – kine ki long ki nongrim ha kaba ka jingtei jong ka Viksit Bharat 2047 kan kiew. Ha kane ka sngi rakhe ïa ka National Panchayati Raj Day, ngi ai khublei ïa palat 14 lak ki nongmihkhmat kynthei kiba trei shitom man la ka sngi ban pynlong ïa ki shnong ki thaw jong ki bad ïa ka ri jong ki ka jaka kaba kham bha. Kane kadei ka Nari Shakti. Kane ka long ka jingpynkhreh ïa ka Naya Bharat.
(U nongthoh udei u Myntri Khynnah jong ka Sorkar Pdeng ba dei khmih ïa ka Tnad Panchayati Raj).