Balei ki kynthei ki dei ban ïalam ïa ka Lawei jong ka India (Dr .P.T. Usha)

Nga la pynlut ïa ka jingim jong nga ha kaba mareh – nyngkong ha ki madan khyndew ha Kerala, nangta ha ka rynsan kylleng ka pyrthei, bad mynta ha ki kam nongïalam paidbah. Ha man la ka sienjam, nga la ïakynduh ïa ki jingkhanglad, don kiba paw bad bun kiba ngim ju ïakren, kiba ong ïa ki kynthei ba kim don bynta hangne. Nga la ïohi ruh ïa kaei kaba jia haba kita ki jingkhanglad ki sdang ban duna. Ka lad ka pynkylla ïa ki jingmih-bad kaba kham kongsan, ka pynkylla ïa ka jingngeit.
Dei na kata ka daw ba ka Constitution (One Hundred and Twenty-Eighth Amendment) Bill, 2023-ka Nari Shakti Vandan Adhiniyam-kam dei tang u mawmer jong ka kam ba ïadei bad ka aiñ. Kadei ka jingpynbeit ïa ka rukom treikam kaba la donkam la slem bha. Ka bhah ba kyrpang ïa kawei na ka lai bynta jong ki seat ha ka Lok Sabha bad ki ïing dorbar thaw aiñ jong ki jylla na ka bynta ki kynthei kam dei ka jingailad ne ka jinglehtang kum ka dak. Ka long ka sienjam kaba donkam sha ka synshar paidbah kaba kham bun ki nongmihkhmat bad kaba treikam bha.
Kaei kaba ka kam ïalehkai ka la dep pyni ïa ngi
Haba nga ïashim bynta ha ka lympung ïalehkai Olympic ha Los Angeles ha u snem 1984 bad nga la duh ïa ka takma da ki bynta kiba rit tam jong ka sekhon, ki don tang khyndiat eh ki khynnah kynthei jong ka India kiba lah ban ïohi ïalade ba ki paw ha ka rynsan ïalehkai ha kylleng ka pyrthei. Ha ki phew snem kiba la leitnoh, kata ka la kylla. Katba nang kiew ka jingïoh jinghikai, ki jingdon jingem, bad ka jingithuh, ki kynthei jong ka India ki la kiew sha ka kyrdan ba pawnam ha ka pyrthei.
Ki nongïalehkai kum ka P. V. Sindhu, Mirabai Chanu, Vinesh Phogat bad ka Mary Kom kim shym la paw marwei. Ki long ka jingmih na ka rukom treikam kaba, watla katta ruh suki suki, ka la sdang ban pynïar ïa ka jinglah ban ïoh. Ka jingmihkhmat ka pynmih ïa ka jingangnud-bad ka jingangnud, haba la kyrshan, ka wanrah ïa ka jingjop.
Ka jinghikai ka long kaba shai. Haba la ai jaka ïa ki kynthei, ym tangba ki shu ïashim bynta-hynrei ki ïoh ïa ka jingjop.
Ka jingsynshar kaba kham bha na ka bynta uwei pa uwei u nong India
Ka India ka la dep ban ïohi ïa ka jingktah jong ka jinglong nongïalam jong ki kynthei ha ki jaka nongkyndong. Naduh ba ka Constitutional Amendment kaba 73 ka la wanrah ïa ki bhah ba kyrpang na ka bynta ki kynthei ha ki jaka treikam jong ka Panchayati Raj, ki jingwad bniah kiba bun ha kylleng ki jylla ki la pyni ïa ka jingkiew ha ka jingïoh ïa ka umdih, ka jingkhuid jingsuba, ka pule puthi, bad ki lad ai jingsumar ha ki jaka ba la ïalam da ki nongmihkhmat kynthei.
Kine kim dei ki “jingeh jong ki kynthei”; kidei ki jingthmu ba kongsan jong ka ri. Ki kynthei nongïalam bunsien ki wanrah ïa ka jingpyrkhat shaphang ki jingeh ha ka jingsynshar ba man ka sngi kiba ktah beit ïa ki longïing bad ki shnong ki thaw-ki jaka paidbah kiba shngaiñ, ki skul kiba treikam, ka jingbam kaba tei met, bad ki jingshakri ha ka koit ka khiah.
Ban kyntiew ïa kane ka jingmihkhmat sha ki ïing dorbar thaw aiñ jong ki jylla bad ïing dorbar thaw aiñ Parliament kam dei tang ka jinglong ryntih. Ka dei shaphang ka jingpynbha ïa ka jinglong jingman jong ka jingsynshar hi.
Ka jingïadei jong ka jingmihkhmat bad ka ïoh ka kot
Ka jingïashim bynta jong ki kynthei ha ka kam ha ka India ka dang long kaba duna bha ha ka pyrthei, kaba don kumba 25 percent. Kane kam dei tang ka jingeh ha ka imlang sahlang-ka dei ka jingeh ha ka ïoh ka kot.
Ka jingmihkhmat kaba kham bun jong ki kynthei ha ki ïing dorbar thaw aiñ ka lah ban ïarap ban buh hakhmat eh ïa ki polisi kiba plie lad ïa kane ka bor kaba khlem pat pyndonkam: ka jingai jingsumar ïa ki khynnah kaba jemdor, ki jaka trei kiba kham shngaiñ, ka jinglah ban ïoh ram, bad ka jingkyrshan ïa ki kynthei nongseng kam seng jam. Ka Mc Kinsey Global Institute ka la antad ba ka jingkyntiew ïa ka jingryntih hapdeng shynrang bad kynthei ka lah ban wanrah haduh $700 billion sha ka GDP jong ka India.
Ka Parliament kaba kham kynthup lang ïa baroh kam dei tang ka jingdonkam jong ka synshar paidbah; ka long ka jingdonkam ha ka liang ka ïoh ka kot.
Ka jingshngaiñ, ka burom, bad ka jingïashim bynta
Na ka bynta ki million ngut ki kynthei ha kylleng ka India, ka jingïashim bynta ha ka kam nongïalam paidbah ka hap ha ka jingsngewkhia shaphang ka jingshngaiñ, ka jingshah iehbeiñ, bad ka jingbym ïaryngkat ki lad ki lynti. La ka long ha kam ïalehkai, ka pule puthi, lane ha ka jaka trei, kine ki jingkhang ki dang long kiba skhem bha.
Ka jingbun ki kynthei ha ka Parliament kamut ki aiñ bad ki polisi ba la pynwandur ym da ka jingsngewthuh kaba jngai, hynrei da ka jingshisha. Kamut ka jingkyrshan kaba khlaiñ na ka bynta ban pyntreikam, ka jingmang ba kham bha ïa ki jingdon jingem na ka bynta ki rukom kyrshan, bad ka rukom bishar hok kaba lah ban shimkhia bad kaba lah ban ïoh.
Ka jingsynshar ka kham seisoh haba ka pynpaw ïa ki jingshem jong kito kiba ka shakri.
Ka Jingmihkhmat bad ka Bor jong ka jingangnud
Ka dur jong ka bor ha India ka la long slem bha kaba la pynïaid da ki shynrang. Ka jingpynkylla ïa kata ka dur kam dei ka dak- kadei kaba wanrah jingkylla.
Haba ka samla kynthei na Manipur, Jharkhand, Rajasthan, ne kano kano ka bynta jong ka ri India ka ïohi ia ka kynthei kaba i kum ma ka, kaba kren kum ma ka, bad kaba wan na kajuh ka tynrai kaba pynwandur ïa ki aiñ jong ka ri, kam sahkut tang ha ka jingai mynsiem. Ka pynwandur thymmai ïa kaei kaba ka ngeit ba ka long kaba lah.
Ka jingangnud kadei ka kor jong ka jingkylla ha ka imlang sahlang. Ka bhah ba kyrpang ha ki ïing dorbar thaw aiñ kam pynduna ïa ki kyrdan; ka pynïar ïa ka jingïoh lad.
Ki kynthei jong ka India kila dep ban pynduh ïa ki jingkhanglad- ha ki kam ïalehkai, ha ki kynhun shipai, ha ki kam liengsuiñ, bad ha ki kamra pynlong jingïalang. Ka jingmihkhmat ha ki kam thaw aiñ kadei ka sienjam kaba bud ha kata ka jingïaid lynti.
Ka Por Ban Leh Kadei Mynta
Hadien ba nga la ïoh ïa ka burom ban shakri ha ka Rajya Sabha, nga la ïohi hi dalade kumno ki jingpyrkhat bapher bapher ki pynkhlaiñ ïa ka jingïatainia bad ka jingshim rai. Hynrei ki kynthei mynta ki don tang kumba 15 percent na ki seat ha ka Lok Sabha-ki long kiba duna bha haba ïanujor bad ka jingkheiñ ha kylleng ka pyrthei.
La mynjur ïa ka Nari Shakti Vandan Adhiniyam. Kaba sah ka long ka monsaiñ pyrthei ban pyntreikam pura ïa ka, da ka jingshaniah bad khlem jingpynslem.
Ka India kam lah ban angnud ban long ka ri kaba la kiew katba ka iehnoh shiteng na ki nongshong shnong jong ka kiba duna ha ki bor shim rai kiba ha khlieh duh jong ka. Ym lah ban tei ïa ka Viksit Bharat da kaba buh sharud shiteng na ka sap jong ka, kumjuh ruh ka synshar paidbah kaba shisha kam lah ban roi tang shiteng ka sur jong ka.
Ka lynti shakhmat ka long kaba shai. Ka jingkylli kalong hato ngi don ne em ïa ka jingkut jingmut ban ïaid ïa ka.

(Ka nongthoh ka dei ka Member of Parliament, Rajya Sabha; President, Indian Olympic Association bad President, Commonwealth Games Association, India.)