Pynlong Ka Jaiñtia Eastern College, Khliehriat da ka Jingkren kyrpang halor u Kiri Dhar, uwi na ki riew ïaleh laitluid jong ka Ri India
Khliehriat Naiwieng 20 : Kum ka dak ka jingrakhe ïa ka jingdap 75 snem ka jingioh laitluid ka ri India (Azadi ka Amrit Mahotsav) bad ka jingdap 50 snem pura jong ka jingïoh jylla ka Meghalaya, ka Jaiñtia Eastern College, Khliehriat myn ha ka 10 traik naiwieng 2022, lyngba ka tnat jong ka Khasi bad ka History jong ka Kolej ka la pynlong ïa ka jingiakren kaba kyrpang halor ka phang ‘Ka jingim bad u synñiang jong u Kiri Dhar, uba dei u Daloi jong Elaka Shangpung, uba dei ruh u riewshlur bad u nongialeh laitluid jong ka Ri India, ïa ka prokram la ïalam da u Dr. Phervision Nongtdu uba dei u Principal jong ka College kum shongknor.
Na ka liang u Shnongknor, u la pynshai ba ka jingthmu jong kane ka prokram bad u la pynkynmaw ruh ha kaba ïadei bad ka jingïoh laitluid ka ri India bad ka jingïoh jylla ba pura ka jylla Meghalaya bad u la pynpaw ruh ïa ka jingsngewnguh bad pyrto ïa kito kiba la pha ïa la ka jingim na ka bynta ka Ri bad ka jaitbynriew.
U bah Deibormi Nongpoh, uba dei u khlieh jong ka Department Khasi, u la ai ïa ka jingkren lamphrang kaba ïadei bad ka phang ka jingïoh laitluid jong ka Ri India bad ka jingïoh ka jylla ka Meghalaya. U la ïathuh bad pashat jingtip shaphang ka jingïaleh jong ki nong India kiba ieng ïaleh pyrshah ïa ki bor jong ka sorkar phareng ha kito ki por, ha kaba ki la mih ki nongïalam kum u Bal Gangadhar Tilak ha kaba la tip ruh ia u ‘The maker of India Swadeshi Movement’, u Bipin Chandra Pal, ka Rani Lakmi Bai (Rani of Jhansi) u Ram Prasad Bismil, u Subhas Chandra Bose, u Mahatma Gandhi, U Pandit Jawaharlal Nehru bad kiwei kiwei de. Ha ka jingkren jong u, u la pynkynmaw ba ka jaitbynriew jong ngi ruh ka la pynmih bun ki nongïalam kiba dei ki khla wait, kum u Tirot Sing syiem, u Mon Bhut, u Kheiñ Kongor, ka Phan Nonglait, kiba la pha ïa ka jingim bad ïeng ïaleh pyrshah ïa ka jingsynshar ka sorkar phareng (British rule), na Ri lum Jaintia la mih u Kiang Nangbah, u Suwar Daloi (Daloi Elaka Sutnga), Long Lyngdoh (Raij Pamtadong), Kha Dhar (Raij Pamtadong), U Myllon Daloi (Daloi Elaka Mynso), Monchu Sumer (Elaka Raliang) ,u Kiri Dhar Daloi Elaka Shangpung bad kiwei kiwei.
Kumjuh ruh, u bah Heibormi Sungoh, uba dei u Headmaster jong ka Khad ar Nor Upper Primary School, Shangpung, uba la ai jingkren (Resource Person) u la ai ïa ka jingkren kaba kyrpang shaphang ka jingim bad ka jingnoh synñiang jong u Kiri Dhar, uba long kum u Daloi jong ka Elaka Shangpung ha katei ka por, U la ïathuh ba la kha ïa u Kiri Dhar ha u snem 1823 ha ka shnong Shangpung, la ju khot ieid ïa u da u Kiri Chaliang, namar ba ka ryndang jong u kam da beit bha, la ong ruh ba ha shuwa ba un long Daloi u la bat ïa ka kam kum u Sangot bad u la long u nongïarap jong u Daloi ha ki kam ki jam jong ka shnong bad ha ka Elaka, dei hadien ka jingkhlad noh jong u Daloi jong ka Shangpung , u Riang Shylla, ki rangbah na ki Khad ar Nor ki la jied ïa u Kiri Dhar ba un shimti ïa ka kam kum u Daloi, kumta u la shim ïa kane ka bynta bad la pynskhem ïa u lyngba ka “Thmat-thohkhyndaw” bad dei ha ka snem 1852 u la shimti ïa ka kam Daloi ha ka rta kaba dang ar phew khyndai snem.
Hynrei ka jingshah lehbeiñ jong ki briew jong ka ri Jaiñtia ha ki bor synshar jong ka sorkar phareng, kaba la ktah ïa ki riti ki dustur, ka jingbuh khajna, ka jingjia ha Ïalong ha ka sngi saitjaiñ jong ka 21 tarik 1860 ka la pynlong ïa kiba bun ban ïaleh pyrshah ïa ki bor synshar jong ka sorkar phareng bad dei ha u snem 1862 ba la jied ïa u Kiang Nangbah ban long kum u nongïalam ban ïaleh pyrshah ïa ki phareng bad ïa u Kiri Dhar ban long kum u nongmih khmat bad u nongaiktien (Spokeman) jong ka Jaiñtia Durbar.
U bah Heibormi, u la ïathuh ruh shaphang ka jingïaleh kaba la jia ha ka 20 tarik Kyllalyngkot 1862 ïa kaba la tip kum ka “Thma Jaiñtia” u la pashat jingtip ba kane ka long kaba jur bad ki ïingshong jong ki briew sorkar kiba don ha Jowai ruh ki la shah thang bad shah pynjot ha ka 23 tarik kyllalyngkot 1862, u la pynkynmaw ruh ba haba ka jingïaleh ka la nangjur nangjur, ha ka 4 tarik Rymphang 1862, ki bor shipai ki la hiar sha shnong Shangpung ha kaba ka la mih ka jingïaleh pyrshah na ka liang ki briew jong ka Elaka ha ki bynta jong ka shnong Shangpung ha ka jingïalam jong u Kiri Dhar pyrshah ïa ki bor sorkar. Ha kane ka jingïaleh ha Shangpung u Kiri Dhar, Daloi jong ka Elaka Shangpung u la shah siat na ka bynta ka khlieh jong u bad u la khlad noh ha ka 5 tarik Rymphang 1862.
Ka jingkren jong u Babu Deibormi, kaba u la ai ha kane ka sngi ka la long shisha ka jingmyntoi ïa kiba bun khamtam ïa ki samla pule jong kane ka Kolej ba kin tip ïa ka mynnor jong ka ri bad ka jaitbynriew.
U MDC jong ka Khliehriat, u bah Fineliness Bareh, u la ai ka jingïaroh ïa ka Jaiñtia Eastern College Khliehriat, kaba la pynlong ïa kane ka prokram bad ong ruh ba kane ka long kaba donkam bha ba ki khynnah bad ki paidbah ki dei ban tip ïa ki kam ba radbah, ki kam ba shlur jong ki khla wait jong ka mynnor.
Ha kane ka sngi, na ka liang ka Kolej ka la sam ruh ïa ki jingaisngewbha (Memento) sha kiba ha ïing jong u Kiri Dhar, kumjuh ruh sah u Daloi bad sha ki katto katne ngut ki nongshah khot sngewbha kaba long kum ka dak ban pynsahnam ïa une u ‘riew shlur uba la pha ïa la ka jingim ban iada ïa la ka ri.
Ïa kane ka prokram la pynkut da ka jingkren ai khublei na ka kong P. Syrpailin Phawa, Assistant Professor jong ka History Department Jaiñtia Eastern College,Khliehriat.