Ka India ka don ka histori kaba jrongbha ban pynduh ïa ki jingkit jingbah bakhia jong ki jingpang kiba jur -Jyotsna Govil

Ka jingpyllait paidbah ïa ka prokram ai dawai tika HPV da u Myntri Rangbahduh ha Ajmer ha ka 28 tarik u Rymphang ka long kum u mawmer ha ka jingïaid lynti jong ka kam ai jingsumar paidbah ban ïada na ka jingpang cervical cancer. Haba peit ïa kane ka prokram ha ka tv, nga la sngewphylla ban ïohi ïa ka rukom pynïaid u Modi ïa ka jingïalang da kaba ïakren bad ki khynnah kynthei.
Ka India ka don ka histori kaba jrongbha ha ki kam ban pynduh ïa ki jingkit jingbah ba khia jong ki jingpang kiba jur lyngba ki kam ba la pyntreikam bha. Naduh ka jingpynduh jait ïa ka jingpang smallpox ha ki snem 1950 haduh ki kam Pulse Polio kiba dang shen, la saiñdur ïa kine ki kam na ka bynta ka jingjop. Kata kajuh ka jingpynbeit bad ka jingshaniah jong ki paidbah mynta kan pynthikna ïa ka jingjop jong ka jingai dawai HPV.
Nga ïaroh ïa ki sorkar, ka Sorkar Pdeng bad ki Sorkar Jylla, kiba la ïatreilang ban rah shakhmat ïa kane ka kam.
Ka Indian Cancer Society ka la sngewkhia la slem bha halor ka jingeh kaba mih na ka jingpang cervical cancer. Ki jingkheiñ jingdiah ha ki file ki pyni ïa ki kynthei ba shisha ha ngi. Ngi tip ba ki longïing ki pranoh ryngkat bad ka jingïap jong ka kmie. Ngi tip ïa ka jingeh kaba ki kynthei ki kit jar jar. Kiba bun ki kynthei ki shah rah sha ki jaka sumar tang ynda ka jingpang ka la poi ha u khep ba ym lah shuh ban ai jingsumar.
Ki longkmie kim ju khñium da kaba hylla. Kim ju kren suk shaphang ka jingpang ha ki bynta ba kyrpang jong ki. Haba la ai jingmut ïa ka “jingpeit bniah da ki khmat” namar ba kam long kaba rem dor, ngi sngew ba ka ktah ïa ka burom jong ka kynthei. Haba ki jingtest kiba kham bha bad kiba kham stad kum ka Pap smear la lap naduh ki snem 1950 ba ki la pynkylla ïa ka screening, diagnosis bad ki jingmih ha Europe bad America, balei ngi dang ïai bteng ban shaniah ha ki rukom kiba kham duna ka jingtreikam tang namar ba ki kham rem dor? Hato ka jingim jong ki kynthei India ka kham duna dor?
Ka Indian Cancer Society ka la pynmih pisa ban kyrshan ïa ka Pap Test bad mynta ki HPV DNA Screening Test. Ngi pynlong ïa ka jingpeit bniah kaba ar ban ithuh bad sumar ïa ki jaka ba don jingpang da ka thermal ablation. Ngi ai ruh ïa ka jingkyrshan pisa ïa ki kynthei kiba ka jingpang cancer jong ki ka la nang kiew haduh ba ym lah shuh ban ai da ki jingsumar kiba suk.
Hynrei balei ban ailad ïa ka jingpang kaba lah ban sumar ban nangroi sha ka jingpang kaba pynjot haduh katne?
Ïa kane ka dawai HPV la tip naduh u snem 2008 bad la sdang ïa ka ha India ha u snem 2010. La sdang ïa ki kam ha Gujarat bad Andhra, ha kaba la pyntreikam ïa ka rukom ai dawai lai dose. Katto katne hajar ngut ki khynnah kynthei kiba hapdeng ka rta 9 bad 14 snem la ïoh dawai.
Hadien kata la wan ka jingïakhih pyrshah ïa ki dawai tika. Ki khana kiba sngewsih shaphang ka jingpynïap ïalade, ka jingngam jyllop bad ki jingjia aksiden rel ki la saphriang kylleng. Ngamsngewthuh kumno kine ki jingjia ba sngewsih ki don jingïadei bad ka jingai dawai. Ka lad kaba kham mynshuwa ban pynheh la hap ban pynsangeh noh. Hynrei ka don ka bynta kaba bha ruh – ym shym la khang ïa ka jingwad bniah. Namar ba ki spah ngut ki khynnah kynthei kiba la ïoh ïa ki dose ki bym biang, ki nongwad bniah ki la ïoh ïa ka lad kaba kordor ban buddien kham slem. Ki khynnah kynthei kiba ïoh tang kawei ka dose ki la heh la san san ha ka koit ba khiah kum kito kiba ïoh ar ne lai tylli ki dose, kaba la buh ïa ka nongrim na ka bynta ka kam kaba la pynsuk mynta.
Ki riewshemphang kiba la don bynta ha kane ka kam kum u Dr. Partha Basu (IARC WHO) ki la ong, ka jingwanrah jong ka India ïa ka dawi tika HPV ka lah ban ïada na kumba 1 million tylli ki jingïohpang cervical cancer ha ki por ban wan. Ka jingwad bniah kaba la slem jong ka India ïa ki 17,729 ngut ki khynnah kiba la palat ïa ka 15 snem ka rta ka la pyni ba ka dawai tika ka long kaba shngaiñ, ha kaba kawei ka dose ka ai ïa ka jingïada kaba khlaiñ bha. Lyngba ka rukom ai dawai kaba suk bad ka jingpyntreikam kaba ïar, u la ong ba ka India ka lah ban pynduna bha ïa ka jingïohpang cervical cancer.
Nga ai jingsngewnguh ïa u Dr. Shankar Narayan (bam kwai ha dwar u Blei) namar ki jingwadbniah jong u da ki snem ki la seisoh bad u Dr. Basuuba la ïaineh ha kine ki jingwadbniah ba la slem bha. Ki kam jong ki bad jong kiwei kiba la pynlong da ka PATH bad ki nongïatreilang na kiwei kiwei ki ri, ki nongwad bniah ha ka ri ki la pynkhlaiñ ïa ka jingsngew skhem ha ka jingtreikam bad ka jingshngaiñ jong ka dawai.
Ki jingshem ha ka pyrthei ki pynkhlaiñ shuh shuh ïa kane. Ha Australia, ki kam ai dawai tika ha ki skul ba bei tyngka da ki paidbah ki la sdang ha u snem 2007, bad la sdang ai ruh ïa ki shynrang, bad hadien la pynkylla sha ka jingai tang shi dose ha u 2023. Kumba ong ka Professor Deborah Bateson, ha u snem 2021 ym shym la lap ïa ka jingpang cervical cancer ha ki kynthei kiba hapoh ka 25 snem ha ka sien kaba nyngkong naduh ba la buh jingtip shaphang kane – ka jingjop kaba bun ki ong ka wan na ka jingïar ka jingai dawai tika.
Ka Hong Kong ka ai sa kawei pat ka nuksa. Lyngba ka jingai tika ha ki skul, ki prokram ban ai jingsumar ïa ki nongpang, bad ki sienjam ba thymmai ban shim nongmuna hi dalade, ka jingpynbiang ka la nang kiew stet. Ka Katharina Reimer bad ka Dr. Karen Chanki la batai kumno ka jingai tika khlem jingsiew na ka bynta ki khynnah kynthei skul primary, ka jingwad bniah kaba khlaiñ ban pyntreikam, bad ka jingpynïar ïa ka lad ban leh screening ka la pynïahap ïa ka Hong Kong bad ki thong jong ka WHO ban pynduh jait.
To ngin bynrap ïa ki jingïathuh khana jong ka jingjop jong ki. To ngin ai tika ïa ki khun kynthei bad leh ïa ka screening na ka bynta ki kmie. Da ka jingthmu, ka jingpynbiang, bad ka jingshaniah jong ki paidbah, ngi lah ban jubab ïa ka jingkyntu jong ka WHO ban pynduh noh ïa ka jingpang cancer ha ka kpoh kum ka jingma kaba khraw ïa ka koit ka khiah jong ki paidbah.
Ka jingwanrah ïa ki dawai ai jingïada ha ki lad ai dawai jong ka ri India bunsien ka shim por namar ka jingpeit bniah jong ki stad saïan, ka jingpynthikna ïa ka jingpynbiang bad ka jingpynkhreh katkum ka prokram. Hynrei ïa ki mat ba kongsan kiba donkam la pyrkhat bha, da ka jingpynthikna kaba skhem ba kin ym tlot noh hadien ba la sdang ïa ka kam.
Ban ïada na ka jingpang cancer shwa ba kan sdang ka dei ka kam kaba phylla jong ka jingïohi jngai bad ka sorkar India ka hap ban ïoh ïa ka jingïaroh namar ka jingshai. Katba ngi nang ïaid shakhmat to ai ba ka jingpyndap ïa ka jingai tika kan ym wan bujli ïa ka screening bad ka jingïoh jingtip bad to ba ki pateng ban wan kin phai biang sha kane ka por bad ïohi ba ka dei ka por ha kaba ka India ka la jied ïa ka jingïada bad ngin long shisha ka khana jong ka jingjop kumba ngi la long ha kaba ïadei bad ka polio bad small pox.

Ka Jyotsna Govil ka Chairperson ka Indian Cancer Society, Delhi Branch.