Ka jingkyrshan ïa ka jingsaiñdur thymmai khlem ka jingshaniah hano hano ruh
Da u Sushil Pal
Ka Artificial intelligence ka don ka lad ban long kawei na ki bor wanrah jingkylla jong ka juk jong ngi kaba kyntiew ïa ka jingkiew ka ïoh ka kot, kyntiew ïa ki kam ai jingshakri sha ki paidbah, bad kaba pynsted ïa ki lad pynbeit ïa ki jingeh ha ka pyrthei. Naduh ka jingïarap ban lap kloi ïa ki jingpang bad ka rep ka riang kaba thikna haduh ban pynkhlaiñ ïa ka jingpynkhreh na ka bynta ki jingjia lynshop ki bor ka mariang, ka jingpynwandur ïa ka jinglong ka suiñbneng, bad ka jingpynpoi ïa ka bha ka miat kaba ïar, ka AI ka la dep ban pynwandur thymmai ïa ka rukom treikam jong ki imlang sahlang. Kumba long bad ki jingkylla ha ka teknoloji kiba kham mynshuwa, pynban, ka dang pynkylla dur biang ruh ïa ka jingmyntoi ha ka jinglah ïakhun, kaba bunsien la pynwandur da ka jinglah ban ïoh ïa ki jingdon jingem kiba kongsan.
Mynta, kine ki jingïapher ki nang jur ha ki jaka, da ka jingbym ïaryngkat ha ka jingïoh ïa ka jingkheiñ, ki data, bad ki jingdon jingem kiba ktah mano ba lah ban wanrah ka jingsaiñdur thymmai kaba ïar. Ka jubab jong ka India ka la long kaba shai bad kaba seisoh. Lyngba ka India AI Mishon, ka India ka trei ban plie lad lang ïa baroh ïa ka jinglah ban ïoh ïa ki bor jong ka AI da kaba shim ïa ki jingkheiñ, ki data, bad ki model kum ki nongplie lad digital na ka bynta ki paidbah ban ïa ki jingdon jingem ba la pynleit jingmut. Da kaba tei ïa ki jingdon jingem ba ïadei bad ki lad digital bad kiba lah ban pynheh, ka India ka thmu ban pynthikna ba ka AI kan kyntiew ïa ka jingïadon bynta lang, kan kyrshan ïa ka jingsaiñdur ba laitluid, bad kan wanrah ïa ka jingkiew shaphrang kaba ïasam lang.
Ïa kane ka rukom la pynskhem da ka jingthmu kaba bniah, kaba pura. Ha ka World Economic Forum ha Davos, u Myntri Sorkar Pdeng u Ashwini Vaishnaw u la kren shaphang ka rukom treikam jong ka AI kaba don san tylli ki bynta, da kaba ithuh ba ka jingpyndonkam ïa ka AI kaba don jingmut ka donkam ïa ka jingkiew kaba ïadei bad baroh ki bynta jong ka bording, ka jingkheiñ bad ki jingdon jingem, ki chip bad ki tiar, ki model, bad ki jingpyndonkam. Ka jingpynskhem ïa ka jingkyntiew ïa ka AI ha ki rukom pynmih bording kiba lah ban shaniah bad ka bor ban kheiñ hapoh ka ri ka pynthikna ïa ka jingskhem, katba ki jingbei tyngka ha ki chip, ki model, bad ki jingpyndonkam ki kyrshan ïa ka jingsaiñdur thymmai kaba lah ban pynheh, kaba shngaiñ, bad kaba ïahap bad ki jingthmu ba kongsan jong ka ri. Kine ki bynta ki pynlong ïa ka nongrim jong ka AI jong ka India, kaba pynïasoh ïa ka jingangnud jong ka polisi bad ka jinglong ba la pynkhreh ban treikam.
Kaba pynïapher ïa ka rukom treikam jong ka India ka long ka jingtei jong ka ïa ka rukom ïoh rung. Ka India ka la wanrah ïa kawei ka rynsan kheiñ jingkheiñ ha kaba 38,000 tylli ki GPU lah ban ïoh lyngba ka rynsan ba la pynïasoh lang ha ka dor kaba duna bha kaba long INR 65 shi kynta haba ïanujor bad ka dor ha kylleng ka pyrthei kaba long $2.5 haduh $3 shi kynta. Ka sorkar, hapoh ka India AI Mission, mynta ka ai jingïarap 100% na ka bynta ki foundational training model ba kongsan bad 40% ki jingïarap na ka bynta ki jingkit jingbah jong ka inference, ban pynthikna ba ka jinglut kan ym long ka jingkhanglad ïa ka jingpynmih jingmut thymmai. Kane ka pynkylla ïa ka jingkheiñ na ka mar sha ka bor kaba plie lad, kaba ailad ïa ki startup hapoh ka ri kum ka Sarvam AI, ka Soket AI, bad ka Gnani AI ban shna ïa ki model ha ki ktien tynrai khlem ka jinglut bun ka pisa kaba kham ju kyrshan ïa ki kam Big Tech.
Ka jingtei ïa ki language model ba heh bad ba rit ba tynrai (LLMs bad SLMs) ka long ka bynta ba pdeng jong ka jingthmu ba kham heh jong ka jinglong trai ka India ïa ka algorith. Ka AI model ba laitluid jong ka India kaba la khmih lynti ban pyni ha ka jingïalang India AI Impact Summit (16-20 Rymphang 2026) la hikai halor ki dataset jong ka India bad la host ha ki jingdon jingem hapoh ka ri. Da kaba pynshong nongrim ïa kine ki model ha ka jingïar jong ka ktien bad ka kolshor jong ka India, kane ka sienjam ka thmu ruh ban pynduna ïa ka jingpeit shiliang bad ban pynthikna ba ki system AI ki kham don ka jingmihkhmat, bad ki kynthup lang ïa baroh. Kane ka model ka pynthikna ba ka jingsah jong ki data, ka jinglong nuksa, bad ki rukom synshar ki dang ïahap bad ki jingthmu ba kongsan jong ka ri, ki hok jong ki nongshong shnong, bad ki jinglong jong ka Riti Synshar jong ka ri India. Ka pyni ïa ka buit treikam kaba bniah na ka bynta ka jingshaniah ha lade ha ka liang ka teknoloji bad ka jingsynshar hi ïa ka buit treikam ryngkat bad ka bor ban ïatreilang ha ka pyrthei katba ka dang dang bat lang ïa ka jingsynshar dalade ïa ki kor digital kiba kongsan.
Ka jingïalang India AI Impact Summit kan pynkylla ïa ka jingïakren shaphang ka AI ha ka pyrthei na ki jingïakren ba rit shaphang ka jingshngaiñ sha ka jingktah kaba lah ban ïoh jingkheiñ. Ki hynñiew tylli ki nongrim ba kongsan jong ka; ka jingpynlong paidbah ïa ki jingdon jingem jong ka AI, ka jingplie lad ïa ka roi ka par kaba kynthup lang ïa baroh, ka jingpyndonkam ïa ka AI na ka bynta ka bor ban ïakhun ha ka pyrthei, ka jingpynthikna ïa ki rukom treikam kiba lah ban shaniah, ka jingpynroi ïa ka AI ba bun jait ki ktien, ka jingpynkupbor ïa ki sur jong ka Global South, bad ka jingpyndap ïa ki jingïapher ha ka bor AI, ki pynbeit ïa ki jingshaniah ha kiwei kaba la khanglad ïa ki ri kiba dang kiew naduh ki por mynshuwa.
Ka rukom treikam jong ka India ka ai ïa ka nuksa kaba lah ban ïabud lang na ka bynta ka Global South. Na ka bynta ki thaiñ kiba ïakynduh ïa ki jingeh naduh ki jingduna ha ki jingtei haduh ka ïoh ka kot kaba heh, ka pyni kumno ka jingplie bad ka jingpynmih jingmut thymmai ka lah ban pynïadei bad ka jingsynshar. Ha ka jaka ban ai jingmut ban don tang kawei ka model, ka jingshem jong ka India ka pyni kumno ki ri ki lah ban tei ïa ki jinglong jingman jong ka AI kiba ïahap bad ki jingshisha ha ka thaiñ katba ki long kiba lah ban pyntrei ha kylleng ka pyrthei.
Ïa ki model AI ba laitluid jong ka India, ba dang pynwandur kum ki lad jingïarap ba plie lang ïa baroh, la shna ban pynïahap bad ki jinglong bapher bapher. Ki ri ki lah ban ïoh jinghikai na kane ka rukom treikam da kaba pynkylla ïa ki model, ki rukom synshar, bad ki rukom treikam ban kyntiew ïa ka bor threikam ban ïadei bad la ki jong ki jingthmu ha ka liang ka ktien, ka kolshor, bad ka roi ka par. Ka jingpynleit jingmut ka long halor ka jingtei ïa ka jinglong jingman, ha kaba ki nuksa ba ïasam lang, ki tiar ba plie lad ïa baroh, bad ka jingïoh jinghikai ba ïatreilang ki pynsted ïa ka jingktah khlem da wanrah ïa ki jingshaniah ha kiwei kiba thymmai.
Katba ka bynta jong ka AI ka nang kiew ha ka jinglah ïakhun jong ka ïoh ka kot bad ka jingskhem jong ki ri, ka jingkylli kam dei shuh hato ki ri kiba dang kiew ki dei ban bei tyngka ha ki bor jong ka AI, hynrei kumno kin leh ïa kata da ka jingkitkhlieh bad ka jingpynneh pynsah.
(U Nongthoh u dei u Joint Secretary, Tnad Electronics & Information Technology).