Buddha Purnima – Ka jingpynurlong ïa ka jingsngewlem – CP Radhakrishnan

0

Ha ka sngi ba pyllun u bnai jong ka Chitra Pournami, haba la rakhe ïa ki jinglehniam ha ki jaka mane blei, nga duwai ba ka roi ka par kan kiew ha man la ka ïing. Nga sngewkmen ban ai khublei Buddha Purnima ïa baroh ki para shynrang bad kynthei.
Napdeng ki jingai sngewbha ba bun kiba ka Bharat ka la tyrwa sha ka pyrthei, ka niam Buddhist ka ieng hakhmat eh. Ka jingim bad ki jinghikai jong U Blei Buddha ki dang ïai bteng ban pynshai ïa ka jingim jong ki million ngut ha kylleng ka pyrthei.
Ka Bharat ka la hikai ïa ka pyrthei ïa ka jingdonkam jong ka jingsngewthuh ïalade. Ka kyntien “Buddha” hi kamut “uba la ïoh ïa ka jingshemphang.” Ka long kaba kongsan ba ka jingkha bad jingshemphang jong une uba khraw, kaba la ïaleh ban ïalam ïa ka longbriew manbriew sha ka jingsngewthuh ïalade, ka hap ha kajuh ka sngi.
La pynsan pynrangbah ïa u Syiem Siddhartha ha ka spah bad ka jingsuk. Ha ka rta kaba 29 snem, Da kaba iehnoh ïa la ka ïing syiem, ïa ka tnga, ïa u khun bad baroh ka spah pyrthei, u la ïaid kylleng ban wad ïa ka jingshisha ha kaba ïadei bad ka mynsiem. Hadien hynriew snem jong ka jingwad kaba jur, u la ïoh ïa ka jingshemphang kaba khraw hapoh u dieng Bodhi ha Bodh Gaya, u la kylla long u Buddha.
Ka jingsngewthuh ïa ki Saw tylli ki Jingshisha ba kordor bad ka lynti jong ka jinglong kaba don ka jingbah khlieh ka la pynlong ïa ka jingsdang jong ka rukom pyrkhat kaba thymmai, kaba la phuh kum ka jingsngew sarong ïa ka jaka jong u Bharat ha ka histori jong ka pyrthei.
Hajan Varanasi, ha Sarnath, u la ai ïa ka jingïalap kaba nyngkong ha ki san tylli ki ascetic. La tip ïa kane kum ka “Ka Jingpynïaid ïa ka shaka jong ka Dharma,” kane ka jinghikai ka la kylla long ka nongrim jong ka niam Buddhist bad ka la long ka jingsdang kaba pura jong ka niam Buddhist.
Katba nang ïaid ki por, bun ki la shah khring sha ki jinghikai jong u. U Syiem Bimbisara jong ka Magadha u la ai sngewbha ïa ka Venuvana (Bamboo Grove) monastery kaba don ha Rajgir. U Anathapindika uba riewspah u la tap ïa ka khlaw Jetavana baroh kawei da ki pisa ksiar ban tei ïa ka monastery. Kum kine ki sienjam ki pyni ïa ka jingngeit kaba jylliew ha ka hok kaba la don ha Bharat.
Ki Monastery ki pynsaphriang ïa ki Saw tylli ki Jingshisha Bakordor: Ka jingkwah ka long ka daw tynrai jong ka jingjynjar; da kaba pynduh noh ïa ka jingkwah brai, lah ban jop ïa ka jingjynjar; bad da kaba bud ïa ka Lynti kaba Phra bynta, lah ban im laitluid na ka jingjynjar.
U Buddha u la ai jingmut: wat sahkut ha ki por ba la leit noh- im ha ka mynta. Ka jingshisha ka long kaba donbor. Ka jingmut jingpyrkhat kadei ka tynrai jong baroh ki kam, kumta kyntiew ïa ka rukom pyrkhat kaba bha. Wat kynran dien ha ka jingsheptieng ha ki por ba jynjar. Ka jingïaid lynti jong ka jingim kadei shimet shimet-ïalam ïa ka ha ka lynti kaba kynja mynsiem. Ki kyntien ki lah ban pynmong, kumta kren jem. Ka jingieit bad ka jingjai jai ka long kaba donkam. To nang ïai bteng ban ïoh jinghikai-wat ju sangeh.
Ki kot Tamil kum ka Manimekalai bad ka Kundalakesi ki pyni ïa ka jingngeit jong ki Buddhist. Watla bun ki jingthoh ki la jah, hynrei ki jingnoh synniang jong ki ki long kiba kordor.
“Ki jingdih pynbuaid kiba kah dum ïa ka jingmut jingpyrkhat, bad ka jingshim ïa ka jingim- kiba stad, kiba lait na ka jingsngewthuh bakla, ki la iehnoh ïa kine, sngap: Ka jingkha bad ka jingïap, bad ka jingïap kaba ïalam biang sha ka jingkha, ki long kum ka thiah bad jingkhie- kane ka long ka jingshisha. Kiba leh ïa ki kam kiba dei ki ïoh ïa ka pyrthei kaba donburom, kiba leh ïa ki kam sniew ki hap ha ka jingjynjar kaba jylliew. Da kaba sngewthuh ïa kane, kiba shemphang ki la pynkut noh ïa ki jingïadei jong ki.” Kumta, ka kot Manimekalai ka batai ïa ka tynrai jong ka niam Buddhist (Aathirai Pichchaiyitta Kaathai: 84-90).
U la ban jur ïa san tylli ki kyndon kiba ïadei bad ka nongrim: ka jingbym leh donbor, ka jingbym tuh, ka jingkiar na ki kam awria, ka jinglong bashisha bad ka jingkiar na ki jingdih pynbuaid. Nalor ka niam, u la hikai ba ka jingmut jingpyrkhat kalong ka tynrai jong kiei kiei baroh – ki jingpyrkhat bad ki kam kiba bha ki ialam sha ka jingim bad ka imlang sahlang kaba bha. Namar ba u la wanrah ia ka jingshai ha kito kiba don ki jingkhuslai, la rakhe ïa u kum u “Jingshai jong ka Asia.”
Nga kynmaw ïa kaei kaba u Myntri Rangbahduh ka ri u Narendra Modi u la ong ha ka prokram “Mann Ki Baat”, “Ka khubor jong ka jingim jong u Bhagwan Gautama Buddha ka dang ïai long kaba kongsan wat haduh kine ki sngi. U la hikai ïa ngi ba ka jingsuk ka sdang hapoh jong ngi; u pynsngewthuh ïa ngi ba ka jingjop ïalade ka long ka jingjop kaba khraw tam. Hapdeng ki jingeh bad ki jingïaleh kiba ka pyrthei ka ïaid lyngba mynta, ki jinghikai jong u Buddha ki la nang kham kongsan shuh shuh.”
Ka bor wanrah jingkylla jong ki jinghikai jong u Buddha ka paw ha ka rukom ba ki la pynkylla ïa u Syiem Ashoka na u nongsynshar uba jur ka jinghiar thma sha u nongkyrshan ïa ka jingsuk.
U Syiem Ashoka u la pynsaphriang ïa ki nongrim jong ka niam Buddhist lyngba ki jingthoh bad ki stupa ha kylleng ka ri. Ki stupa ha Sanchi bad Sarnath ki ïai bteng ban khring ïa ki briew na kylleng ka pyrthei. Ka nongbah jong u sing ha Sarnath ka long mynta ka dak jong ka Bharat.
U Ashoka, ryngkat bad ki monk bad ka ïing ka sem jong u hi, ki la pynsaphriang ïa ka niam Buddhist ha kylleng ka Asia. U khun jong u, u Mahinda u la rah ïa ki jinghikai sha Sri Lanka, kumba la thoh ha ka Mahavamsa. La ngeit ba ki monk ki la ïarap ruh ban pynsaphriang ïa ka jingngeit ha Tamil Nadu, ha kaba ki dak jong ka niam Buddhist ki dang sah ha ki katto katne ki thaiñ.
Ki monk jong ka niam Buddhist ki la ai jingsumar bad jinghikai khlem jingsiew ïa baroh. Ki la hikai ïa ki kot ba kyntang kum ka Tripitaka bad ki la ïasam ïa ki khanatang Jataka, katba ki ïalam ruh ïa ki briew ha ki rukom pyrkhat ban kyntiew ïa ka jingsngewthuh.
Ka jingai jingïarap, khamtam ban ai bam ïa kiba duk, la shim ba ka long ka kamram kaba kongsan. Ïa ka jingai bam ïa kiba thngan la ïohi kum ka jingai jingim, kumba la pynpaw ha ka thoh ka tar Tamil.
Da ki hajar snem, bun ki jingpyrkhat bapher bapher bad ki jingpyrkhat ba kynja mynsiem ki la kiew ha kane ka ri. La ka long ka niam Buddhist ne niam Jain, ïa kano kano ka niam la pdiang da ka mynsiem kaba ïatylli ha kylleng ka Bharat, kaba pyni ba kane ka ri ka ju long kawei ha ka liang ka kolshor bad ka jingsngew ba ïasam lang.
Ka niam Buddhist kaba ban jur ïa ka jingïoh jingstad baroh shi jingim, ka la seng ïa ki jaka pule bad ki library ha ka rukom kaba heh bha. Naduh ka spah snem kaba 5 la kyntiew ia ka skulbah Nalanda kum ka jaka pule kaba khraw kaba don kumba 10,000 ngut ki samla pule bad 1,500 ngut ki nonghikai.
Kumjuh kum ka Nalanda, ki jingbuh jingtip ki kdew ba ka la don kawei ka skulbah kaba pawnam ha Kanchipuram, Tamil Nadu. Ki skulbah kum ka Vikramashila bad Odantapuri, ryngkat bad ki kot kiba bun, ki la pyni ïa ka jingstad ha ka bor pyrkhat jong ka ri sha ka pyrthei.
Ki riewshemphang na kylleng ka Asia ki la wan ban pule ha ki skul bad ki skulbah jong ki Buddhist. Ia kane ka jingleit pilkrim kaba 15 snem jong u monk na China u Faxian / Fa-hien la leh kyrpang na ka bynta ka niam Buddhist. U monk na China, u Xuanzang, u la pynlut 16 snem ha Bharat, ha kaba u pule ha Nalanda bad lum ia ki jingthoh, hashwa ba un leitphai.
Katkum ka jingïathuh bniah jong u ïa ka jingleit jong u, u Xuanzang u la leit ruh sha Kanchipuram ha Tamil Nadu, ha kaba u la sah bad pule ha kawei ka skulbah Buddhist bad u la bud ïa ki kot lyngkdop. La iathuh ba u la ai ruh ia ki jingkren ba kyrpang sha ki samla pule ha katei ka skulbah.
Da ka jingsngewlem ia u Buddha uba la tlot hadien ki jingleh niam kiba jur jong u, ka Sujata da ka jingieit ka la tyrwa ia u ia ka jingbam kaba la khleh bad ka dud, kaba la iada ia ka jingim jong u bad kaba la ai bor ia u ban shong pyrkhat hapoh u dieng Bodhi. Ha ka sngi Buddha Purnima, ngi kynmaw ia ka jingieit bad jingsbun jong ka da kaba pynkhreh bad ai payasam.
“Ka jingieit kaong ka tyllong jong ka jingkmen, ka jingieit kalong ka jingshai jong ka pyrthei, ka jingieit kalong ka bor kaba khraw tam”-kine ki jinghikai jong u Buddha ki dang sah haduh kine ki sngi. Nga duwai ba ka jingieit bad jingsuk kan roi ha kylleng ka pyrthei.

(U Nongthoh u dei u Vice President jong ka India.)

Leave A Reply

Your email address will not be published.