Ka met ka phad jong ngi ka long kaba kyrpang bad ka don la ka jong ka bor kaba kyrpang ban ïada ïa ngi ha ka jingim jong ngi kaba manla ka sngi na ki jingpang kiba ngi lah ban ïoh lyngba ki khñiang jingpang (germs) kiba ngi ïoh lyngba ka jingring mynsiem, ka snam, ka bam ka dih, bad kaba ktah eiei.
Ka jingpang HIV ka dei ruh kaba wan lyngba ki khñiang jingpang (germs) kiba ju khot VIRUS (hangne u “V” u mut VIRUS). Une u virus u long uba ma bha, uba lah ban khang ïa ka met na ka ban ïada ïa ngi na kiwei pat ki khñiang jingpang.
Ki riewstad saian ki la shna ïa ki dawai kiba lah ban pyn-tlot ïa u khñiang jingpang HIV, hynrei ym pat don pat ban lap ïa ki lad ki lynti ban weng syndon ïa u na ka met ki nong-pang.
Katba nang ïaid ka por bad lada ym ioh dawai, ki briew kiba don ïa u khñiang jingpang HIV kin sa ïoh ïa ka jingpang AIDS. Ka AIDS ka dei ka jingpang kaba kynthup ïa bun ki jingpang kiba jur kiba pyntlot ïa ka met katba nang ïaid ki sngi.
Ngim lah ban ïoh ïa u khniang jingpang HIV bad u im hapoh ka snam bad kiwei kiwei de ki kynja um kiba don ha ka met, kiba mih ha ka por ba ka kynthei bad u shynrang ki ïa thiah lok(lada uwei ne kawei na ki shijur ki don ïa une khniang jingpang) bad kumta ter ter. U khñiang jingpang HIV u lah ban saphriang (1) ha ka por ba ka kynthei bad u shynrang ki ïathiah lok, (2) na ka kmie kaba don ïa u khñiang jingpang sha i khyllung ba ka pun, bad (3) lyngba ka snam.
Ki briew ki lah ban lait na ka kaba ïoh ïa u khniang jingpang HIV na kaba ïathiah lok da kaba (1) ki kiar na ka ïathiah lok, (2) ïathiah lok bad ki briew kiba ki shaniah, lane (3) da kaba pyndonkam ïa ki kondom haba ïathiah lok (ka jingiathiah lok ryngkat ki jingiada).
Phi lah ban ïalehkai, ïabam ïadih lang, ïa khublei kti bad ïa kdup bad ki briew kiba don jingpang HIV bad AIDS. Phin nym ïoh ïa u khniang jingpang HIV lada phi leh kumta.
Ki briew kiba ïoh ïa ka jingpang HIV bad AIDS ki sngew sheptieng bad sngewsih. Kumba long kiwei pat ki briew, ki donkam ïa ka jingieid bad ka jingkyrshan lang jong kiwei bad kane ka long kumjuh ïa ki bahaïing hasem jong ki ruh. Ki donkam ban ïakren shaphang ki jingkhuslai jongki.
Kum ka jingïarap ïalade bad ïa kiwei ruh kumjuh, ki briew kiba tharai ba ki don ïa ka jingpang HIV lane AIDS ki dei ban leit sha ki jaka ai jingsumar lane ki hospital na ka bynta ban test bad ïoh ïa ki jingsumar.
Ha bun ki ri jong ka pyrthei, ki briew kiba don ïa ka jingpang HIV (HIV positive) ki ïoh ïa ka jingïarap bad jingsumar. U dawai ba ki khot u antiretroviral therapy (ART) u iarap ïa ki ban im kham slem.
Kine ki khubor ka koit ka khiah ki dei ki ba la bishar bad pynjanai da ki riew shemphang ka koit ka khiah bad phi lah ban shem ia ki ha ka ORB health website.
