Ka kam shna jingshna tynrai ba la buh dak da ka GI ka rakhe ïa ka mariang bad ka jingïadei ha imlang sahlang (Da ka Ranjana Chopra)
U Worshang Khaiyar, u pyndap pynbiang ïalade bad ïa ka ïing ka sem jong u da kaba shna da ki kti ïa ki khiew kiba la shna da ka dewbyrtha bad u maw serpentinite kiba lah ban ïoh ha ka shnong Longpi jong u kaba don ha Ukhrul district jong ka Manipur. Ka kam shna jingshna tynrai kaba la ngeit ba la ai sngewbha da ka Blei Panthoibi da ki riewlumTangkhul Naga jong ka thaiñ mynta ka long ka lad kamai kaba kongsan jong ki bad ka la buh ïa katei ka shnong kaba rit ha ka map jong ka pyrthei. Kumjuh ruh ka Northy Kuttan, kaba shong ba sah ha ka shnong barit jong ka Pagalkod Mandh ha ka distrik Udhagamandlam ha Tamil Nadu, ka kamai jakpoh na ka kam suh embroidery kaba la pyndonkam da ka kynhun riewlum Toda kiba la shong la sah ha ki khlaw ba jyrngam jong ka Nilgiris. Kane ka kam shna jingshna tynrai kaba la buh dak da ka GI ka rakhe ïa ka mariang bad ka jingïadei ha ka imlang sahlang bad la buh ïa ka ha ka rukom kaba itynnad bha ha ki jingsiang miej, ki jaket, bad kiwei kiwei bad la kyntiew ïa ka ha ka jingpyndonkam ha kane ka juk mynta. Baroh arngut u Khaiyar bad ka Kuttan ki kamai kumba T. 6-8 lak man la u snem na kaba trei ïa ka rukom kaba kyntiew ïa ki kam saiñdur tynrai jong ki riewlum.
Ka kamai kajih jong ki jaitbynriew riewlum, ka la long kaba la pynshong nongrim ha ka jingtip kaba la slembha bad ki rukom tynrai, ha kaba ka jingsaiñdur ka la rung ha kylleng ki kam shna jingshna, ki riti dustur, ki kam ba ïadei bad ki jaiñ, ka put ka tem, ka jingshad, ka jingïathuh khana bad ki ktien. Kine kim dei tang ki mar ne ki jingshakri hynrei kidei ki pateng kiba im jong ka jingtip, kiba la pynsaphriang ha ki pateng bynriew. Ki jingdon jingem ba ki jaitbynriew riewlum ki don ki long kiba kongsan ha ka ïoh ka kot, kaba, haba la pyndonkam ha ka rukom kaba ïaineh katba ka dang sngewthuh ïa ka riti dustur, ka lah ban pynmih ïa ka ïoh ka kot kaba don nongrim ha ka jingsaiñdur bad pynmih ïa ki kam kiba lah ban kamai pisa hapoh ka jinglong jingman jong ki.
La pyndonkam bha ban pyni ïa ka ïoh ka kot kaba thymmai, ka ïoh ka kot kaba don nongrim ha ka jingsaiñdur katkum ka jingantad jong ka UNCTAD (UN Trade and Development) ka long hapdeng $2 trillion haduh $2.25 trillion kaba long kumba 3.1% na ka GDP jong ka pyrthei. Ha India, katba ki jingtip kiba khlaiñ ki don na ka bynta ka kam shna jaiñ bad ki kam shna kti, ki jingtip na ka bynta ki kam shna jingshna bad ki lad kamai kajih jong ki riewlum ki long kiba duna. Hynrei, ka jingktah ïa ki kam kiba kongsan ka long kaba shai: ka kam saiñdur bad ka kam shna jingshna jong ki riewlum kidei napdeng ki katto katne ki lad kamai ha ki jaka nongkyndong kiba lah ban pynïasoh bad ki jingdawa jong ka pyrthei ïa ki mar ba saiñdur lada ka jingshisha, ka jingpynpoi mar, bad ki rukom pynbha ki long kiba ryntih.
Ka jingbun jong ki Scheduled Tribe ha India ka long kumba 104 million ngut bad ki long kumba 8.6% na ka jingbun briew jong ka. Kumba 700 tylli ki jaitbynriew riewlum bapher bapher ki don ha ki jaka bapher bapher: ki khlaw, ki rilum, ki rithor bad ki jaka khappud. Kane ka jingïar ka don ka jingïasoh bad ka ïoh ka kot. Ka ïathuh lypa ïa ka jinglong kyrpang jong ki kam shna jingshna katkum ka jaka, kum u siej bad u kdait ha ki jaka ba don khlaw, ka nar bad ka dewbyrtha ha ki jaka ba don ki marpoh khyndew bad ki kam shna jaiñ ha ki jaka ba khlaiñ ha kane ka kam. Kumta, ki thaiñ riewlum ha India ki don ïa ka jingshisha jong ka “jingïoh nong ba bun jait” ban ïa kawei ka “kam shna jingshna jong ki riewlum.” Kumta, ka jingsaiñdur ïa ka polisi ka hap ban long kaba la pynïapher katkum ka thaiñ bad ym “kawei ka skhim shna jingshna ka ïahap ïa baroh” bad kaba tip ïa ki jingeh ha ki mar, ki jingeh ha ka jingpynwandur bad ka jingbha bad ki jingïasoh bad ki ïew ki hat.
Mynta, ïa ka jinglong jingman ba ïadei bad ka jingsaiñdur/ kam shna jingshna jong ki riewlum la pynwandur da ki kam ba ïa tyngkhuh ha pdeng ki tnad sorkar pdeng bad ki jaka treikam. Ka Tnad Tribal Affairs kadei ka jaka pdeng bad ka trei ban kyntiew ïa ki jingdon jingem kiba kongsan na ka bynta ka jingroi bad ka ai ïa ki jingpynïasoh bad ki ïew lyngba ka TRIFED (Tribal Cooperative Marketing Development Federation of India Limited) kaba treikam kum ka nongpynïaid ba kongsan ïa ki ïew. Ka TRIFED ka kyrshan ïa ki Van Dhan Vikas Kendra (VDVK) kiba dei ki unit ba don ha ki jaka nongkyndong na ka bynta ka jingthied bad ka jingkyntiew ïa ki kam bad ka pynïaid ïew lyngba ki jaka die mar jong ka TRIBES India bad ki aadimahotsav/haat ban pynïasoh ïa ki nongpynmih mar bad ki nongthied bad ki nongïatreilang. Ka Tnad Textiles ka kyntiew ïa ki kam ba ïadei bad ki jaiñ lyngba ka National Handloom Development Programme (NHDP) bad ki jingdon jingem jong ki kynhun lyngba ki Comprehensive Handloom/Handicrafts Cluster Development Schemes (CHCDS) bad ka pynneh ïa ka jingtip jong ki nongtrei kti. Ka Tnad MSME ka kyrshan ïa ka jingpynthymmai ïa ki kynhun bad ka jinglah ban pynïaid ïew lyngba ka Scheme of Fund for Regeneration of Traditional Industries (SFURTI), da kaba pynkylla na ki rukom pynbiang sha ki rukom pynïaid ïew bad ban jur ïa ka e-commerce kum ka lad.
Ka jingshem ka pyni ba ka jingkyntiew ïa ki lad kamai kajih ha ki jaka nongkyndong ka ïakynduh ïa ki jingeh namar kine ki long kiba tlot, ki nongtrei kti kim ïasoh beit beit bad ki ïew ki hat bad ka jingshaniah kaba jur ha ki nong mushlia. Kine kiei kiei ki pynduna ïa ka jingmih bad ka jingbym biang ki jaka buh mar bad ka jingpynlang ka khanglad ïa ki kam kiba donkam ïa ka jingpynïar. Lada ngi dei ban nang wad bniah shuh shuh ïa ki jingpeit bniah haduh ka kyrdan jong ki longïing jong ki nongtrei kti, te ka rukom kaba paw ka long ka jong ka ïoh ka kot kaba bun bynta. Ki nongtrei kti ki kheiñ ïa ka kam shna kti kum ka kam ba pyndap ne ka kam ba shipor, khamtam ha kaba ka rep ka riang ka long katkum ka aïom ne kam biang ban pyndap ïa ki jingdonkam jong ka ïing ka sem. Ha kane ka jinglong, ka jingbym lah ban siew ram bad ka jingroi jong ki kam, ka jingbym don ki jingïasoh ha ka jingpynïaid ïew bad ka jingshaniah ha ki nongkhaïi ka wanrah ïa ka kamai kajih ka bym ryntih.
Hynrei ïa ki tiar shna kti lah ban pynmih ha ïing da ka jinglut kaba rit ryngkat bad ka jinglah ban ïoh jingmyntoi kaba heh. Ki jingïarap ha ki kam shna jingshna bunsien ki long ki jingïarap ha ka ïoh kam ïoh jam jong ki kynthei, ka ïoh ka kot, bad ka bor ban ïadait dor. Ki jingkheiñ ba la antad ki ïathuh ïa ngi ba ki kynthei ki long 56% haduh palat 70% na palat 7 million ngut ki nongtrei kti bad 72.29% na ki nongthaiñ jaiñ hapoh ka kam shna jain. Ka jingpynbiang ia ki jingtbit ka long ka bym ryntih bad kaba ju pynpoi na kawei ka pateng sha kawei pat bad na ka bynta ki rukom saindur jong ki jaitbynriewriewlum, ha kaba ka jingmut jong ka kolshor ka rung ha ka buit bad ka jingïathuhkhana, ka jingpynpoi ka long ha ka liang ka ïoh ka kot (ki jingtbit) bad ka kolshor (ka jingshisha).
Lai tylli ki model kiba la don lypa hapoh ka Tnad Tribal Affairs ki ai ki lynti sha ki jingïasoh kiba khlaiñ: ki kynhun nongpynmih mar kum ki VDVK kiba ai ïa ki jingdon jingem ba ïasam lang bad ka jingpynïasoh lang; Ki dukan Tribes India na ka bynta ka jingpynïasoh hapdeng u nongthied bad ki jaka treikam ba ïatreilang ha ki Jylla na ka bynta ban kyntiew ïa ki kynhun bad ban kyntiew ïa ka jingtbit. Kum ka nuksa, ha Odisha 150 tylli ki VDVK ki treikam bad ka jingdie kaba la lum lang ka long T.2,459.91 lak bad pynïasoh lang kumba 40,000 ngut ki nongpynmihmar kiba dei ki riewlum. Ka Tribal Development Cooperative Corporation, ka kynhun treilang ha ka kyrdan ba ha khlieh duh, ka pynskhem ia ka jingpynïaid ïew bad jingpynïaid ïew ïa ki mar khlaw bad ki mar bym dei ki markhlaw ba la pynmih da ki riewlum.
Kane ka ban jur ïa ka jingai jingmut ba kongsan na ka bynta ka ri India: ka jingsaiñdur/ jingtrei kti jong ki jaitbynriew riewlum hapoh ka ïoh ka kot na ka kam saiñdur ka donkam ia ka jingkheiñ jingdiah kaba kham bha ha ka kam, ka jinglong ba shisha/jingpynbeit ïa ka khaïi pateng kaba lah ban pyntreikam, bad ka jingsam kaba khlaiñ kaba la long trai da ki nongpynmih ban pynduna ïa ka jingshah teh ki nongpynïaid kam. Ha ka por ba lyngkot, ïa ki tamasa kum ka Bharat Tribes Fest la kheiñ kum ki lad ban thied mar, ka jingpynbeit ryntih bad pynlong digital ïa ka thup jong ki mar bad ka jingpynïasoh lang ïa ka jingkyrshan ha ka jingai ram lyngba ka National ST Finance Development Corporation bad ki skhim kum ka PM Vishwakarma ryngkat bad ki jingbthah jong ki nongthied. Hynrei hadien habud ka sorkar kan hap ban pyrkhat ban tei ia ka ioh ka kot jong ki riewlum, ban tei ia ka jingbud ryntih ia ka kyrdan jong ka jingshalan mar shabar ri bad ka jingpynthikna ba ka jingpynïaid ïew bad ka jingryntih ha ka rukom treikam ki long ka jinglong jingman kiba iahap bad ka India ha kaba ïadei bad ka kam saiñdur jong ki riewlum. Lyngba kine ki sienjam, ka ïoh ka kot jong ki riewlum kan kiew na ki jaka nongkyndong bad kan ïasoh bad ka jingïaid lynti sha ka Viksit Bharat @2047.
(Ka nongthoh kadei ka Secretary, Tnad Tribal Affairs)