Ka UPI ka la pyntreikam palat 228 klur tylli ki jingsiew ha u snem 2025, kaba shongdor kumba USD 3.4 trillion (Hardeep S Puri)
Haba u Panini u la pynduna ïa ka jingkulmar jong ka ktien ba kren sha ka grammar kaba skhem bad kaba lah ban kheiñ, u la pynshisha ïa kaei kaei kaba dang neh: ka jingstad ka long kaba khlaiñ tam haba la pynpaw ïa ka kum ka jingpynbeit. Ka Nalanda ka la shim ïa kata ka jinglong tynrai sha ki jaka treikam, da kaba tei ïa ki rukom ban ïasaid, ban pynneh pynsah bad ban pynphriang ïa ka jingtip sha shiliang ki pud. Ka rai jong ka India ban pynlong ïa ka India AI Impact Summit 2026 ka shim na kajuh ka jingsngew jong ka imlang sahlang, namar ka jingkiew kaba bud ha ka teknoloji kadei shaphang ki rukom treikam kiba lah ban ïoh jinghikai, pyrkhat, bad treikam ha ka rukom kaba ïar, bad ka pyrthei kam lah ban don ïa ka lawei ha kaba tang katto katne ki nongbah ki raikumno ban tei ïa kita ki rukom treikam.
La pynlong ha Bharat Mandapam, ka Summit ka dei ka AI Summit kaba nyngkong ha ka pyrthei kaba la pynlong da ka ri jong ka Global South, bad ym shym la don kano kano ka jingïalang kaba la dep kaba la khring ïa ka jingïashim bynta kaba heh kat kane: palat 20 ngut ki khlieh jong ki ri, 60 ngut ki myntri, palat 500 ngut ki nongïalam ha ka AI na palat 100 tylli ki ri, bad 300 ngut ki nongpyni na ki shiphew tylli ki jaka. Hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh u Narendra Modi, ka India ka buh shakhmat ïa la ka jong ka jingmut kaba ryntih: ka jingsynshar halor ki jingtip, ka jingkynthup lang da ka jingpynwandur, ka jingkitkhlieh. Bad ka dang khot ïa ka jingbei tyngka na ka pyrthei ban tei hangnehapoh kita ki kyndon.
Kata ka jingmut ka shem ïa ka jingpynpaw kaba shai tam ha ka M.A.N.A.V. vision jong u Myntri Rangbah duh: ki jingker kiba don jingbah khlieh, ka jingsynshar kaba don jingkitkhlieh, ka jingsynshar ïa la ki jong ki data khnang ba ïa ki mar jong ka jingstad yn ym sei ha ka rukom ba ki mar ki mata ki long mynshuwa, ka jingïoh lad kaba ïar khnang ba ki jingmyntoi kin poi sha u nongrep ha Madhya Pradesh kumjuh kum u enjiniar ha Bengaluru, bad ka jingïahap katkum ka aiñ khnang ba man la ka rukom synshar paidbah kaba lah ban ai jubab kan sah. Ka jingpynwandur jong u shaphang ka jingai ïa ka lad kaba laitluid ïa ka AI katba u dang bat ïa ka jingsynshar ha ki kti jong u briew kaba bud ïau pud ba bun ki ri kiba la kiew ki la sngew artatien ban leh.
Kito ki nongrim mynta ki don ïa ka bynta kaba bun liang lyngba ka Delhi Declaration, kaba la pdiang ha ka jingïalang bad kaba la khot lypa ïa ka rukom synshar ïa ki kam AI kaba kongsan kaba nyngkong na ka Global South; ka jingshim ïa ka jingpyrkhat kaba pynshong nongrim ha ka roi ka par, kaba la pynshong nongrim ha ka rukom treikam jong ka teknoloji bad ka aiñ kaba kyrshan ïa ki jingïada kiba lah ban pynkylla ban ïa ka jingbud ryntih kaba pyrkhing. Ka pynbeit ïa ka jingïatreilang ha ka pyrthei sawdong ki lai tylli ki rishot: Ki Briew, ka Pyrthei, bad ka Jingkiew. Ki jingpynbeit katkum ka jingbun briew kum ka Bharat Gen, kaba kyrshan ïa 22 tylli ki ktien jong ka India, ki pynbeit ïa ka jingshisha ba bun na ki ri ka pyrthei kim treikam ha ka ktien phareng. Ka jingthmu jong ka Compute Bank ha ka pyrthei baroh kawei, kaba la pynwan dur katkum ka jingïoh ïa ka GPU ba la ai jingïarap jong ka India hi ha ka dor kaba T.65 shi kynta, ka pynduna ïa ki jingkhanglad ban rung ha man la ki jaka. Bad ka jingban jur jong ka Declaration halor ka jingsynshar ïa ki data ka ïeng pyrshah ïa ka jingpynmih ïa ki jingtip jong ka AI: ka rukom ha kaba la lum ïa ki jingtip jong ki ri kiba dang kiew ban ai jinghikai ïa ki model kiba ki dei ban siew ban pyndonkam.
Kaba ai ïa kata ka jingïahap ïa ka rukom treikam ka long ki shiphew snem jong ka jingpyntreikam kaba don ha shuwa jong ka, namar kane ka sorkar kam shym la poi sha ka AI lyngba ka white paper hynrei lyngba ka prokram ba ïadei bad ki jingdon jingem ha ka kam digital na ka bynta ki paidbah kaba kano kano ka synshar paidbah ka la shim. Ka UPI ka la pyntreikam palat 228 klur tylli ki jingsiew jingdiah ha u snem 2025, kaba shongdor kumba USD 3.4 trillion, jan shiteng na ka jingbun ki jingsiew digital jong ka pyrthei, kaba kham bun ban ïa ki jingpyntreikam jong ka Visa ha ka pyrthei baroh kawei. Ka JAM trinity ka la pynpoi palat T. 3.48 lak klur ha ka jingpynlang pisa na ka bynta ka bha ka miat naduh u snem 2015. Ym don kawei pat ka ri kaba la tei ïa ka jingithuh, ki jingsiew, bad ka jingpynpoi ïa ka hok ha kane ka jingheh hapoh kawei ka polisi, bad kata kadei ka nongrim ha kaba ka por jong ka AI jong ka India ka don.
Lada ka jingmut jong ka jingdon jingem ba ïadei bad ki kam digital na ka bynta ki paidbah ka long ban pynïasoh ïa uwei pa uwei u nongshong shnong bad ka jylla, ka jingmut jong ka jingdon jingem ha kaba ïadei bad ka AI ka long ban pynïasoh ïa uwei pa uwei u nongshong shnong bad ka bor treikam, bad hangne ki jingkheiñ ki pyni ïa ka jingduna kaba phylla: Ka India ka pynmih haduh 20 percent na ki jingtip jong ka pyrthei hynrei ka don kumba 3 percent na ka jinglah treikam jong ki data centre ha ka pyrthei. Ïa kata ka jingduna mynta la khang da kajuh ka jingthmu kaba la tei ïa ka UPI: kaba stet, ha ka jingheh, bad da ka jingpynwandur kaba synshar dalade.
Pyrkhat ïa kaei kaba la pynbna ha ka shi taïew ha Bharat Mandapam. Ka Microsoft: USD 50 billion shuwa u snem 2030 na ka bynta ka Global South, ha kaba USD 17.5 billion la dep ban aiti sha ka India. Google: ka sienjam jong ka America-India Connect, kaba la pynskhem da USD 15 billion ha ki san snem. Amazon Web Services: USD 8.3 billion ha Maharashtra. Ka Adani Group: USD 100 billion sha ki jaka lum jingtip ba ïadei bad ka bording ba lah ban pynthymmai ba la pyndonkam da ka AI shuwa u snem 2035. Ki Yotta Data Service: palat USD 2 billion na ka bynta kawei na ki jaka AI computing ba heh tam ha Asia da kaba pyndonkam ïa ki Blackwell Ultra chip Blackwell jong ka Nvidia. Larsen & Toubro: ka jingthmu ban ïatreilang bad ka Nvidia ban tei ïa ka karkhana AI kaba heh tam ha India. Ka national compute cluster jong ka India AI Mission ka la palat ïa ka 38,000 tylli ki GPU bad ka dang kiew sha ka 58,000 tylli, kaba lah ban ïoh da ki startup ha ka dor kumba shi bynta na ka lai bynta jong ka jinglut ha ka pyrthei. Ka thong jong ka sorkar ban bei tyngka haduh USD 200 billion ha ki jingdon jingem ba ïadei bad ka AI ha kine ki ar snem ban wan kam dei ka jingangnud; ki jingkut jingmut ba la dep pynbna ki wanrah ïa ka hapoh ka jinglah ban ïoh.
Ka jingpynthikna ba kane ka jingbei tyngka kan long ka jingmyntoi ba jrong samoi ka dei ka jingthmu jong ka mang tyngka jong ka sorkar pdeng na ka bynta u snem 2026-27, kaba pynjlan ïa ka jingmap ïa ki khajna haduh u snem 2047 na ka bynta ki kompeni nabar ri kiba pyndonkam ïa ki data centre jong ka India na ka bynta ki jingshakri lyngba ka cloud ha ka pyrthei bad ka kular ban bei USD 1.1 billion na ka bynta ka jingbei tyngka na ka bynta ki startup kiba trei ha ki kam AI bad ka jingshna ïa ka mar kiba kham bha. Ka National Critical Mineral Mission, kaba don palat T.34,000 klur, ka pynthikna ïa ka jingïoh ïa u lithium, u kobalt, bad ki marpoh khyndew kiba kyrpang kiba ka AI bad ka jingshna ïa ki semi conductor ka donkam.
Kine baroh kim don jingmut, lymda ka poi sha ki briew. Ha ka sngi nyngkong jong ka Summit, palat 2.5 lak ngut ki samla pule ki la bam smai ban pyndonkam ïa ka AI na ka bynta ka jingsaiñdur kaba don jingkitkhlieh, ka jingkheiñ ba la aiti na ka bynta ka jingithuh Guinness World Records. Laiphew tylli ki Data bad AI Lab ki treikam ha ki nongbah Tier 2 bad Tier 3, ka bynta ba nyngkong jong ka rynsan ban don 570 tylli ki Lab, katba ka AIKosh ka tyrwa palat 7,500 tylli ki dataset bad 273 tylli ki model kum ki jingdon jingem paidbah ba ïasam lang. Ha ka por ba kane ka sorkar ka shimti ïa ka kam ka India ka don 16 tylli ki IIT; mynta ka don 23. U CEO jong ka Open AI u la pynpaw ba ka India ka dei ka ïew kaba ar kaba heh tam jong ka Chat GPT, kaba don 100 million ngut ki nongpyndonkam ba man ka taïew.
Ka jingpyndonkam ka don hangne, bad ka bor ban pynmih ka nang kiew: la pynpaw lai tylli ki AI model ba laitluid ha ka summit, kynthup ïa ka large language model jong ka Sarvam AI kaba don 105 billion ki parameter kaba pyndonkam ïa baroh 22 tylli ki jait ktien ba la ïoh jingithuh ha India. Kine kim dei ki jingpynkylla ba rit baria ïa ki model nabar ri; la tei ïa ki naduh ba sdang halor ka rukom treikam kaba synshar dalade.
Kumjuh ruh kumno ki jingïatreilang mynta ki long kiba la ryntih, namar kim dei shuh shaphang ka jingai laisen ïa ka teknoloji bar ri hynrei shaphang ka jingkyntiew lang ïa ka bor synshar. Ka jingïatreilang jong ka Tata Group bad ka Open AI, kaba sdang da ka bor jong ka AI data centre kaba 100 megawatt hapoh ka sienjam jong ka Stargate bad pynheh sha ka shi gigawatt, ka pyni ba ki karkhana jong ka India ka ïaid na ka liang ka jingdawa sha ka liang ka jingpynbiang jong ka jingstad pyrthei. Ka jingsoi ba pura jong ka India ïa ka Pax Silica Declaration ha ka jaka ba pynlong ïa ka summit ka buh ïa ka ha ka kynhun synrop ba la ïalam da ka US ban pynskhem ïa ki lad pynbiang ïa ka AI, ki semiconductor, bad ki marpoh khyndew ba kongsan ryngkat bad ka Japan, South Korea, UK, bad Australia.
Ka India-US AI Opportunity Partnership, kaba la ïasoi lang, ka kular ïa baroh ar tylli ki ri ban ai ïa ki rukom treikam kiba kyrshan ïa ka jingpynwandur thymmai halor ki kor ki bor kiba kongsan, katba ka India-France Year of Innovation ha u snem 2026 ka bynrap shuh shuh sa kawei pat ka bynta ba la pynbeit ha ki jingpyntbit bad ki jingmih kiba lah ban ïohi.
Hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh ka ri u Modi, ka ri ba nyngkong jong ka Global South ban pynlong ïa ka global AI summit kam shym la shu khot ïa ka jingïakren hynrei ka la buh ïa ki kyndon ha kaba ka thmu ban ïakhun: ka Delhi Declaration kaba thoh biang ïa ki kyndon jong ka jingsynshar AI, ki jingdon jingem ba ïadei bad ki lad digital kiba pyntreikam haduh shiteng na ki jingsiew jong ka pyrthei, ki jingkular ban bei tyngka da ki spah billion, ki model ba synshar dalade kiba tei naduh ba sdang, bad ka jingrung ha ka jingïada ïa ka jingpynbiang mar ha ka juk AI. Ka jinghikai jong u Panini kam ju long kaba eh. Ka jingtei ka dei ka jingstad. Ka India ka dang tei ïa kata ka jingtei mynta.
(U nongthoh u dei u Myntri Sorkar Pdeng ba dei khmih ïa ka tnat Petroleum and Natural Gas).