Lait thaw ma ngi: ngat ka Manipur, tip shano i Kongthong pat in ïalam?: B.M. Lanong
Ka don ka jingong, ba lada u ksuid ruh u leh ïa ka babha, hap ai burom hi ïa u. Niuma, don bun kiba pyrshah ïa u Chief Minister Conrad Sangma ha ki kam sain pyrthei, hynrei lymda dei na u, ba u phah ïa ka kam projek ‘Svamitva’ jong ka Sorkar India, sha ka District Council KHADC ha u 2021, ban katta la lko pom bad la kylla Manipur shuwa ka Meghalaya.
Haba la wan kat katei ka kam Svamitva na Delhi ba phah ka sorkar u Mody, ka kam thew khyndew najrong suin da kita ki drone kiba her, ka Sorkar jylla u Conrad kan jin da la lah ban leh hi, da kaba pyndonkam da ki DC, BDO, kiwei-kiwei ki ophisar tnat Sorkar bad ki pulit, hynrei u phah sha KHADC ba kan shimti ban leh ïa kane ka kam, ha ka por ba long CEM u Bah Titos Chyne.
Haba dang eh hi ka rngiew imat, ka hok ruh ka ïada, baroh ki MDC kiba la ïa syllok ha ka jingïalang, ynda ngi la pule katto-katne por, ngi la kyntait mardor, haba ngi ïohi ba katei ka kam kaba phah na Delhi, ka don ka jingriam bashyrkhei ha lyndet.
Kane ka dei kata ka “Drone Based Large Scale Mapping of Rural Abadi Areas….”(Thew da ki drone her suin ïa ki shnong kyndong ha ka jylla)
Nga la thoh bunsien ïa kane ka mat, namar ka long kaba ma shisha, hadien ba nga la pule bniah bha ïa ka. Kan bha ba kiwei ruh kin pyrshang pule ban sngewthuh katba lah ei.
Ka long ka jingshisha, ba ma nga ruh nga la ktha khlieh ban pule ïa ki jnit ki jnat kiba shitom ban sngewthuh (highly technical, scientific terms) ïa kiba ngan kdew tang iwei-ar tylli ban ïoh jingmut.
Kane ka kam (project) kaba don haduh 17 sla, nalor 25 sla kiwei-kiwei ki bynta kiba kdew bad pyni ruh sa da ki dur ki dar, kiba bthah ban thew haduh 6846 tylli ki shnong sha ki nongkyndong, da kaba pynher da kita ki lieng her suiñ (drone), kibym don briew bad ban pyndonkam da kita ki CORS Network (Continuous operating Reference System) bad kiwei.
Katba ha ryngkew pat kin don ki nongbylla nongwei ha kitei ki 6846 tylli ki shnong, kiban wanrah da ka tnat survey of India ki ban ïashong kyrsum lang bad ki trai shnong, ym duna ïa ka 5 snem, lane haduh ynda la pyndep ïa kita ki kam thew ha ki shnong ki thaw. (Nga lah dep kdew ba kine ki kam thew kin kham bun shapoh ki ing ki sem, ban ïa kaba sha ryngkew).
Ka shai kdar ba kane baroh ka long ka jingthmu ban wanrah noh da ki nongwei nabar ha kylleng ki shnong ki thaw.
La sngewthuh kamut aiu kane
La mang lypa ruh ba ha kane ka kam, yn kynthup lang ruh ïa kiwei ki tnat (private co) kiban long ki kontraktor, ki kompeni, ki ban shimti bun ki kam ban tei ïa ki ing ki sem ban sah ki nongtrei bad kiwei-kiwei ki jait jingtrei (outsource) ha kylleng, khamtam ïa ki jingtei ba kyrpang kiba dei ïa katei ka projek Svamitva.
Kumta kin sa wan da ki phew tylli ki kompeni shimet nabar jylla ban wanrah da ka Survey of India bad ka Tnat Panchayati Raj ka Sorkar India, ryngkat bad ki phew hajar ki nongbylla nongwei.
La mang ba ka sorkar Meghalaya kan hap pynbiang ki jaka sah bad jaka trei kam baroh, kynthup ïa ka bording ilektrik nalor kiwei-kiwei bad ban kit khlieh ruh ïa ka jingpyntrei kam ïa kane ka projek.
Tip kaba mut aiu, hynrei la buh bynta ruh ïa ka sorkar Rajasthan ha kane ka projek, kaban pynbiang ïa ki buit treikam bad ïa ka thew ka woh. (Mechanism and Surveying)
La buh por ba dei ban pyndep ïa kine ki kam hapoh 24 bnai lane 2 snem, ïa kaba la kdup lang sa ïa ka Tnat Panchayati Raj jong ka sorkar India ka ban pynbiang lang ïa ka lut ka sep ha kane ka projek, kaban poi kumba 144 klur tyngka ei-ei.
Lada mih mokotduma
Ka sorkar India ka la ïohi lypa ba hapdeng kine ki kam kynrum-kynram, kin sa mih hi ki jingïakajia bad ka la mang lypa, ba lada mih kino ki kam ïapher jingmut (arbitration) ka rai ïa kita yn shimti da kane ka tnat Panchayati Raj, kaba dei ka tnat jong ka sorkar India hi.
La kdew ruh ba ïa ki jinglut jingsep baroh ha ka mokotduma, yn ïa bei lang mar kumjuh hapdeng ki mamla, lait noh ïa ki jingjia khyllah ba leh da ka mariang (Act of God)
Ka jingkylli ka long, hato ka tnat jong ka sorkar India, ka lah ban pynrem ïa ka sorkar lajong? Tip balei bym buh kat ïa kane ka kam ha ki Tnat Bishar Ain (court)? Tang hangne ruh la sngewthuh lypa ïa ki jingjaboh hapoh kane ka kam.
I kumba ka la jah rngai kane ka projek ïa mynta.
Ïoh Medal Rnong I Kongthong
I shnong Kongthong ha Sohra 12 shnong, iba don tang kumba 140 ing ei-ei bad tang hapoh 700 ngut ki nongshong shnong, ibym don iew don hat, ne ki hotel ban ïasah ki nongleit nongwan, ne ki jaka jngoh kai pyrthei, hynrei tang namar ba u MP BJP na Bihar ula leit la wan bha bad pynsawa ïa kata ka rukom siaw kaba sngewthuh ki para shnong ïa ki jingmut, ilah da ïoh ïa ka nam ha ka kyrdan balai (Medal Rnong-Bronze), kum ka shnong ba hakhlieh ha ka jngoh kai pyrthei, (National Tourist Awards 2023).
Koit ka biang kane ka jingïoh nam, hynrei ki bor sorkar, ki MLA, MDC ruh ki dei ban kham noh jingïarap noh ïa ine i shnong, khnang ban ri ïa ka burom haba ïawan ki paid toris na kylleng.
Hynrei kaba kham dei ban pyrkhat ka long ïa ki jingkynthoh ki babun ki riew pyrkhat, kum i Kong Patricia Mukhim, i Rev. Kyrsoibar Pyrtuh, Bah H.H. Mohrmer, Bah Disparsing Bani, H.T. Wells bad kiwei de, halor ki jingsahdien ka jylla, don kiba kynthoh ruh ïa utei u MP ba u don por ban leit ban wan shaduh shane, ka jaka kaba wat ki trai jylla ruh bun kibym pat tip bad ki bym pat ju poi, utei u MP pat u ieh ïa la ka Bihar sahdien, ban rung shaduh shane, tip dang don ei-ei shuh nalor itei i jingsiaw jong ka ‘whistling village’?
Ka leit ka wan ri Khasi jong u, ka la khring sa ïa u tymmen Mohan Bhagat, u khlieh ka RSS ba un wan shane bad u la leit kiew syndon shaduh u Lum Sohpet Bneng. Ynda ula nang sngew shongshit, u poi sa sha ka jingkynthoh ba “baroh ki nong India ki dei ki Hindu” kaba la pynlong ïa kitei ki khraw pyrkhat bad ïa kiwei-kiwei de ban pynrem ïa kitei ki jingkren lymwir u Bhagat.
La don bun ki jingkynthoh hangne-hangtai, haba la mih kat kitei ki jingkren utei u Bhagat, kaba la ktah ïa ka jingsngew ki babun ki riew pyrkhat, ïa kaba la ïai thoh pyrshah ruh da bun ki nongthoh.
La nang pur shuh-shuh ka lyer Bhagat, haba la mih sa ka tnat RSS shane ba ïalam ruh da ki samla bad rangbah Khasi. To kam pher wat kane ruh, hynrei kumno kine pat ki sngew ïa kitei ki jingkren u Bhagat, ba baroh ngi dei ki Hindu?
Kaba nang phylla shuh-shuh ruh ka long sa kata ka jingpynkylla kyrteng noh ïa ka ri India, sha ka Bharat, kaba la pyrshah ha kylleng ka ri India.
Ban sha ngi lei shane te ban ai kyrteng ‘Bharat’ sha West Khasi Hills, ym dei shuh tang ban kyntait, hynrei kumno yn khot syndon da ka kyrteng kaba mut “Bym Bha – Bha Rat?” Lane “Bharat Government- Sorkar jaboh”.
La nang pynjrong ksai shuh sa da kata ka jingpynkhuid shnong ha ka ri baroh kawei, ka Swach Bharat, ha ka 2 October sngi Sunday, kaba ki Khasi Kristan ki ong ‘Sngi u Blei’ kaba baroh kawei ka pyrthei, ki briew ki shongthait ha kane ki sngi kut taiew.