Ka Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA jong ka India bad ka UK ka pyni ïa ka por kaba kongsan ha ka jingïadei jong ka India ha ka khaïi pateng shabar ri. Katba ka jingpynïasoh ïa ka ïoh ka kot jong ka India la kumno kumno ha kine ki arphew snem ba la leit noh ka la ïahap bad ki ri jong ka East Asia, ka UK ka la long shi bynta jong ka jingpynïasoh ïa ka ïoh ka kot jong ka Europe naduh ki snem 1970. Na ka bynta baroh ar ki ri, ka CETA ka pyni ïa ka jingkylla kaba khraw bad ka sienjam kaba kongsan ban pynïar ïa ki jingïatreilang jong ki bad kiwei kiwei ki ri ha ka ïoh ka kot. La ïasoi ha u bnai Naitung 2025, ka CETA ka la treikam ha ka 15 tarik u Naitung 2026 hadien ba la pyndep lut ïa baroh ki kam aiñ hapoh ka ri kiba pyni ïa ka jingïaid lynti jong ka naduh ka jingïakren haduh ka jingpyntreikam. Kane ka dei ka por ban rakhe bad ka lad na ka bynta baroh artylli ki ri ban rah shakhmat ïa ka jingïadei kaba jrong ha ka histori, ka kolshor bad ka ïoh ka kot sha ka kyrdan kaba shalor.
Ka CETA ka pyni ïa ka jingshaniah ha ka nongrim shna tiar jong ka India, ka jingkhlaiñ jong ki kam ai jingshakri bad ka jingdawa ha kylleng ki ri ïa ki nongtrei ba tbit jong ngi. Kaba pynïapher ïa kane ka jingïateh ka long ka jingpynleit jingmut kaba khlaiñ jong ka ïa ka jinglah ban ïoh ïa ki ïew na ka bynta ki kam kiba donkam bun ki nongtrei, ka bor ban pynpoi ïa ki jingshakri bad ka jingkynthup ïa ki bynta kiba kham thymmai jong ka jingïatreilang ha ka ïoh ka kot. Ka CETA ka long kaba bniah katba lah, bad ka buh ïa ka nongrim na ka bynta ki jingïateh kular khaïi pateng jong ka pateng thymmai jong ka India.
Ka jingdonkam jong kane ka jingïateh ka shong ruh ha ka jingheh bad jinglong ryntih jong ka. Ka India bad ka UK ki don ka bynta jong ka khaïi pateng kaba la poi haduh USD 56 billion, bad baroh ar ki ri ki la buh ïa ka thong ban pynbun ar shah ïa ka khaïi pateng jong ki shuwa u snem 2030. Ka ai ïa ka phang pdeng ban pyndep ïa kata ka thong da ka jingthikna kaba kham khraw bad kaba lah ban tip lypa, katba ka pyni ruh ïa ka lynti kaba kongsan bad kaba kham ïar jong ka India – UK Roadmap 2030. Kane ka jingïateh kadei ka sienjam kaba kongsan ban pynlong ïa kata ka jingthmu sha ka jingshisha, bad ka jingktah jong ka kan sa paw katba nang mih ki sngi.
Ka bynta ba kongsan jong ka jingïateh ka long ka jinglah ban ïoh ïa ka ïew kaba la pynthikna na ka bynta ki mar ba shalan shabar ri jong ka India. Ki mar jong ka India kin ïoh ïa ka jinglait na ka jingsiew ha kumba 99% na ki khajna ha UK, kaba kynthup haduh 100% na ka jingkhaïi. Kane kan pynkhlaiñ ïa ka jinglah ban ïakhun jong ki kam kiba donkam shibun ki nongtrei kum ki kam jaiñ, ki snieh bad ki juti, ki mar duriaw, ki mar ba ïadei bad ki kam ïalehkai, ki mawkordor bad ki jingdeng, ki tiar jingïalehkai bad ki jingbam ba la pynkhreh kaba la antad ba kan long haduh $ 150 bn. Kine kidei ki kam ha kaba ka India ka don ïa ka jingheh, ka jingtbit bad ka bor ban shalan mar shabar ri, bad ha kaba ka jinglah ban ïoh ïa ka ïew ka hat ka lah ban pynkylla beit beit sha ki lad ïoh kam bad ka ïoh ka kot kaba kham heh. Kum ka nongpynbiang mar ba kongsan sha ka ïew jong ki jaiñ bad ka jaitjaiñ ba pyndonkam ha ki ïing jong ka UK da ka bhah kaba mynta kaba long 6.8 %, la khmih lynti ba ka CETA kan ai ka jingkyrshan kaba khraw ïa ka kam shna jaiñ bad ki riam jong ka India bad kan ïarap ban pynduna ïa ka jingïapher hapdeng ka India bad ka China, Bangladesh bad kiwei kiwei ki nongpynbiang mar na Asia. Ka ai ruh ïa ka India ka lad kaba kongsan ban shalan shabar ri sha ka ïew ba ïadei bad ki snieh bad ki juti jong ka UK kaba shongdor $ 8.7 billion. Kam dei tang shaphang ka jingpynlait ïa ki khajna, hynrei kadei ruh ka jingplie shuh shuh ïa ki lad ïoh jam bad ki lad ban ïoh ïa ki ïew na ka bynta ki MSME bad ki kam barit baria, ki nongtrei kti, bad ki kam ba la ïalam da ki kynthei.
Kane ka jingïateh ka plie ruh ïa ki lad ba thymmai na ka bynta ka rep ka riang, ka kam ri dohkha, khamtam eh ki shym prong barit bad kiba heh ba la buh pyndait thah, bad ka jingshalan ïa ki marbam shabar ri. Ha kajuh ka por, ïa ka jingïatehkular la saiñdur bha ban ïada ïa ki kam ba kongsan jong ka India – ki kam ba ïadei bad ka dud, ki soh apple, ki cereal, bad ki umphniang bam, kum ka nuksa. Katto katne na kine ki mar kiba kongsan la kyntait ne la ïada lyngba ki tariff rate quota lane ka phased liberation.
Ka ïoh ka kot jong ka pyrthei ka nang kham long kaba la ïalam da ki jingshakri, ha kaba baroh artylli ki ri ki don ki jingkhlaiñ. Ka CETA ka kynthup ïa ki jingkular kiba kynthup ïa baroh ki kam ba kongsan ba ïadei bad ki kam ai jingshakri bad 137 tylli ki kam kiba lah ban shalan sha India, kynthup ïa ka IT bad ki kam ai jingshakri ba la pyndonkam da ka IT, ki kam ai jingshakri ba ïadei bad ka kam pisa tyngka bad ki kam, ka jingai jingmut ha ka kam khaïi, ka pule puthi, ka telecom, ka jingtei bad ka kam engineering. Ka jingïateh ka kynthup ïa ki jingkular halor ka kyndon jong ki kam ai jingshakri ba thymmai ha kaba ïadei bad ka pisa tyngka bad ka jingïatreilang halor ka Fin Tech, Reg Tech bad ka jingïar ha ka kam bei tyngka.
Kane ka lad ba thymmai ba ïadei bad ka ïoh ka kot hapdeng ka India bad ka UK kadei baroh shaphang ka jingïasam ïa ki kam. Ka CETA ka ai ki lynti kiba kham suk na ka bynta ki nongpynbiang ïa ki kam ai jingshakri ba la ïatehkular, ki nongwan na ka bynta ki kam, ki nongshah kynriah kam hapoh ka kompeni bad ki riewshem phang ba laitluid. Ka CETA ka ai ruh ïa ka rukom treikam na ka bynta ka jingithuh lang ïa ki jingtbit ha ka kam ryngkat bad ka por kaba shai na ka bynta ban ithuh ïa ki kam ai jingshakri ba ïadei bad ka jingmyntoi lang bad na ka bynta ban pynkut ïa kum kine ki jingïateh. Ka CETA ka ithuh ruh ïa ka sap ha ka kolshor bad ka kam kaba ka India ka don ban ai bad ka ailad man la u snem na ka bynta ki 1,800 ngut ki nongshet, ki nonghikai yoga bad ki nongtem tynrai na India. Kane ka pyni ba kam dei tang ka jingkylliang jong ki katto katne ki riew shemphang, hynrei na ka bynta ki thup jong ka sap ka phong ha kaba ka India ka don kaei kaei kaba kyrpang ban ai sha ka UK.
Kawei pat ka jingmyntoi kaba kongsan na ka bynta ki riew shemphang jong ka India ka long ka Double Contribution Convention, kaba la treikam ryngkat bad ka CETA. Kan pyllait ïa ki nongtrei na India bad ki nongpyntrei jong ki na kaba ai jingïarap ïa ka imlang sahlang ha UK haduh san snem. Ki jingnoh synniang na ka bynta ka jingïada ha ka imlang sahlang kiba long kumba $ 600 mn man la u snem ki pyni ïa ka jinglut kaba shyrkhei na ka bynta ki riewshemphang jong ka India kiba don ha UK na ka bynta ki kam ba lyngkot samoi ne ba shipor, hynrei kim shym la sah slem ban ïoh ïa ka bai bam tymmen ne kiwei kiwei ki jingmyntoi na ka jingïada ha ka imlang sahlang. Na ka bynta kumba 75,000 ngut ki nongtrei na India bad ki nongpyntrei jong ki, kane ka long ka jingpynsuk kaba khraw.
Kano kano ka FTA kaba mynta kam sahkut tang ha ki bynta tynrai jong ka jinglah ban ïoh ïa ki ïew ha kaba ïadei bad ki mar bad ki kam ai jingshakri bad kan kynthup ïa ki bynta kiba kham thymmai jong ka jingïatreilang. Ka CETA ka la pdiang ïa ki rukom treikam kiba la pynbeit ryntih ha ki bynta kiba kynthup ïa ka jingthied mar jong ka sorkar, ka intellectual property rights (IPR), bad ki phang ba ïadei bad ka khaïi pateng bad ka roi ka par kaba ïaineh kum ka mariang, ka jingtrei, ka jingryntih hapdeng shynrang bad kynthei bad ka jingpyrshah ïa ka bamsap. Kine ki long ki pud ba thymmai jong ki jingïateh khaïi pateng jong ka juk mynta. Ha ka jingthied mar ka sorkar, ka CETA ka la pynneh pynsah ïa ka polisi jong ka India ban ai jingmyntoi ïa ki MSME hapoh ka Public Procurement Policy na ka bynta ki karkhana barit baria. Nalor kata, katba ki nongpynbiang mar jong ka UK ki lah ban ïashim bynta kum ki nongpynbiang mar jong ka ri hapoh ka Class – II, ki nongpynbiang mar jong ka India kin dang ïoh ïa ka jingmyntoi kum ki nongpynbiang mar jong ka ri hapoh ka Class- I. Kumjuh ruh, ka India ka la ïakren ïa ka bynta IPR kaba bniah katba ka dang bat pura ïa ka hok ban ai ïa ki laisen ba dei ban pyndonkam lane ban pyndonkam da kiwei pat ki jingpynkylla katkum ki jinglong jingman.
Ka jingmut kaba kham ïar jong ka jingïateh ka ïahap bha bad ka jingthmu jong ka India ïa ka Viksit Bharat 2047. Ka kam kaba don hakhmat na ka bynta baroh ar ki nongïatreilang ka long ban pyntreikam ïa ki jingkular ha kylleng ki bynta. Da ka jingtreikam jong ka CETA, ka India bad ka UK ki don ka lad kaba kham ñiar ban tei ïa ka jingïatreilang kaba skhem, kaba thymmai bad kaba pynshong nongrim ha ki briew na ka bynta ki phew snem ban wan.
(U nongthoh u dei u Secretary, Tnad Commerce).