U C. P. Radhakrishnan
Ha ka por ba nga dang long u khynnah samla uba pule ha ka Skul ha Tiruppur, nga don shibun ki jingangnud shaphang ka ri jong ngi. Ki jingkylli ki jumih beit hapoh jong nga: Lano ka Bharat kan ïoh biang ïa ka jingkhraw jong ka? Lano kan kiew kum ka ri kaba khlaiñ ha ka pyrthei? Lano ki para kynthei bad shynrang jong ngi kiba duk bad ki duna ka ïoh ka kot kin ïoh ïa ka jingim kaba don burom? Nga sngewkmen ban ïohi ba ki jingpyrkhat kiba nga la don ha ki por jinglong samla jong nga, mynta ki la urlong.
Bunsien nga ju pynkynmaw ïalade ïa ki kyntien jong u Swami Vivekananda: “To khie, to peit, bad wat sangeh haduh ban da poi sha ka thong.” Kine ki kyntien, kiba la kren da u Swamiji na ka khyndew jong ka Tamil Nadu, ki don ka bor kaba khraw ban pynshlur ïa ka jingieit ri bad ka jingaiti lut ha uwei pa uwei u briew.
Nga ju ngeit ba ynda la pyllait ïa ka bor ba pura jong ka Bharat, kan sa kiew kum ka ri kaba lah ban ïalam ïa ka pyrthei baroh kawei. Ha kine ki shiphew snem ba la leitnoh, nga sngewkmen ban ïohi ba ka ri jong ngi ka treikam da ka jingkhlaiñ bad jingkut jingmut kaba khraw.
Mynta ngi ïoh ka lad ban sakhi da la ki jong ki khmat ïa ka jingshisha jong ki kyntien jong u Thiruvalluvar.
“Kito kiba skhem ha ka jingkut jingmut jong ki kin ïoh thik ïa kaei kaba ki la thmu.”
Ngi lah ban ïohi ba ka ri jong ngi ka ïaid sted shaphrang. Ha kine ki shiphewsnem ba la leitnoh, ka jingkiew shaphrang ka Bharat ka la pynlong ïa ka pyrthei baroh kawei ban phaikhmat bad shimkhia.
Ha ka por ka jinghiar ka ïoh ka kot bad ka jingbym thikna ka don ha kylleng ka pyrthei, ka ïoh ka kot jong ka Bharat ka kiew stet bad khlaiñ. Ka jingshit rhem kaba don lang ha ka sorkar bad ki paidbah, ban pynlong ïa kane ka por ka juk jong ka roi ka par kaba ïaineh kadei ka daw jong kane ka jingkiew shaphrang. Na ka ïoh ka kot kaba tlot, mynta ka ri jong ngi ka long kaba saw ha ka ïoh ka kot kaba heh tam bad ngi don ha ka lynti ban kylla shen sha ka ïoh ka kot kaba 3 ha ka pyrthei. Kaba kham kongsan shuh shuh ka long, ba ka jingkiew ka ïoh ka kot jong ngi ka long kaba kynthup lang ïa baroh.
Ha kine ki shiphew snem ba la leitnoh, la jan 25 klur ngut ki Bharatvasi ki la lah ban lait na ka jingduk ban im ka jingim kaba donburom. Haduh mynta, la shna kumba 4 klur tylli ki ïing na ka bynta kiba duk ki bym don ïing don sem ha Bharat. Palat 12 klur ngut ki briew ki la ïoh umdih lyngba ki kor um. Ngi la angnud ban long ka ri kaba lait na ka jingleit shabar pathar bad tang hapoh 60 bnai, ka ri ka la lah ban pynurlong ïa kane na ka bynta 60 klur ngut ki briew.
Hapoh ka Prime Minister’s Garib Kalyan Scheme, la ai 5 kilo u khaw khlem jingsiew eiei sha 80 klur ngut ki briew man la u snem ha ka jingpynlut kaba T.2.3 lak klur.
Nga la ïohi, naduh dang rit, ki briew ha ki shnong ki thaw ki shem jingeh namar ba kim lah ban ïoh ïa ki lad jingsumar. Nga ju sngewsih ban sakhi ïa ka jingjynjar ba ki longing longsem jong ki ki hap ban mad. Mynta, ka ri ka pyntreikam ïa ka skhim Ayushman Bharat da ka jingangnud ban pynthikna ba ki lad jingsumar kin long kiba lah ban ïoh da baroh. Namar kane, palat 44 klur ngut ki briew mynta ki don ïa ka insurance kaba T.5 lak hapoh ka PM-Ayushman Bharat. Tang ha une u snem ba la dep, ki don 2.5 klur ngut ki briew kiba la ïoh ïa ka jingsumar khlem jingsiew na kane ka skhim.
Ki nongrep jong ngi lyngba ka jingtrei shitom jong ki, ki la pynmih 350 million ton ki marbam, kaba la kyntiew ïa ka Bharat sha ka kyrdan kaba ar ha ka pyrthei ha ka jingpynmih marbam. Ka Bharat ka la kiew ruh ban long ka ri kaba ar ha ka jingpynmih khaw bad ka dang pdiang ïa ka pyrthei lyngba ka jingshalan jong ka shabar ri. Hapoh ka PM Kisan Samman Nidhi, palat 4 lak klur tyngka la phah beitbeit sha ki bank account jong ki, haduh mynta.
Ki lad mynta ki la plie ïa ki Nari Shakti jong ngi ban noh synniang pura sha ka roi ka par jong ka ri. Palat 3 klur ngut ki kynthei ki la long ki Lakhpati Didi bad ki Namo Drone Didi. Ki kynthei ki la mih shakhmat ha man la ki bynta, la ka long ha ka rep ka riang, ka pule puthi, ka jingsumar, ka science bad ka teknoloji ne ka space technology. Ki kynthei mynta ki ïoh kam ha ki kynhun shipai bad ki ïashim bynta ha ki kam ïakhun. Ka Nari Shakti Vandan Adhiniyam kan nang kyntiew shuh shuh ïa ka jingïashim bynta jong ki ha ka Parliament bad ha ki Dorbar Thawaiñ jong ki Jylla.
Katba nga dang leit kylleng ka ri, haba nga ïakynduh ïa ki Lakhpati Didi, bad ki Namo Drone Didi nga ïohi ïa ka jingkyrmen kaba tyngshaiñ ha ki khmat jong ki para kynthei jong ngi. Ban pynsuk ïa ka jingim ba man ka sngi jong ki kynthei bad da ka jingsngewkhia ïa ka koit ka khiah jong ki, la pynbiang haduh 2 klur tylli ki jingpynïasoh LPG ba thymmai ha kylleng ka ri.
Haba ngi ïohi ïa ki samla kiba wan shakhmat da ka jingshit rhem ban na ka bynta ki startup, ka pynkynmaw ïa ngi ïa ki kyntien jong ka u myllung ieid ri Subramania Bharati:
“To wan, to wan, to wan bad pyndep ïa kaei kaba phi la thmu. Ai ba ka ri baroh kawei kan kiew ha ka jingïatylli bad kan roi; To wan, to wan, to wan bad pynurlong ïa ka kam kaba khraw.”
Na ka bynta ki samla, la seng 13 tylli ki IIT ba thymmai tang ha kine ki shiphew snem ba la dep, bad ka jingdon jong ki IIT baroh mynta kalong 23 tylli. Ka jingdon jong ki IIM ruh ka la kiew na ka 13 sha ka 21. Ka jingdon jong ki AIIMS ka la kiew lai shah na ka 7 sha ka 23, bad ki medical college ki la kiew palat ar shah na ka 387 sha ka 823. Ka long kaei kaei kaba sngew sarong ba ka jingdon ki seat na ka bynta ki samla pule doktor ka la kiew na ka 51,348 sha ka 129,603.
Ngi nang kiew ruh ha ki jingdon jingem katkum ka juk mynta. Ki lynti rel ki la pyndonkam da ka bording haduh jan 99%. Ha kylleng ka ri, ki don 164 tylli ki rel Vande Bharat Express kiba la wanrah ïa ka juk kaba thymmai. Ka jingdon jong ki kad liengsuiñ ruh ka la kiew ar shah na ka 74 sha ka 163 tylli, bad ka jingleit jingwan da ka liengsuiñ ka la long kaba suk na ka bynta ki riewpaidbah hapoh ka UDAN.
Ka mang tyngka ïa ki kam rel na ka bynta ka Tamil Nadu, kaba long kumba T.880 klur shiphew snem mynshwa, ka la kiew sha ka T.7,600 klur ha u snem 2026-27. Ha Tamil Nadu, ka long ka jingkmen ba la lah ban shna ïa ka jingkieng Pamban ba thymmai hapdeng ka Rameswaram bad ka Pamban, kaba dei ka jingkieng vertical lift kaba nyngkong eh jong ka Bharat, kaba plie lad na ka bynta ki kam jngohkai pyrthei ba kynja mynsiem bad ka jingkyntiew ïa ka ïoh ka kot. La ka long ka jingkieng Chenab ha J&K ne ka jingkieng Bogibeel ha Assam, ka Bharat mynta ka dang paw ha ki jingdon jingem jong ka juk thymmai.
Ha kylleng ka ri, ki surok four-lane bad eight lane kiba katkum ka juk mynta, ryngkat bad ka jingpynïasoh surok kaba pynpoi wat sha ki shnong kiba jngai, la kyntiew na ka bynta ka jingroi jong ka India. Ha Tamil Nadu, palat 4,000 kilomitar ki surok bah, la shna ha kine ki shiphew snem. Tang ha ki jylla jong ka thain shateilammihngi, la shna ïa ki surok bah ba kynthup haduh 7,200 kilomitar ha kine ki 10 snem ba la dep. Kine ki la urlong namar ka jingbuddien hi dalade u Myntri Rangbah hapoh ka PRAGATI.
Ki skhim pre bad post matric scholarship bad ki skul Eklavya model residential ki la ai jingmyntoi shibun ïa ki khynnah skul kiba dei na ki scheduled castes bad ki scheduled Tribes.
Nga la ju ngeit ba ka roi ka par kadei ban long kaba kynthup lang ïa baroh ym tang ïa ki kynhun imlang sahlang, hynrei ïa ki thaiñ ruh. Ki shnong khappud kiba mynshwa la kheiñ ba ki dei ki shnong ba khatduh jong ka Bharat, mynta ki la long ki shnong ba nyngkong eh bad la pynroi lyngba ka skhim Vibrant Villages.
Nga kynmaw ïa u Myntri Rangbahduh ba u kdew ïa ki jylla ka thaiñ shatei lammihngi kum ka Ashtalakshmi jong ka ri. Dang shen, haba nga la leitjngoh ïa ki jylla Nagaland, Mizoram, Tripura, bad Sikkim, nga ïohi ïa ka jingkiew kaba khraw ha ki lad ka leit ka wan bad kumjuh ruh ha ki lad ba ïadei bad ki jingdon jingem.
Ka jingkiew kaba ka ri ka la ïoh ha ka science, technology bad ka jingsaiñdur thymmai, ka pyndap ïa ngi da ka jingsngew sarong. Naduh ka teknoloji haduh ka jingsumar, man la ka bynta ka pyni ïa ka jingkiew stet. Ha ka por jong ka khlam COVID-19, ka Bharat ka la ïalam ha ki sienjam ban shna ïa ki dawai ïada bad pynthikna ba ïa ki dawai ïada la shna hapoh ka ri bad la pynbiang ïa baroh ban ïohei khlem jingsiew ha ka rukom kaba stet bha. Ka Bharat ka la ai ruh ïaki dawai tika sha palat 100 tylli ki ri ha kylleng ka pyrthei da ka jingsngewlem para briew-ki kam kiba la paw ha ka histori jong ka pyrthei. Ka jingpynher ïa ka Chandrayan 3 ka la wanrah ïa ka Bharat sha ka juk jong ka jingwad bniah ïa ka suiñbneng. Ha ka liang ka artificial intelligence (AI), ki kompeni na kylleng ka pyrthei ki jied ïa ka Bharat kum ka jaka pdeng jong ki, kaba pynlong ïa ka jingkiew kaba bun shah ha ki jingbei tyngka. Ka Bharat mynta ka paw kum ka nuksa na ka bynta ka pyrthei ha kaba shna ïa ki semiconductor. Ngi la ïoh ruh ïa ka kyrdan kaba ar ha ka jingpynmih mobile phone ha ka pyrthei baroh kawei. Ngi kiba mynno mynno ngi ju wanrah nabar ri ïa ki mobile, mynta ngi la kiew sha ka ri kaba shalan ïa ki mobile phone kiba shongdor haduh 300 klur US dollars. Kine ki jingjop baroh kin long kum ka nongrim na ka bynta ka lawei kaba bha na ka bynta ka pateng ban wan.
Da ki bun phew snem, ka ri jong ngi ka la mad ym tang ïa ki jingeh jong ki kam lehnoh hynrei wat ki kam pyntriem bad ki Left-Wing Extremism. Lyngba ki rai kiba shlur ha kaba ïadei bad ka polisi bad ka jingpynthikna ïa ka jingbud ïa ki aiñ, ka shongsuk shongsaiñ ka don ha ka ri, bad la plie ïa ki jingkhang jong ka roi ka par ha kine ki bynta.
Ki kyntien jong u Swami Vivekananda “Ko para shynrang jong nga, to ngin ïatrei shitom baroh. Kane kam dei ka por ban thiah lyngngai. Ka lawei jong ka Bharat kan shong ha ki jingpyrshang jong ngi,” ka pyni ïa ngi ïa ka jingai mynsiem bad ka lad.
To ngin ïatreilang ban wanrah ïa ka Viksit Bharat lyngba ka jingtrei shitom jong ngi. (U nongthoh u dei u Vice President jong ka Bharat).