Sangeh noh ki ‘political appointment’
Patricia Mukhim
Ki ar kyntien ‘political appointment’ ki mut ka jingthung kam ïa ki briew tang na ka daw ba ki dei na ki seng sain pyrthei kiba bat ïa ka bor synshar ha ka jylla. Nalor ka jingthung ïa ki Chairman bad Vice Chairman ha ki tnad sorkar bapher bapher, kiba ym donkam ei ei ruh hynrei kiba dei tang ban pynhun ïa kiba la jop elekshon bad ki bym shym la ïoh ban long minister, don ruh ka jingthung ïa ki Chairperson jong ka tnad peit kyrpang ïa ka jingeh bad jingshem lanot ki kynthei – Ka Meghalaya State Women’s Commission. Ha ka jingshisha ka State Women’s Commission (SWC) ka dei ka tnad trei kam kaba khia shibun bad kaba donkam ïa ka jingshemphang ïa ka ain namar bunsien hi haba shah lehbein, lane leh be-ijot ki bapli ki kynthei bad longkmie ha u rangbah, ka SWC ka lah ban khot hajir ïa kum uta u nongleh kam sniew. Shuh shuh ka long kaba kongsan bha ba kano kano ka briew kaba khlieh ïa ka SWC ka dei ban long kaba laitluid bad kam dei ban long dkhot bad kano kano ka seng sain pyrthei. Ïa kane ka jingpyrkhing bad the lakam dei ban wan pyntrei kam namar ba bunsien ka don ka jingnoh shiliang khmat lada ka briew kaba bat ïa kata ka kyrdan ka dei ka dkhot jong kano kano ka seng sain pyrthei. Ka lah ruh ban jia ba uwei na ki minister jong ka sorkar u shah ujor hano re hano ba u la leh palat ïa kano kano ka kynthei/longkmie. Hato ka heh-duh (chairperson) jong ka SWC kan shlur ban shim ïa kano kano ka rai pyrshah ïa uta u minister? Nga tharai kan shitom shibun eh namar kan don ka jingkyntu ïa ka na shajrong ba kan sait khuid ïa ki jingleh uta u minister. Kane ka mut ba ym don shuh ka jingbishar hok (justice), bad ka jingbympeit shiliang khmat (fairness).
Ha kine ki khyndiat bnai hadien ba la shimti biang ïa ka sorkar MDA-2, da ki seng NPP-UDP-HSPDP-BJP lah bun bah kiba la shah thung kam kum kita ki “advisor” lane ki nongai jingmut ïa u myntri rangbah (Chief Minister) Conrad Sangma. Nalor ba la bun bah ki babu IAS, MCS bad kita ki nongai buit kiba nabar (consultants) hato dang donkam shuh sa ïa kita ki ‘advisor?’ Hato ngi lah mo ban tip kiei kita ki jingai jingmut (advice) namar ïa kine baroh da ki phew ngut lah siew da ka pisa paidbah kaba dei ban leit sha ki kam pynroi. Toi haba trei ïa kano kano ka kam dei ban don ka jingmih lane ka result. Hynrei da ki phew snem mynta ka State Planning Board kaba dei ban pruid dak ïa ka roi ka par jong ka jylla lyngba kita ka ‘plan’ lane ka jingsaindur ia ka lynti ïaid jong ka jylla bad ruh ban ai jingmut ïa ka sorkar kumno ban plie ïa ki lad seng kam seng jam bad kumta ter ter. U Chairman ka State Planning Board u ïoh ïa ka tulop bad kiwei kiwei ki jingburia na ka sorkar kum ki nongtrei, ka bai petrol ban leit bai wan, ka bai phah sumar, ka jingleit sha kiwei pat ki jylla, ka bai elektrik, bai telephone bad kumta ter ter.
Tang ïa u Chairman State Planning Board ruh ka jingsiew man la u bnai ka long kaba khia bha. Te khein sa kiwei kiwei pat ki chairman ha kiwei pat ki tnad trei kam kum ka Meghalaya Economic Development Council, Ka Meghalaya Tourism Development Corporation bad bun kiwei kiwei ruh ki tnad ïa kiba la pynkha na ka por sha ka por tang ban ïoh rieh slap ki MLA kiba lah rem lane kiba ym shym ïoh ka kam minister.
Kane ka jylla Meghalaya kam don jingmih eiei ruh na lade. Ha ka por ba dang ïaid khaii bha u dewiong ka jylla ka ju ïoh kumba palat 600 klur tyngka ka khajna shisnem shisnem. Hadien ba ka National Green Tribunal (NGT) ka tnat ain kaba dei peit ïa ka jingtlor ka mariang ka la khang ïa kata ka jingtih dewiong kaba pynjulor palat ïa ka mariang bad kaba la pynïap ruh ïa kiba bun ki nongtih dewiong shapoh thliew, ïa u dewiong la shu tih khlem jingbit (illegal mining) bad ruh lah shu die ïa u shabar jylla hynrei khlem da ïoh lum khajna shuh mynta da ki bun snem.
Namarkata ba ka jylla Meghalaya ka shaniah tylli beit ha ka sorkar kmie na ka bynta ki jingdonkam baroh naduh ban siew tulop ïa ki nongtrei sorkar bad ïa kita ki Chairman/Vive Chairman ruh. Bunsien ka sorkar ka shim ram ruh na ki bank kiba na shiliang duriaw kum ka World Bank, ka Asian Development Bank bad kiwei kiwei. Ïa kane ka ram ka jylla ka hap ruh ban siew bad ka sut kaba khia. Kumba lah ban lum jingtip na ki dulir ka Comptroller and Auditor General (CAG) ka ri India ka jylla Meghalaya ka dap ram haduh 11,533 klur tyngka haduh u snem 2021. Kat haduh u snem uba 2022 kane ka jingdap ram ka la lot sha ka 15,000 klur tyngka. Ka ram ka la nang kiew haduh u niuhmat hynrei ki lad ki lynti ban siew ïa kita ki ram baroh ngim ïohi satia.
Ki babu sorkar kiba heh kyrdan ki ong ba ia katei ka ram baroh lah bah khlieh da ka sorkar kmie. Hynrei haba ïakren bad ki katto katne ki stad pule ïa ka ïoh ka kot (economist) kiba don ha ka Prime Minister Economic Advisory Committee la lah ban sngewthuh ba ka sorkar kmie ruh mynta ka la peit bniah bha balei ba ka jylla kam lah ban pynmih ïa ka ïoh ka ka kot lajong (internal revenue).
Mangi kum ki nongshong shnong kiba kitkhia ïa ka lawei ka jylla ngi donkam ban pule bad pynleit jingmut bhai a ki dulir kiba pynmih ka Accountant General office lane ka CAG Report man la u snem khnang ban gin ym shu ïaid matlah khlem tip kumno la pynïaid ïa kane ka jylla jongngi bad katno ki pateng ki ban dang wan ki lah shah kit ram lypa.