Ka rukom khaïi pateng kaba bun bynta ka mad ïa ka jingeh kaba jur ha ka jingshaniah. Ha ki spah snem ba arphew bad ba sdang jong ka arphewwei, ka World Trade Organization (WTO) ka treikam kum u rishot ba kongsan jong ka khaïi pateng ha ka pyrthei, da kaba ai ïa ka rukom treikam kaba la pynshong nongrim ha ki kyndon kaba kular ïa ka jinglong ryntih, ka jinglah ban tip lypa, bad ka jinglong hok. Hynrei mynta kata ka jingkular ka paw ba ka la nang tlot. Ka jingduhnoh ïa ka jingshaniah ha ka WTO kam dei ka jingmih na kawei ka jingbymlah treikam, hynrei kadei ka jingktah jong ki jingbym ïahap ha ki rukom treikam, ka jingpyntreikam ka bym ryntih, bad ka jingkylla jong ka bor ba ïadei bad ka ïoh ka kot ha ka pyrthei.
Ha ka bynta pdeng jong kane ka jingeh ka don ka jingpynleit jingmut kaba jur ha ka jingpynmih ha ka pyrthei bad ka jingsahkut jong ki rukom khaïi pateng kiba shim kabu. Katba nang mih ki sngi, ki jingpynbiang ki la kylla long kiba shaniah bha iwei ïa iwei pat hynrei ki bym ryntih ha ka jingsam, ha kaba tang katto katne ki ri kiba donbor ki bat ia ka bor kaba khlem iahap ha ki kam kiba kongsan. Katba kane ka jingpynleit jingmut ka la pynlong ia ki jingpynbiang mar ha ka pyrthei ban kham seisoh ha ki katto katne ki khep, ka la pynlong ruh ia ki ban kham don ha ka jingma. Ki jingpynthut-la ka long ha ka sain pyrthei, ka ioh ka kot, ne ka mariang-mynta ki kit ia ki jingma kiba iadei bad ka rukom treikam. Kumta, ia ka jingjynjar ha ka kam pynbiang mar ym shym la peit shuh tang kum ka jingeh ha ka ioh ka kot; la nang pynwandur ia ka kum ka mat jong ka jingshngain jong ka ri bad ka jingneh ka ioh ka kot.
Kane ka jingkylla ha ka jingsngewthuh ka la wanrah ia ka jingkylla jong ki sienjam katkum ki polisi kiba ialeh pyrshah ia ki nongrim ba kongsan jong ka jinglong ba bun bynta. Ki ri ki phai sha ki lad jingiada, ki polisi karkhana kiba tyngeh, bad ki jingpyniaid ia ka jingshalan mar shabar ri kiba la saindur khnang ban iada ia ki jingmyntoi hapoh ka ri. Watla kum kine ki rukom treikam ki lah ban ai ia ka jinglah ban ieng pyrshah kaba shipor, hynreibunsien ki pynduh ia ka mynsiem iatreilang bad ka kam ain jong ka WTO. Ka jingpyndonkam kaba nang kiew ia ki jingtehlakam ha kaba iadei bad ka teknoloji, ka tehlakam ia ki jingpynbiang mar kiba kongsan, bad ka jingïoh rung sha ki iew ki hat kum ki atiar jong ka jingpynbor ha ka saiñ hima sima ka pyni ïa ka jingkylla kaba kham iar: ka khaii pateng kam dei shuh tang shaphang ka jingkylla ha ka ïoh ka kot, hynrei kadei ruh shaphang ka bor.
Ka jingpeit bniah kaba iar hapdeng ki dkhot jong ka WTO ka long ba ka jingbym lah jong ka seng ban pynlong ïa ki ri kiba heh ha ka ïoh ka kot ban kitkhlieh ïa ki jingkular jong ki ka la nohsynniang shibun sha ka jinglong jingman kaba mynta. Haba la pyntreikam khlem ryntihia ki kyndon ne ki rukom pyntreikam ki sdang ban tlot, ka jingshaniah ha ka rukom treikam ka jah noh. Na ka bynta kiba bun ki ri, khamtam ha ka thaiñ Global South, kane ka la pynskhemïa ki jingsngew ba ka WTO kam treikam shuh kum ka nongbishar ka bym iashah iano iano. Hynrei, la iohiia ka kum ka jaka treikam kaba ialeh ban pyniadei bad ki jingshisha jong ka ioh ka kot ha ka pyrthei kaba kylla sted.
Ha kaba iadei bad kane, ban pynneh ia ka jingshaniah jong ka WTO ka la kylla long ka jingthmu ba kongsan jong ki sienjam ban pynkylla. Watla ka don ka jingiasngewthuh jingmut kaba iar hapdeng ki dkhot halor ka jingdonkam ban pynkylla ia ka WTO, hynrei ka don khyndiat ka jingiasngewthuh jingmut kumno ban pynurlong ia ka. Ki jingiatai halor ka jinglong jong ka jingpynkylla ki la nang kham jylliew. Ha ka jingialang jong ki Myntri ha Yaoundé, ki dkhot ki la pynskhem biang ia ka jingkular jong ki ia ki nongrim ba kongsan jong ka WTO, kynthup ia ka jingbymniewshiliangkhmat, ka jinglong kaba shai, ka jingpynrung lang ia baroh, bad ka jingshim rai kaba pynshongnongrim ha ka jingiasngewthuh jingmut. Kine ki nongrim ki la pyniapherslem ia ka WTO na kiwei pat ki jaka treikam ha ka pyrthei, da kaba pynthikna ba baroh ki dkhot, khlem da khein ia ka jingheh ne ka bor ha ka ioh ka kot, ki don ka sur ban pynwandur ia ki kyndon khaii pateng ha ka pyrthei. Hynrei ka jingpyndonkam kaba shisha ia kine ki nongrim ka don hapoh ka jingeh, khamtam ha ki jingiakren kiba iadei bad ki jingiateh ba bun liang. Kine ki jingiateh, ba la iakren hapdeng ki kynhun barit jong ki dkhot jong ka WTO, la iohi da kiba bun-khamtam ha ka Global North-kum ka lad kaba lah ban pynbeitia ki jingeh jong ka jingthaw ia ka ain kaba pynshong nongrim ha ka jingiasngewthuh jingmut. Ha ka jinglong dkhot kaba paw da ki jingïapher kiba khraw ha ki kyrdan pynroi bad ki jingthmu ba kongsan jong ka ri, ban ïohïa ka jingïasngewthuh jingmut halor ki mat kiba bun bynta ka la nang kham eh. Ki jingiateh ba bun liang ki ai ka lad ban iaidshakhmat, kaba ailad ia ki nongiashim bynta ban buh ia ki kyndon kiba thymmai khlem da shah bat ha kito ki bym pat long kiba la pynkhreh ban leh, kumba ka rukom treikam ka la don ha ka GATT,1947 (General Agreement on Tariffs and Trade), shwa ka WTO.
Ka jingsngew jong ka India halor kane ka mat ka pyni ia ka jingpyniaid kam kaba la peit sani bha. Watla ka pdiang ia ka lad jong ki jingiateh ba bun liang ban kyntiew ia ka jingthaw ain, ka India ka la iai kyntu ia ki lad jingiada kiba khlain ban pynthikna ba kum kine ki jingiateh kin ym pynthut ia ka rukom treikam ba bun bynta. Ki don katto katne ki kynhun ki bym dei ban iaidlait ia ki nongrim ba kongsan jong ka WTO, ban pynduna ia ki rukom treikam kiba la don lypa, lane ban pynduhnong ia ki dkhot ki bym iashim bynta. Ha ka jaka kata, kidei ban pyndap, ym ban bujliia ka rukom treikam ba bun liang. Ka India ka kyrshan ia ka rukom treikam kaba bniah bad kaba ryntih ban pyniasoh ia ki jingiateh ba bun bynta hapoh ka WTO, ban ia ka rukom treikam kaba shipor, ka rukom treikam katkum ki jingiateh.
Kawei pat ka bynta kaba kongsan jong ka jingïakren halor ka jingpynkylla ka ïadei bad ka jingbym lah jong ka seng ban pyndep ïa ki jingbthah ba la dep. Kane ka dang long ka daw bah jong ka jingbymsngewhun jong kiba bun ki ri kiba dang kiew. Kine ki jingkular ki bym shym la pyndep-kiba ktah ïa ki bynta kum ka rep ka riang, ka roi ka par, bad ki kyndon ba kyrpang-ki pyni ym tang ïa ki jingduna ha ka jingthawaiñ, hynrei ki pyni ruh ïa ki lad ba la duh ban pynbeitïa ki jingbymryntih kiba la la don slem ha ka rukom khaii pateng ha ka pyrthei.
Ka rep ka riang, khamtam eh, ka pyni ia ka jingjylliew jong kine ki jingbym ryntih. Ki ri kiba la kiew ki dang iai bteng ban bat ia ka jinglong kaba lah ban pynkylla ha kaba ai jingiarap ia ki kam rep jong ki, kaba plie lad ia ki nongrep jong ki ban lah ban iakhun ha ki iew ha ka pyrthei. Ha kajuh ka por, ki ri kiba dang kiew ki iakynduh jingeh ha ki jait bad ki kyrdan jingkyrshan kiba ki lah ban ai sha la ki jong ki nongrep. Kane ka jingbymryntih ka pynnehia ki jingduna ha ka jingtreikam, kaba pynduh ia ka kamai kajih jong ki million ngut ha ka thain Global South bad kaba pynthut ia ka jingiaid beit iaid ryntih ka kam khaii pateng ha ka pyrthei.
Nalor ka rep ka riang, ka don ka jingdawa kaba nangkiew na ka bynta ki rukom treikam kiba kham ryntih kiba synshar ia ka jingiasam ia ka teknoloji bad ka jingkyntiew ia ka bor treikam. Ha ka juk kaba la batai da ka jingkiew stet jong ka teknoloji, ka jingïohïa ka jingnang jingstad, ka jingsaindur thymmai bad ka jingtip ka la kylla long ka bynta ba kongsan jong ka jingkiew ha ka ïoh ka kot. Hynrei, ki kyndon kiba la don lypa bunsien ki pynskhemia ki kyrdan kiba la don lypa, kaba khanglad ia ka jinglah jong ki ri kiba dang kiew ban kiew ha ka kam pynbiang mar.
Ka jingpynbeit ia kine ki jingbymryntih ka long kaba donkam na ka bynta ban wanrah ia ka rukom khaii kaba kham kynthup lang ia baroh bad kaba ryntih.
Ka jingiatai halor ka Special and Differential Treatment (S&DT) ka ban jur ia ki jingeh jong ka jingpynkylla ia ka WTO. Ha kaba sdang la saindur ban ai ia ki ri kiba dang duna ka jingkiew bad ki ri kiba dang kiew ia ka lad ban ioh ia ka iew bad ka jinglong kaba kham lah ban pynkylla ha kaba pyntreikam ia ki jingkular ha ka khaii pateng, ka S&DT ka la kylla long ka mat kaba jynjar. Katto katne ki ri kiba la kiew ki la kam ba ka rukom pynbna dalade kaba mynta ka ailad ia ki ri kiba la kiew bha ha ka ioh ka kot ban bteng ban ioh jingmyntoi na ki jingpynbeit ba la thmu na ka bynta ki ri ki bym pat da kiew. Ka India ka pdiang ia kine ki jingeh hynrei ka maham pyrshah ia ki lad ki lynti kiba malu mala kiba la pynshong nongrim ha ki jingthew ba la antad kum ka jingheh jong ka ioh ka kot ba la lum lang.
Ha ka jaka kata, ka jingpynleit jingmut kadei ban long ban pynthikna ba ka S&DT kan dang long ka atiar kaba treikam bha ban pynbeit ia ki jingdonkam ba shisha ha ka roi ka par. Kane ka donkam ia ka rukom treikam kaba kham jylliew-kawei kaba ithuh ia ka jingpher jong ki jinglong jingman ha ka ioh ka kot hapoh ka pyrthei kaba dang kiew bad pynbeit ia ki jinglong ba lah ban pynkylla katkum ka jingshisha. Kane ka mat ka nang jynjar shuh shuh namar ba bun na ki ri kiba la kiew ki dang iai bteng ban ioh ia kaei kaba tengteng ki khot ka reverse S&DT, ha ka rep ka riang ha kaba iadei bad ki hok ban ioh jingiarap.
Ha kaba kut, ka lawei jong ka rukom khaii pateng kaba bun bynta ka shong ha ka jinglah jong ki dkhot jong ka ban pyniahap ia ki jingmyntoi kiba iatyngkhuh bad ban tei pat ia ka jingshaniah ha ki jaka treikam ba iasam lang. Ki jingeh ki long kiba shyrkhei, hynrei ki jingma ki long kiba heh palat ban kyntait. Ka WTO kaba la tlot ka buh jingma ban ailad ia ka ioh ka kot jong ka pyrthei kaba la phiah kaba la batai da ka jinglong shiliang bad ka jingiateh kular kaba pynshong nongrim ha ka bor. Pynban, ka WTO kaba la pynkylla bad pynim biang ka don ka lad ban pynskhem ia ka rukom synshar pyrthei kaba kham skhem, kaba kynthup lang ia baroh bad kaba iatreilang.
Ka rukom treikam jong ka India ha kaba iadei bad ka khaii pateng ka pyniasoh lang ia ka jingiatreilang ha ki jingialang ba bun byntabad ka jingwad ia ki jingiateh arliang mamla bad ki thain. Katba ka polisi khaii pateng ka nang kham jylliew-kaba kynthup ïa ki kyndon pynbeit, ka jingsynshar digital, bad ka jingpynïasoh ïa ka jingpynpoi mar-ki free trade agreement (FTA) hapdeng ki nongiatreilang kiba don kajuh ka jingmut jingpyrkhat ki paw kum ki tiar kiba kongsan na ka bynta ka jingïatylli kaba kham jylliew ha ka liang ka ioh ka kot. Hynrei, ka jingïashim bynta kaba tei jong ka India ha ki jingïakren pynkylla kiba dang ïaid shakhmat ka pyni ïa ka jingithuh ïa ka jingkyrkieh bad ka jingeh jong kane ka kam.
Da kaba kyrshan ia ki jingpynkylla kiba ryntih, kiba kynthup lang ia baroh, bad kiba peit shakhmat, ka India ka ialeh ban pynthikna ba ka WTO kan dang long kaba kongsani ha ka pyrthei kaba kylla stet-ka jaka treikam kaba lah ym tang ban pyniaid ia ka khaii pateng, hynrei ban pynwadur ia ka lawei jong ka ioh ka kot ha ka pyrthei kaba kham iadei dur. Ka WTO ka ai ia ka jingthikna, ka jinglah ban tip lypa, ka jingkynthup lang ia baroh, ka jinglong ryntih, bad ka jinglong kaba suk ia ki kam khaii, kata ka jingpynbeit ia ka khaii pateng kaba la pynshong nongrim ha ki kyndon.
Ki jingthoh haneng kidei ki jingsngew shimet jong u nongthoh. (U nongthoh u dei u Secretary, Tnad Commerce.).
