Ka Jingsuk ban ïoh ïa ka Hok: Ka Jingïaid lynti sha ka jingkylla kaba stet -Arjun Ram Meghwa
Ka hok ka la long barabor u mawjam uba kongsan eh jong ka imlang sahlang jong u briew. Ka jingriewspah jong ka kolshor hyndai bad ki dak kiba neh jong ka ha ka jingïatylli ki pynpaw ïa ki rukom treikam jong ki tnat treikam kiba la pynwandur, ïalam lynti bad kyntiew ïa ka jingïaid lynti jong ka jinglong briew. Katba ka imlang sahlang jong kane ka juk ka nang kiew lyngba ka jingshai, ka jingkylla thymmai, bad ki jingkylla ha ka kam karkhana, kumno ki briew shimet bad ki jaitbynriew ki ïatreilang iwei ïa iwei pat ruh ka la kylla lyngba ki jingmut bad ki rukom pyrkhat bapher bapher. Ka jingkiew jong ka science bad ka jingkiew jong ka teknoloji, khlem artatien, ka la plie lad shuh shuh ïa ka jingpynkylla ïa ki jingmut khlem jingeh ha baroh ki kam. Naduh ki por mynshuwa, ka jingpyrshang ban pynskhem ïa ka jinglong kaba kham bha jong kawei ka jingmut halor kawei pat ka la long kum ka nongrim kaba jylliew na ka bynta ka jingkylla jong ka aiñ. Katba kane ka jingïakhun jong ki jingmut bad ki jinglong ka la nang ïai bteng katba dang ïaid ka por, ki jaka bishar ki la don ïa ka jingkitkhlieh ban wanrah biang ïa ka jingngeit ha ka hok, ka jinglong hok bad ka jingsynshar ain. Ki la shakri kum ka jingkieng kaba plie lad ïa uwei pa uwei u nongshim bynta, wat ïa kito kiba lah ban sngew jngai, ban kyntiew ïa ka jingsngew shaniah, jinglong trai, bad jingïadei bad ka jingwad kaba kham heh ïa ka hok bad ka jingbha na ka bynta baroh.
Ka dei kane ka jingkut jingmut jong ki jaka treikam kaba neh kaba wanrah ïa ka jingdonkam ban thaw ïa ka rukom synshar hok kaba khlaiñ-kawei kaba ym tang ba ka pynthikna ïa ka lad ban ïoh ïa ka hok hynrei ka wanrah ruh ïa ka jingsuk ha ka jingim na ka bynta uwei pa uwei u nongshong shnong. Mynta, ha ka jinglong jong ka juk mynta, ka aiñ Bhartiya kaba la nangkylla ka la pynbeit ïa lade katkum ki jingeh jong ka juk mynta bad ki lad ki lynti kiba don. Ka riti synshar jong ngi ka bteng ban ïalam lynti ban bud ïa ki nongrim jong ki nongïakhun ban ïoh ïa ka laitluid jong ka ri bad ki nongtei ïa ka ri sha ka jingtei ïa ka imlang sahlang kaba ïaryngkat. Ka jingpynpaw ïa ki lai bynta jong ka hok, kata ka saiñ hima sima, ka imlang sahlang & ka ïoh ka kot, bad ki jingngeit ha ka Jinglaitluid, ka Jingïaryngkat bad ka Jingïatylli kumba la kdew ha ka Preamble, ki long ka jingïalam lynti ban pynbeit biang ïa ki kam ba man ka por jong ki jaka treikam bad kumjuh ruh ki briew shimet.
Kum ka ri kaba laitluid, ngi la donbok ban ïoh ïa ka jingïalam lynti kaba bha tam ha ka dur jong ka Riti Synshar ban peit ïa ka jingïaid shaphrang jong ngi. Wat la ka la ioh ïa ka jinglaitluid ha ka saiñ hima sima, hynrei ka jingmut jingpyrkhat jong ka jingsynshar phareng kaba la rung jylliew ka la ïai bteng ban wanrah ïa ka jingkhanglad ha ka jingmut jingpyrkhat jong ki nong India. Ka polisi jong u Lord Macaulay, ka jingpynbeit ryntih ïa ki aiñ pynshitom hadien kata, bad ki polisi kiba bud ki la thaw ïa ka lynti kaba jylliew bha kaba la khanglad ïa ka jinglong laitluid jong ki briew. Ka jingmut jingpyrkhat jong ka spah snem kaba 19 bad ki ain jong ka spah snem kaba 20 kim lah ban pynurlong ïa ki jingangnud jong ka spah snem kaba 21.
Ngi sngew sarong shisha ïa ki jingjop jong ka ri jong ngi; hynrei, haba ngi peit biang ïa ka jingïaid lynti ha kine ki khatar snem ba la dep, ka jingkylla kaba shai bad kaba bha ha ka liang ka jingsynshar ka paw shai-ka jingkylla kaba la ktah ïa ka jingim jong ki nongshong shnong ha kiba bun ki liang. U snem 2014 un dei uba sah shyrta ha ki jingkynmaw kum u mawjam kaba kongsan ha ka jingïaid lynti jong ka synshar paidbah, ha kaba la kyntiew ïa ka jingheh bad jingkhraw jong ki polisi ban pynurlong ïa ka lad ba pura jong ka India kaba dang kiew, kaba peit ïa ka ‘jingïoh nong na ka jingbun briew’ jong ka kum ka ‘jingïohnong ha ka roi ka par’.
Hapoh ka jingïalam kaba shlur bad kaba shemphang jong u Myntri Rangbahduh ka ri u Narendra Modi, ka rukom synshar baroh kawei ka la pyni ïa ka ‘Bor ban pynkupbor’, kaba la pynïaid lyngba ka jingstet ban wanrah ïa ki jingkylla. Ïa ka jingïaid lynti jong ka lah ban ong ba ka dei ka jingpyrshang ban plie lad ïa ka ‘Ka Jingsuk ban Im’ lyngba ka rukom treikam kaba na trai shaneng, katba la pyntreikam ruh ïa ka rukom treikam ‘Ka Ri Nyngkong’ na jrong shapoh.
Kumjuh ruh, ka jingïaid lynti jong ka India ha ka jingpynkylla ïa ka aiñ ka la long ka khana jong ka jingïar, ka jingpynthymmai, bad ka jingaiti kaba jylliew ha ka imlang sahlang. Ka pyni ïa ka rukom treikam kaba bniah bad kaba bun rukom kaba kynthup ïa ka jingpynkylla thymmai ïa ki aiñ, ka jingpynkhlaiñ ïa ki tnat treikam, bad ka jingsaiñ dur thymmai ha ki kam digital.
Ka ‘Ka Jingsuk ban ïoh ïa ka Hok’ kam dei tang ka jingkren na ka bynta jong ngi, ka dei ka jingngeit ha ka jingpynkylla kaba pyndonkam ïa ka ‘Ka Jingsuk ban ïatreilang’ na ka bynta ki nongmudui, ‘Ka Jingsuk ban Trei’ na ka bynta ki nongïasaid aiñ & Nongbishar bad ‘Ka Jingsuk ban sngewthuh’ na ka bynta ki nongshong shnong.
Na ka liang jong u nongmudui, ka jingpynjlan ïa ki jingshakri kiba pynshong nongrim ha ki nongshong shnong kata ka Tele-Law, Nyay Bandhu & Pro Bono hapoh ka skhim Designing Innovative Solutions for Holistic Access to Justice (DISHA) ka la plie lad ïa ka jingai ïa ka hok kaba suk bha bad kaba jemdor. Palat 11.2 million ngut ki briew na ki jaka nongkyndong bad ki jaka ba jngai ki la ïoh jingmyntoi lyngba ki jingïasyllok aiñ ba laitluid ha shwa ban mudui hapoh ka Tele-Law Programme, ba la pyntreikam lyngba ka rynsan kaba heh jong ki Common Service Centre. Lyngba ki jingshakri jong ka E-filing, la pynsuk ïa ka jingïakren kaba man ka por jong ki nongmudui bad ki kam aiñ. Ka rukom ba kyrpang jong ka India ban pynïasohlang ïa ka teknoloji ba mynta bad ka jingïashim bynta jong ki paidbah ka dang paw kum ka nuksa ïa ka pyrthei.
Na ka bynta ki nongïasaid aiñ bad ki nongbishar, ‘Ka jingsuk ban trei’ ka la nang kiewbha lyngba ka sienjam kaba khraw ha baroh ar ki jingtei digital bad ki jingtei ba paw. Kumba ka District bad ka Subordinate Judiciary ka long kum ka jaka ba nyngkong eh ban ïakynduh ki nongshong shnong bad ki kam aiñ, ban pynkhlaiñ ïa ka ka dang long kaba donkam eh. Kumta, la pynleit jingmut bha ha kaba thaw ïa ki Ïingbishar, ki jaka ïakynduh jong ki nongïasaid aiñ, ki jaka sah, bad ki jingdon jingem digital hapoh ka Skhim ba la kyrshan da ka sorkar pdeng. Kumta, ka jingdon jong ki Ïingbishar ka la kiew na ka 15,818 tylli ha u snem 2014 sha ka 22,712 tylli, la kyrshan da ka jinglut kaba T 9,400.40 klur naduh u snem 2014 khnang ban pynbiang ïa ki ïingbishar ba la pynïasoh lang. Shuh shuh, da ka jingpynlut pisa kaba ?7,200 klur, ka Projek e-Courts Phase-III ka thmu ban pynkylla ïa ki ïingbishar sha ki jaka kiba pyndonkam da ki kam digital, ki bym donkam ïa ki kot ki sla bad kiba plie lad da ka bor AI ban ai ïa ka hok. Ki sienjam kum ki jaka jingïalang ba pynïasoh da ka video, ki ïingbishar ba pyndonkam da ki lad digital, bad ka jingpyni paidbah ïa ki jingbishar ha ki iingbishar ki la pynjan ïa ka tnad bishar bad ki paidbah katba ki wanrah ïa ka jingai ïa ka hok kaba kham suk, kaba shai, bad kaba kham paka.
‘Ka jingsuk ban sngewthuh’ na ka bynta ki nongshong shnong ka dei ka nongrim kaba kongsan jong ka rukom treikam kaba kham jylliew na ka bynta ka jingsuk ban ïoh ïa ka hok, khamtam ha ka ri kaba bun jait ki ktien kum ka ri India. Ban pynïaid shakhmat ïa kane ka jingthmu, ki lad AI kiba ïadei bad ka ktien kum ka Supreme Court Vidhik Anuvaad Software (SUVAS) bad ka Bhashini ki pynkylla ïa ki rai bad ki hukum jong ka Ïingbishar ba ha khlieh duh sha ki 18 tylli ki ktien jong ka India, kaba plie lad ïa ki briew ban ïoh kham suk ïa ki jingtip kiba ïadei bad ka ain. Ban kyntiew shuh shuh ïa kane ka sienjam, ka National Judicial Data Grid (NJDG), ka jaka ai jingkheiñ bad jingbishar bniah, ka ai ïa ka lad ban ïoh ban bishar bniah ïa ki jingtip kiba ïadei bad palat 340 million tylli ki hukum jong ka ïingbishar. Ha kajuh ka por, ka Sorkar ka kyntiew ïa ka jingpyndonkam ïa ka rukom shna aiñ kaba suk ban sngewthuh, ha ka jingïatreilang bad ki riew stad, ban pynsuk shuh shuh ïa ka jingsngewthuh ïa ki aiñ bad ban pynthikna ba ki ïahap bad ki nongshong shnong.
Ka jingbujli ïa ka aiñ pynshitom jong ki nongsynshar phareng da ka Rukom Bishar Ba thymmai jong ka India ka la peit bniah ïa ki jingshisha kiba mynta. Ka jingpynïasohlang ïa ki e-Courts, e-Prosecution, e-Prisons bad e-Forensics, bad ki e-Forensics bad ka Crime and Criminal Tracking Network and Systems (CCTNS) ka dei ka sienjam kaba wanrah ïa ka jingkylla. Ka rynsan ‘Nyaya Shruti’ ka pynsuk ïa ki jingleit hajir bad ki jubab jong ki sakhi lyngba ki video ha ka rukom kaba seisoh haduh katta katta ba haba ka ïingbishar ka ai jamin ïa u briew, ka hukum jamin digital ka poi mardor sha ka jingkhang jong ka phatok, kaba pynduh noh ïa ki kot ki sla bad ki jingpynslem ha ka liang ka synshar khadar kiba jukhanglad ïa ka jingpyllait ha ka por kaba biang. Ka plie ladia ka jingpynkylla mardor ïa ki jingtip jong ki mukotduma bad ka plie lad ïa ka kam aiñ kaba bun ki bynta kiba ïatrei lang ha kajuh ka por.
Ha ki kam aiñ kaba kham halor, la shim ruh ïa ki lad ki lynti ban pynbiang ïa ki jingdonkam jong ka tnad bishar. Ka jingbun ki nongbishar High Court ka la kiew na ka 906 ngut ha u snem 2014 sha ka 1122. Ia ka jingbun ki nongbishar Supreme Court ruh la pynkiew na ka 31 ngut sha ka 34 ngut ha u snem 2019, bad mynta la pynkiew sha ka 38 ngut lyngba ka jingpyntreikam ia ka Supreme Court (Number of Judges) Amendment Ordinance, 2026. Ka jingthungkaba stet ïa ki 1175 ngut ki nongbisharHigh Court bad 77 ngut ki nongbishar jong ka SupremeCourt ha kine ki 12 snem ba la dep ka pyni ïa ka jingkut jingmut jong ka bor synshar ban ïaid ryngkat bad ka tnad bishar ha ka rukom kaba ïadei na ka bynta ban pynkhlaiñ ïa ka kam bishar.
Ka paw shai ba ka jingbun ki aiñ ki bym donkam ka wanrah ïa ka jingbah khia ïa kito kiba don bynta ha kane ka kam. Ka jingpynduna palat 40,000 tylli ki kam kiba hap jingbud ryntih bad ka jingpynduh noh ïa ki 1725 tylli ki ain kiba la rim jong ka por synshar phareng, ka la iarap shibun eh ban pynsuk ia ka kam ha baroh ki bynta. Ha kajuh ka por, ka jingpynkhlaiñ ïa ka aiñ jong ngi, ka jingseng ïa ki jaka treikam kum ka India International Arbitration Centre, bad ka jingkyntiew ïa ka jingpynïasuk lyngba ka Mediation Act 2023 ka pyni ïa ka jinglong nongïalam jong ka India ha ka pyrthei ha ka Alternative Dispute Resolution (ADR).
Ha ka por ba ka pyrthei ka dang ïaid lyngba ki jingkylla heh ha ka saiñ pyrthei bad ki jingbym thikna ha ka ïoh ka kot, ki nongïalam aiñ bad ki nongïalam jong ka ri India ki la pynthikna ïa ka jingpdiang ïa ka Gandhinagar Declaration kum ka jingkut jingmut lang ban pynkhlaiñ ïa ka jingpynïasuk kum ki lad kiba kham suk bad kiba treikam na ka bynta ban pynbeit ïa ki jingiakynad ha ka BRICS Justice Ministers’ Meeting 2026. Kum kine ki jingïatreilang ki thmu ban pynduna ïa ka jingbah khia ki ïingbishar bad ban kyntiew ïa ka jinglong kaba skhem bad kaba lah ban tip lypa na ka bynta ka khaïi pateng, ka jingbei tyngka, bad ban kiar na ki jingshah mudui ki bym donkam.
Kine ki sienjam baroh ki pynpaw ïa kawei ka jingthmu: ban pynthikna ba uwei pa uwei u briew uba wad ïa ka hok un shem ia ka rukom synshar kaba treikam, kaba lah ban ioh, bad kaba ai jingkyrshan. Katba ka India ka nang ïaid shaphrang sha ka thong jong ka Viksit Bharat ha u snem 2047, ngi dang ïaineh ha ka jingkut jingmut jong ngi ban tei ïa ka rukom bishar hok kaba la pynkhreh na ka bynta ka lawei-kaba lah ban ïakhun, kaba thymmai, kaba kynthup lang ïa baroh, bad kaba la ioh mynsiem na ki jingangnud jong ki 140 klur ngut ki nong India.
(U nongthoh u dei u Myntri Khynnah jong ka Sorkar Pdeng uba dei khmih ïa ka tnat kam aiñ (I/C) bad u Myntri Khynnah jong ka tnat Kam Parliament, jong ka Sorkar India.)