Ka AI na ka bynta baroh – Ka jingtei ïa ka lawei kaba kynthup lang ïa ki Kynthei, ki Samla, bad ki Nongtrei
Da ka: Kavita Bhatia
Katba ka India ka dang pynkhreh ban pynlong ïa ka India – AI Impact Summit 2026, ki khana kiba ktah bha kim dei shaphang ki rukom ne ka jingpyntreikam hi, hynrei shaphang ka jingkynthup lang ïa baroh. Ka jingkular ba shisha jong ka AI ka shong ha kaba pynkhlaiñ ïa ka bor treikam jong ki briew, khamtam hapdeng ki kynthei, ki nongtrei bym pat pynskhem ka kam, bad ki samla kiba la neh ha ka tduh jong ka ïoh ka kot ka bym thikna.
Da kaba ïalam da ka jingthmu “Making AI in India and Making AI Work for India,” ka kynhun myntri ka la mynjur ïa ka India AI Mission ha u Lber 2024. Hapoh ka jingïalam jong u Ashwini Vaishnaw, Myntri Sorkar Pdeng ba dei peit ïa ka Tnad Electronics bad Information Technology, ka kynhun jong ka India AI Mission ka la sdang ban trei halor ka jingpynwandur bad pyntreikam ïa ka sienjam ba kongsan kum ka India AI Compute Capacity, ka India AI Innovation Centre (IAIC), ka India AI Datasets Platform, ka India AI Application Development Initiative, ka India AI Future Skills, ka India AI Startup Financing, bad ka Safe & Trusted AI.
Ka jingphaikhmat jong ka Mission halor ka roi ka par kaba kynthup lang ïa baroh ka paw bha ha ka India AI Innovation Centre, kaba pynwandur ïa ki Large Language Model bad ki foundation model kiba ïadei bad ki jaitkam ba la pynbeit katkum ki jinglong jingman bapher bapher jong ka imlang sahlang bad ka ïoh ka kot jong ka ri India. Kine ki model, ba la hikai da kaba pyndonkam ïa ka GPU grid jong ka ri, la shna khnang ban shakri ïa ki kynthei nongseng kam seng jam, ki nongrep, ki nongtrei ba shipor, bad ki nongdie khutia lyngba ki AI assistant ba pyndonkam ïa ka ktien tynrai, ki atiar ai jingmut barit, bad ki kor jingtip ba kyrpang ba ïadei bad ki kam.
Katba bun na ki jingïakren ha ka pyrthei ha kaba ïadei bad ka AI ka pynleit jingmut halor ki jingmih na ka jingseisoh bad ka jinglah ban ïakhun, ha India, ka jingktah kaba khlaiñ tam jong ka ka lah ban long ka bor jong ka ban ai lad lang ïa baroh ha ka jinglah ban ïoh kam, ban ïoh jinghikai, ban ïoh ïa ka jingshngaiñ, bad ban ïoh ïa ka lad. Kane ka jingthmu jong ka AI kum ka atiar ban kynthup lang ïa baroh kan long ka bynta pdeng jong ka India-AI Impact Summit 2026, ka ban long ha u bnai Rymphang.
Da kaba wanrah lang ïa ki nongthaw polisi, ki nongsaiñdur thymmai bad ki nongïalam ha ka kam, ngi thmu ban pynkhreh ïa ka jingïakren halor kumno ban pyndonkam ïa ka AI na ka bynta ki Briew, ka Jingkiew, bad ka Pyrthei.
Ha ka ïoh ka kot ba ïadei bad ki kam ba shipor jong ka India kaba nang kiew, ki kynthei ki nang pynwandur ïa ka bor treikam digital ba thymmai, kawei kaba la pynkup bor da ka AI. La ka long ki kynthei nongseng kam seng jam kiba pyndonkam ïa ki ïew ba la pynïaid da ka AI, lane ki kynthei nongñiah kali bad ki nongïatreilang ha ka jingpynpoi mar kiba ïaid lynti da kaba shngaiñ lyngba ki rukom ïada ba la pynïaid da ka AI, ka teknoloji ka pynkylla dur jar jar ïa ka bor treikam bad ka lad. Kum ka nuksa, ïa ki rynsan ba ïadei bad ka jingpynbha briew bad ka jingkoit jingkhiah kiba pyndonkam ïa ki rukom pynïahap ba la pynshong nongrim ha ka AI ban pynïasoh ïa ki nongthied bad ki riew shemphang ha ka kam katkum ka jingjan, ka jingtbit, bad ka jingtreikam ba la dep.
Kiba bun na kine ki riew shemphang ki dei ki kynthei kiba mynta ki ïoh ïa ki por treikam kiba lah ban pynkylla, ka kamai kajih kaba lah ban tip lypa, bad ka jingshngaiñ kaba la pynbha lyngba ka jingpynshisha bad jingbuddien kaba la plie lad da ka AI. Kumjuh ruh, ki rynsan ba pynbiang ïa ki kali kamai ki la pynïasoh lang ïa ki rukom ïada kiba katkum ka juk mynta naduh ka jingïasam ïa ka jaka ha ka por haduh ki jingdonkam ba kyrkieh ba pyntreikam da ka sur kaba ailad ïa ki kynthih kiba ñiah kali ban trei da ka jingsngew skhem bad jinglaitluid kaba kham khraw. Katba kine ki rukom treikam ki la don mynshuwa, ka AI ka la kyntiew ïa ka jingshngaiñ, jingshaniah bad jingtreikam jong kine ki rynsan.
Ha ki jaka nongkyndong bad ki jaka sor jong ka ri India, ki atiar AI kiba ïadei bad ka pisa ki kyntiew ïa ka jingïoh bynta ha ki kam digital. Ki AI assistant ha ka ktien tynrai bad ki rukom siew digital ba pynïaid da ka sur ki ïarap ïa ki kynthei ban jop ïa ki jingeh ha ka jingnang jingstad bad ka ktien, kaba plie lad ïa ki ban pynïaid ïa ka pisa tyngka da kaba laitluid bad kaba shngaiñ.
Na ka bynta ki samla jong ka India, ka AI kam dei tang ka atiar; kadei ka jaka rung sha ka ïoh ka kot kaba thymmai. Ha kylleng ki jylla, ki jingïatreilang jong ka sorkar bad ki riew shimet ki dang tei ïa ka lynti jong ki sap ba tbit ha ka AI, naduh ka jingnang jingstad digital ba sdang haduh ka jingnang jingstad ba kham shalor kaba ïadei bad ki mashin. Ka sorkar India dang shen ka la plie paidbah ïa ka YUVA AI for All National AI Literacy Campaign hapoh ka India AI Mission.
La pynshong nongrim ha ka National Youth Day, kane ka sienjam ka thmu ban wanrah ïa ka jingsngewthuh ba kongsan shaphang ka AI hapdeng ki lak ngut ki samla pule lyngba ka jinghikai kaba lyngkot bad kaba ïaid katkum ka jingstet la jong “AI 101”. Da kaba pyndonkam ïa ki skul kiba la don lypa, ki jingpule kiba kham shalor, bad ki rukom hikai digital, ka YUVA AI for All ka ïaleh ban plie lad lang ïa baroh ban ïoh ïa ka jingtip shaphang ka AI, ban buh ïa ka jingnang jingstad ha ka AI kum ka bynta kaba kongsan ha ka jingim ym kum ka kabu ba kyrpang, bad ban pynthikna ba ki samla jong ka India ha kylleng ki thaiñ, ki ktien, bad ki jinglong ha ka imlang sahlang bad ka ïoh ka kot ki long kiba la pynkhreh ban ïashim bynta ha ka ïoh ka kot ba la pynïaid da ka AI.
Ka bynta jong ka AI ha ka jingkynthup lang kam sahkut ha tang ka ïoh kam ïoh jam sha ka bha ka miat jong ki paidbah. Ki startup kum ka MyGate bad ka Safe House Tech ki pyndonkam ïa ki jingpeit bniah ba la pynïaid da ka AI ban pynkhlaiñ ïa ka jingshngaiñ na ka bynta ki kynthei ha ki jaka sah bad ki jaka trei. Ki rukom pynbeit ïa ki jingeh ba la pyndonkam da ka AI la pynïasoh bad ki helpline jong ka sorkar kum ka 112 India, kaba plie lad ïa ki por ba kham kloi ban treikam bad ban pyntreikam ïa ki jingshakri ba kyrkieh katkum ki jingtip.
Ha ka liang ka rep ka riang, ki atiar AI kum ka Kisan AI ki pyndonkam da ki machine learning model ban tip lypa ïa ki jingpang khniang bad ki jingma kiba ïadei bad ka jinglong ka suiñbneng, kaba ai bor ïa ki kynthei nongrep ban shim ïa ki rai kiba bniah, kiba skhem. Kumjuh ruh, ki nongsaiñdur thymmai kum ka Indifi bad ka Kinara Capital ki pyndonkam ïa ka credit scoring ba pynïaid da ka AI ban pynïar ïa ka jingai ram sha ki karkhana ba ïalam da ki longkmie kiba la duna bha naduh mynshuwa ban ïoh ïa ki rukom ai ram ba pura. Kane ka jingthmu la paw ruh ha ka kaiphod jong ka NITI Aayog, ka AI for Inclusive Societal Development.
Ka kaiphod ka pyni kumno ka AI ka lah ban pynkupbor ïa 490 million ngut ki nongtrei bym pat pynskhem jong ka India da kaba pynïar ïa ka jingïoh ïa ki lad jingsumar, ka pule puthi, ka jingtbit, bad ka jingkynthup lang ha ka kam pisa tyngka. Ka pyni kumno ki atiar ba la pynïaid da ka AI ki lah ban kyntiew ïa ka jingseisoh bad ka jingskhem na ka bynta ki million ngut kiba long u budlum jong ka ïoh ka kot jong ka India.
Katba ka AI ka nang pynïasoh ha ki rukom kamai bad ka imlang sahlang, ka jingpynthikna ïa ka jingpyndonkam kaba don akor bad kaba kynthup lang ïa ka ka la kylla long ka jingthmu ba kongsan jong ka ri. La pynshong nongrim ha ka nongrim jong ka “AI na ka bynta Baroh,” ka rukom treikam jong ka India ka pynleit jingmut ha ka jinglong hok, ka jingshai, bad ka jingkitkhlieh ban pynthikna ba ka teknoloji ka pynkhraw ïa ka lad ban ïa ka jingbym ïaryngkat. Da kaba pynrung ïa ka AI ha ki rukom treikam ba man ka sngi naduh ki jingsiew bad ki jingpynpoi mar haduh ka pule puthi bad ki jingshakri paidbah ka India ka tei ïa ka rukom im digital kaba kynthup lang ïa baroh kaba ai bor ïa ki briew ha man la ki kyrdan.
Ka India ka la pyntreikam ruh ïa ka Digital Shram Setu, ka national mission kaba la aiti ban pynïasoh ïa ki kor ki bor kiba thymmai sha ka ïoh ka kot jong ka India kaba khlem riti. Ïa ka rukom pyntreikam la tei halor saw tylli ki nongrim: ban ithuh ïa ki jingdonkam ba kongsan katkum ka bynta ne ka briew, ban ai bor ïa ki sorkar jylla ban pyntreikam, ban thaw ïa ka jinglong jingman kaba pynlah ban pynïaid, bad ban thaw ïa ki jingïatreilang ban pynduna ïa ka jinglut bad ban pynthikna ïa ka jinglah ban ïoh ïa ki jingdonkam kiba jylliew. Kan wanrah lang ïa ka sorkar, ki kam khaïi, bad ki seng treimon sngewbha, baroh ki treikam hapoh ka rukom kaba pyrkhing bha ban thew ïa ka jingktah. Kane ka rukom jong ka jinglah ban ïoh bad ka jinglong mar ryngkat ka ai ïa ka jingthmu kaba pynbor na ka bynta ka Global South kumno ka AI ka lah ban pynlah ïa ka jingkylla kaba heh ha ka imlang sahlang bad ka ïoh ka kot.
Lada ka bynta kaba nyngkong jong ka jingkylla digital jong ka India, ba la ïalam da ka Digital India bad ka UPI, ka pynïasoh ïa ki nongshong shnong, kaba bynta kaba hadien ka dei ban pynthikna ba ka AI kan pynïasoh ïa ki bad ki lad. Kata ka mut ban shna ïa ki rukom treikam kiba bun jait ki ktien, kiba ïadei bad ka shynrang bad kynthei, bad kiba lah ban ïoh, ha kaba ka kynthei nongseng kam seng jam na ki jaka nongkyndong, ka nongpynrung ïa ki data na Nagaland, bad ka nongthoh code samla na Bhopal baroh ki don bynta ha ka lawei jong ka AI jong ka India.
Ïa ka bor jong ka AI ha India yn ym thew da ka jingstad jong ki algorithm jong ka, hynrei da ka jinglah jong ka ban pynbeit ïa ka jinglong jingman. Ki kynthei, ki samla, bad ki nongtrei bym pat pynskhem kim dei ki nongïoh jingmyntoi kiba sngap jar, ki nang kylla long ki nongtei ïa ka ïoh ka kot jong ka AI kaba kham ïaryngkat. Katba ka pyrthei ka dang peit sha ka ri India ha ka jingïalang jong ka India-AI Impact Summit 2026, kan sa ïohi ïa ka ri kaba pynshisha ba ka jingai bynta lang kam dei ka jingmih na ka teknoloji, ka dei ka jingsaiñdur thymmai kaba khraw tam jong ka.
(Ka nongthoh ka dei ka Scientist ‘G’, Group Coordinator, MeitY; COO India AI Mission).