Ka Emergency u snem 1975-77 : Ka dang long kawei na ki jingtynjuh ba ka India kaba laitluid ka la ïakynduh
Gajendra Singh Shekhawat
Sanphew snem naduh ba la pynjari ïa ka Emergency, ka ri ka dang ïai bteng ban pyrkhat ïa kane ka samoi kaba la kynmaw kum kawei na ki bynta kaba dum tam ha ka histori jong ka synshar paidbah jong ka India. Ka jingthmu jong ka jingrakhe ïa ka jingïalang pynkut ïa ka jingkynmaw burom ka ri ïa ka Samvidhan Hatya Diwas – To im slem ka synshar paidbah (Loktantra Amar Rahe) – kam dei tang ban kynmaw ïa ka histori, hynrei ban pyrkhat ïa ki jinglong ba ïaineh kiba pynneh pynsah ïa ka Ri jong ngi.
Khyndiat eh ki jingkren kiba shim ïa ka jingmut jong ka jingïaid lynti jong ngi ha ka riti synshar da kaba kham khlaiñ bor ban ïa kine ki kyntien. Ka Riti Synshar kam dei tang ka aiñ kaba pynïaid ïa ki kam jong ka ri. Ka long ka jutang kaba im hapdeng ki nongshong shnong bad ki jaka treikam, hapdeng ki hok bad ki jingkitkhlieh, hapdeng ka jinglaitluid bad ka jingkitkhlieh.
Dei ban kynmaw ban pynneh pynsah ïa ka synshar paidbah
Ka rukom synshar paidbah jong ka India ka don tynrai bha ha ki riti dustur jong ngi. Ha ki spah snem, ka imlang sahlang jong ngi ka la kyntiew ïa ki jaka ai jingmut, ka jingpyrkhatlang, bad ka jingïashim bynta lang jong ki paidbah. Ka long kaba donkam ban pynkynmaw ba ka Bharat kam shym la ïoh pateng ïa ka synshar paidbah – ka la kyntiew ïa ka. Naduh ki sabha bad ki samiti hyndai haduh ka kam parliament hadien ka jinglaitluid, ngi la ngeit beit ha ka mon jong ki paidbah.
Ka Riti Synshar ka la pynkylla ïa kine ki riti dustur sha ka rukom synshar paidbah kaba mynta katba ka dang pynneh ïa ki jinglong kiba la pynneh pynsah ïa ki lyngba ki pateng. Ka Preamble ka dang long ka bynta jong ka riti synshar jong ngi. Ka Jingbishar. Ka jinglaitluid. Ka jinglong mar ryngkat. Ka jinglong ïatylli. Kine kim dei tang ki jingmut jong ka riti synshar. Ki long ki jingangnud jong ka ri. Ki ïalam ïa ka polisi na ka bynta ki paidbah, ki pynwandur ïa ki jaka treikam, bad ki batai ïa ka jingïadei hapdeng ka Jylla bad u nongshong shnong. Ha kajuh ka por, ka histori ka pynkynmaw ïa ngi ba ym lah ban kheiñ sting ïa ka synshar paidbah.
Ka Emergency jong u snem 1975-77 ka dang long kawei na ki jingtynjuh kaba khraw tam kaba ka India kaba laitluid ka la ïakynduh. Ka la pyni kumno ki jaka treikam kiba ïadei bad ka synshar paidbah ki lah ban wan hapoh ka jingeh haba ki jingïada jong ka riti synshar ki la tlot bad la pynduna ïa ki jinglaitluid jong ki paidbah. Ka jingktah jong kata ka por kam sahkut tang ha ka kam saiñ hima sima. Ka la ktah ïa ki jingshem ba man ka sngi jong ki nongshong shnong ha kylleng ka ri. Ka la kit ïa ka jinglut kaba jur bha jong ki briew. Kine ki jingshem ki long kum ka jingpynkynmaw kaba khlaiñ ba ki hok jong ka riti synshar kim dei ki nongrim aiñ ki bym shai; ki long ki jingïada kiba pynwandur ïa ka burom, ka jinglaitluid bad ka jingim ba man la ka sngi jong ki nongshong shnong. Haba la pynduna ïa kine ki hok, ym tang ki jaka treikam kiba shah ktah – dei ki riew paidbah, ki longïing, bad ki shnong ki thaw kiba ki jinglaitluid bad ki jingangnud jong ki ki shah ktah jur bha. Hynrei ka jinghikai kaba ïaineh jong kata ka por ka long kawei ka jinglah ban ïaineh ka synshar paidbah.
Ki briew jong ka India ki la pyni ïa ka jingngeit kaba phylla ha ki rukom treikam jong ka riti synshar. Ki rukom treikam jong ka synshar paidbah ki pynbeit ïa ki jingpynkylladur jong ka synshar paidbah. Lyngba ka jingïashim bynta kaba jai jai bad ka synduk thep vote, ki nongshong shnong ki la pynskhem biang ïa ka nongrim ba ka jingsynshar ka shong ha ki paidbah. Kata ka dang long kawei na ki jingkhlaiñ kaba khraw tam jong ka synshar paidbah jong ka India – ka jinglah jong ka ban ïoh jinghikai, ban pynïadei, ban pynbeit dalade, bad ban paw kham khlaiñ na ki por jong ka jingeh.
Ban kynmaw ïa kane ka sngi, ka jingpyni kaba la pynkhreh bha ka long ka bynta kaba kongsan jong ka jingrakhe. Ka long kum ka jingïaid lynti ba lah ban ïohi ïa kawei na ki por ba eh tam ha ka synshar paidbah jong ka India – ka pyni ïa ki tiar ba ai jingtip, ki khana shaphang ka jingpyrshah, ki mawmer jong ka riti synshar bad ki jingshem jong ki briew ha ka por jong ka Emergency. Kawei pat ka bynta kaba kongsan kaba pynsah jingkynmaw ïa kane ka sngi kadei ka jingkren kaba kyrpang – da u nongthoh khubor bad nongthoh kot ba pawkhmat uba la ïoh ïa ka khusnam Padma Bhushan u Ram Bahadur Rai – kaba pyni ïa ka jingïahap ka juk mynta bad ka phang jong ka jingpeitngor ïa ka riti synshar bad ka jingpynthymmai ïa ka synshar paidbah.
Ha kine ki por ba mynta, jan phra phew snem hadien ka jinglaitluid, ka jingmut jong ka synshar paidbah ka dang ïai bteng ban kylla. Ki nongshong shnong ki nang wad ym tang ïa ka jingmihkhmat, hynrei ïa ka jingïashim bynta. Ym tang ki hok, hynrei ka jingsynshar kaba sngewthuh. Ki sienjam kiba kyntiew ïa ka jingkynthup lang ïa baroh ha ka kam pisa tyngka, ka jingïashim bynta jong ki nongshong shnong, bad ka jingsynshar kaba pynshong nongrim ha ki nongshong shnong ki la pynïar ïa ka jingpoi jong ki kam jong ki jaka kiba ïadei bad ka synshar paidbah. Ha kajuh ka por, ka jingkitkhlieh jong ka jinglong nongshong shnong ka la nang kham kongsan shuh shuh. Ka synshar paidbah kaba khlaiñ ka shong ha ki nongshong shnong kiba don jingtip. Mynta, haba ka pyrthei ka phai sha ka India bad ka khot ïa ka “Ka Kmie jong ka Synshar Paidbah”, ka long ka jingithuh ïa ka jingïaid lynti kaba slem jong ngi ha ka imlang sahlang naduh ka dharma jong ki syiem hyndai haduh ka mon jong ki nongthep vote jong kane ka juk mynta.
Ka Jingïoh biang ïa ki Histori jong ki Briew bad ki Khana ba Im shaphang ka Jinglaitluid
Ki bynta kiba kynthup ïa kane ka jingpynkut ki pynpaw ïa kane ka jingsngewthuh kaba kham ïar shaphang ka synshar paidbah kum ka jingshem jong ka ri kaba im bad kaba nang kylla. Ka jingpyni halor ka Digital District Repository (DDR) – ka sienjam ba nyngkong eh ba la sdang hapoh ka jingkynmaw burom ïa ka Azadi Ka Amrit Mahotsav (AKAM) ha u snem 2021 – ka thmu ban wanrah shakhmat da ki spah tylli ki khana kiba kham duna ka jingtip shaphang ka jingaitilut, ka jingshlur, bad ka jingïashim bynta paidbah na man la ki dong jong ka ri. Ka Tnad Deiriti ka la thaw ruh 10 tylli ki phlim lyngkot kiba ïadei bad kine ki jingïathuh khana kiba kham duna ka jingtip na ka jingïaleh laitluid jong ngi. Baroh, kine ki sienjam ki pynkynmaw ïa ngi ba ka synshar paidbah ka nang khlaiñ haba ïa ki jinglong jong ka riti synshar la pynskhem da ka jingkynmaw ïa ka kolshor, ka jingsngewthuh ïa ka histori, bad ka jingsngew ba jylliew jong ka jinglong trai ri. Haduh mynta ka DDR ka don palat 19,500 tylli ki jingïathuh khana ha ka website ba la buh kyrpang.
Napdeng ki jaka treikam bad ki tnad kiba la noh synniang sha ka sienjam jong ka DDR, ka Centre for Cultural Resources and Training (CCRT) – ka jaka treikam kaba laitluid hapoh ka Tnad Deiriti – ka la don ka bynta kaba kongsan ha kaba buh jingtip bad pynneh pynsah ïa shibun ki khana kiba pynshai ïa ki bynta kiba kham duna ka jingtip jong ka jingïaleh na ka bynta ka jinglaitluid jong ka India. Ha kane ka kynti, ngi sngew burom ban ïadon lang bad arngut ki nongïaleh laitluid kiba don hakhmat jong ngi kum kum ki dak ba ïaineh jong ka jingshlur, ka jinglenlade, bad ka jingshakri – U Sheshrao Laxmanrao Khot na Maharashtra u la ïasoh bad ka Hyderabad Liberation Movement kum u samla pule; bad u Eddula Suryanarayana Reddy na Andhra Pradesh, uba la sdang ban kyrshan ïa ka jingïakhih laitluid naduh dang khynnah bad uba la shah kem ha ki pulit ha ka rta kaba khatwei snem. Ka jingdon jong ki ka pynkynmaw ïa ngi ba ka jinglaitluid kam dei ka histori kaba la slem hynrei ka dei ka jingkynmaw kaba im.
Ka Virasat bad ka Jingbteng jong ka Kolshor
Ha ryngkat kane, ka don ka bynta kaba 11 jong ka Virasat- kaba rakhe ïa ki riti dustur tynrai, ki jingpynpaw ïa ka jingsaiñdur, bad ki pateng ba ïasam lang kiba kyntiew ïa ka jingïakren, ka jingïar, bad ka jingïatylli ha ka imlang sahlang ha ki pateng. Ka pyndonburom ïa ka jingkynmaw ïa ka Kamaladevi Chattopadhyay- ka nongïaleh laitluid, ka nongpeitjngai ïa ka kolshor bad ka nongtei ïa ki jaka treikam. Ki jingpyni ki wanna ki rukom rwai kiba la nangkylla lyngba ki spah snem jong ka jingïakren hapdeng ki pateng, ki thaiñ bad ki rukom pyrkhat. Ka jingrwai tynrai jong ka India hi ka long ka jingpynshisha ïa ki jinglong jong ka jingbteng, ka jingïar, ka jinglong ryntih, bad ka jinglaitluid ban saiñdur – ki jinglong kiba donkam kumjuh ïa ka synshar paidbah kaba khlaiñ.
Ka jingpyni Enajori: Loknaad – Janjatiya Samrasta ka Swar-Sangam ka rakhe ïa ki riti dustur ba riewspah jong ka Assam bad ka thaiñ Shatei Lammihngi. Lyngba ki jingrwai bad ki jingshad jong ka kiba pyni ïa ki jaitbynriew bapher bapher, ka pyni ïa ka jingmut jong ka jingïatylli ha ka jingïar, kawei na ki nongrim ba kongsan jong ka Ri jong ngi. Ka pynkynmaw ïa ngi ba ka bor jong ka India ka shong ha ka jinglah jong ka ban plie lad ïa ki jinglong bapher bapher. Kaba don jingmut kyrpang ka long ka jingpyni kyrpang ïa ka phang da ki riew shemphang jong ka CCRT, “Na ka jar jar sha ka sur, na ka jingdum sha ka jingshai.” Lyngba ki sur jingrwai barim jong ka India, ka pyni ïa ka jingïaid lynti na ka jingtieng bad jingshah pynrem sha ka jingshlur, ka jingpynthymmai, bad ka jingkhyllie im biang ïa ka synshar paidbah.
Sa uwei pat u mawmer ba ïadei bad ka jingkynmaw burom kadei kaba ïadei bad ka jingbuh ïa u maw nongrim na ka bynta ka Maharshi Dayanand Saraswati Kala Gurukul & Kalagram, kaba la saiñdur ban seng ïa ki jaka ha kaba lah ban peit bad pyrshang ïa ka pateng saiñdur jong ka ri India. Ïa kane la ïoh mynsiem na ka rukom tynrai kaba la rim bha jong ka kam Gurukul. Kumba ki jinglong jong ka synshar paidbah ki dei ban ïaid na kawei ka pateng sha kawei pat, ki riti dustur ruh ki donkam ïa ki jaka treikam kiba pynneh pynsah bad pynthymmai ïa ki. Ha ka jingïadei bad kane ka nongrim, ka Seva Parv ka pyni ba ki jingpynpaw ïa ka kolshor ki dang don ka jingktah ha ka jingsngewthuh jong ki briew.
(U nongthoh udei u Myntri Sorkar pdeng ba dei khmih ïa ka Tnad Culture & Tourism, Sorkar India.)