Na ka jingïakren sha ka jingpynpoikam: Ka jingpynkylla ïa ki lai phew snem jong ka ASEAN – India Agricultural Cooperation
Da u M.L. Jat bad u Naveen P. Singh
Ka ASEAN-India Ministerial Meeting on Agriculture and Forestry (AIMMAF) kaba 9, kaba la pynkhreh ban long ha ka 9 tarik u Nailur ha New Delhi, kan bud ia ka rukom kaba la buh: ka ASEAN-India Working Group on Agriculture and Forestry (AIWGAF) kaba 10 kan ïakynduh shi sngi shwa ban ïakren bad shim ïa ki rai ba ïadei bad ki jingai jingmut ha ka liang ka teknoloji na ka bynta ka jingpeit bniah da ki Myntri. Watla kane ka lah ban paw kum ka rukom treikam, kawei pat ka bynta ha ka rukom treikam kaba la nang kylla naduh ba ka India bad ka ASEAN ki la sdang ïa ka jingïakren jong ki ha ki kam bapher bapher ha u snem 1992, ka long kaba donkam ban ym sahkut ha tang ka jingpyndep ïa ki kam hynrei ban bishar bniah ïa kaei kaba kane ka jingïatreilang jong ki jaka treikam ka la tei ha ki lai phew snem. Ka jingïalang, namar kata, ka ai lad ym tang ban lum jingtip shaphang ka jingkiew shaphrang, hynrei ban pynkylla ruh ïa ka jingïatreilang kaba la slem sha ki jingmih kiba kham paw na ka bynta ka roi ka par jong ki nongrep, ka kamai kajih bad ki rukom pynbiang bam ha kylleng ka thaiñ.Ki Jingshisha ha ka rep ka riang ba la ïasam lang, ki lad ba la ïasam lang
Ka India bad ki khatwei tylli ki dkhot jong ka ASEAN, kynthup ïa ka dkhot ba dang thymmai jong ka kynhun, ka Timor-Leste, kaba la ïoh jingmynjur ha u bnai Risaw 2025, ka mihkhmat ïa ka thaiñ kaba don ïa ka jingiar kaba khraw ha ka rep ka riang bad ka lad ban kiew shaphrang. Ki kam ba ïadei bad ka rep ka riang, ki khlaw ki btap bad ka kamri doh kha jong ka ASEAN ka kyrshan haduh 93 million ki kam, katba ka kamrep kam riang jong ka India bad ki bynta ba ïadei bad kane ki pyntreikam jan 46% na ki nongtrei. Ha kylleng ki thaiñ, ki jaka rep ki long kiba rit bad kiba la phiah, ka jingpynmih ka shong ha ka aiom hap slap, bad ki jingthung ba ia sam lang bad ki jingdon jingem ka mariang kim sahkut hapoh u pud u sam. Kine ki kynthup naduh u khaw, ki dai, ki soh bad ki musli musla haduh ka kam ri jingri, ki kam ri dohkha, ki khlaw ki btap. Baroh ar ki thain ki iakynduh ruh ia ki jingeh kiba nangkiew na ka jingkylla ka suinbneng, ki khniang, ki mrad bad ki jingthung ki bymsah kut hapoh u pud u sam, bad ka jingduh nong kaba iaineh hadien ka jingot.
Kine ki jingiahap ki pynlong ba ka jingtip bad ki teknoloji ha ka rep ka riang ki long kiba lah ban iasam lang, kaba ai ïa ka nongrim kaba skhem na ka bynta ka India-ASEAN Medium-Term Plan of Action 2026-2030. Kane ka plan ka iahap bad ka Food, Agriculture and Forestry Sectoral Plan 2026-2030 ba thymmai jong ka ASEAN bad ki hynriew tylli ki jingthmu ba kongsan jong ka kiba kynthup ïa ka jingpynneh pynsah, ka jingpynduna ia ka carbon, ka jingpynbiang ia ka bam, ka jingpyniasoh ia ka khaii pateng, ka jingsaindur thymmai ha ka kam digital bad ka jingpynneh pynsah ia ki khlaw.
Ka Jingtip bad teknoloji jong ka India ha ka rep ka riang ka jingnoh synniang jong ka India sha ka jingiatreilang ka shong ha kawei na ki rukom wad bniah bad jingkyntiew ia ka rep ka riang kaba heh tam ha ka pyrthei kaba la bei tyngka da ka sorkar. Ka kynthup ia 114 tylli ki jaka wad bniah bad ki bureau kiba don hapoh ka Indian Council of Agriculture Research (ICAR), 80 tylli ki skulbah ba iadei bad ka rep ka riang, bad 731 tylli ki extension centre ha ki distrik (ki Krishi Vigyan Kendra). Ha kine ki 12 snemba la leitnoh, kane ka rynsan ka la pynmih palat 3,800 jait ki jingthung, kynthup kumba 3,100 tylli kiba la ri kyrpang na ka bynta ban ïakhun pyrshah ïa ka jingkylla ka suiñbneng bad kumba 200 tylli kiba don ïa ki jinglong ba la kyntiew ia ka jinglong jingman jong ki bam kiba tei met. La kyrshan ruh da ka national gene bank kaba la pynneh pynsah haduh kumba 470,000 ki bynta.
Ka jingheh jong ka jingkylla ha ka rep ka riang jong ka India ka paw ha ka jingkiew jong ka ha ka jingseisoh. Ka jingpynmih ïa ki marbam ka la kiew na kumba 252 million ton ha u snem 2014-15 sha ka jingantad ba kan long 377 million ton ha u snem 2025-26, katba ka jingpynmih dud ka la kiew na kumba 146 million ton sha kumba 248 million ton ha kajuh ka por. Ha ka kam ri dohkha, ka jingpynmih ka la kiew kum baar shah ha kine ki shiphew snem ba la leitnoh sha ka 20 million ton, kaba kyrshan kumba 30 million ki lad kamai kajih, da kaba pynwandur ia ki teknoloji ha ka kam rep na ka bynta 49 tylli ki jaitdohkha finfish bad shellfish.
Kane kadei ka jingtbit kaba ka India ka wanrah ha ka jingiatreilang. Ym kum ka jingkam ban long kaba hakhmat eh, hynrei kum ka nongrim ba kongsan jong ki jingdon jingem ba la pynwan dur da ki jinglong jingman jong ka rep ka riang kiba ïasyriem bha bad kiba don ha kylleng ki bynta jong ka thaiñ Southeast Asia.
Kaei kaba ka jingiatreilang ka ai ha ka jingtreikam
Nalor ki jingdon jingem ba iadei bad ka jingwadbniah, ka jingnoh synniang kaba kham paw jong ka jingiatreilang ka la long ha kaba tei ia ka bor treikam jong ki briew bad pynkhlain ia ka jingpynroi kam shaduh ki lyngkha. Ka prokram jong ka ASEAN-India Fellowship ka iarap ia ki samla pule na ki ri kiba long dkhot ban pyndep ia ka postgraduate ha ki skulbah ba pawkhmat jong ka ri India, kaba iarap ia ki ban ioh jingshemphang ha ka kam wad bniah bad ka jingtbit ha ki bynta ba la ithuh kum ki jingdonkam ba kongsan jong ka thain.
Ki sienjam pynpoi kam jong ka India hi ki pyni ruh ia ka jingheh ha kaba kum kane ka jingiatreilang lah ban pynkylla sha ka jingtreikam. Ka Viksit Krishi Sankalp Abhiyan ka la poi sha palat 1.35 million ngut ki nongrep bad ka la ithuh palat 500 tylli ki mat ba kongsan na ka bynta ban wad bniah bad ban pyrkhat ia ki polisi. Ka sienjam pynsaphriang jingtip ba iadei bad kane ka la pyniaid palat 1,34,000 tylli ki prokram, ka la pynlong palat 6,650 tylli ki jingai jinghikai bad palat 1,00,000 tylli ki jingpyni ha ki jaka trei ha kylleng ki 728 tylli ki distrik, katba ka jingpynsaphriang jingtip jong ka shaphang ki lad digital ka ka la poi sha jan 50 million ngut ki nongshim bynta.Kine ki jingshem hapoh ka ri ki long kiba iadei bad ka ASEAN ym tang namar ka jingheh jong ki, hynrei namarba ki ai nuksa ia ki rukom pynbha kiba jemduna dor, kiba lah ban pyniadei bad ki rukom rep jong ki nongrep kiba rit baria ha kylleng ka thain. Kane ka kabu kamdei ban sahkut ha tang ki jingiakren hapdeng ki tnad sorkarpdeng bad ki jaka wad bniah bad ka tei ia ki lad ki lynti kiba pyniasoh ia ka jingnang jingstad, ka teknoloji bad ka jingai jinghikai kaba kham iadei bad ki nongrep, lyngba ka jingiatreilang jong ki jaka treikam ban ia ki atiar khaii pateng marwei. Haka ba ka Jingiatreilang ka dang don ka kam ban pyndep: Na ka jingwadbniah sha ka jingktah ha ka jaka trei Ka jingbishar bniah kaba hok ka long ba kane ka jingiatreilang ka dang pynleit jingmut bha ha ki jaka wad bniah, ki skulbah bad ki tnad sorkar pdeng, da kaba pynduna bha ia ka jingpoi sha ki sengtreilang, ki seng pynmih marrep bad ki rynsan kiba pynpoi ia ki jingmyntoi sha ki jaka rep shimet ha ka rukom ba lah ban pyniar.
Hynniewtylli ki bynta ba kongsan mynta ki pynskhem ia ka jingiatreilang ha ka liang ka teknoloji: ka jingpynbiang ia ka bam bad ka jingbam batei met; ka jingpynneh pynsah ia ki khlaw; ka rep ka riang kaba lah ban pynthymmai bad kaba lah ban ialeh pyrshah ia ka jinglong ka suinbneng; ka kamri jingri, kamba iadei bad ka dud bad ka koit ka khiah jong ki mrad; ka kamri dohkha bad ka ioh ka kot na ki jaka shong um; ka jingpyniaid hadien ka jingot bad ki jingkyntiew ia ki kam; bad ka rep ka riang lyngba ka lad digital. Kawei pa kawei ka ai ia ka nongrim kaba lah ban shaniah na ka bynta ka jingiadei kaba kham jylliew.
Ka sienjam kaba bud kadei ban long ka jingbuddien kaba kham khlain jong ki jaka treikam: ki jingpyrshang ha ki jakaba bun jait jong ki jait jingthung kiba lah ban shah ia ka jingeh katkum ki jinglong jong ka ASEAN, ki protocol ba iadei bad ka jingpeit bniah ia ki khniang jingpang, bad ki rukom treikam ba iadei ban thew ia ki jingduh nong hadien ka jingot ban pynlah ia ka jingianujor kaba don jingmut hapdeng ki ri. Ki briew kiba ri dohkha bad kiba trei ha ki kamkhlaw, kiba ka kamai kajih jong ki ka shah ktah beit beit ha ki rai ha kine ki kam, kin ioh jingmyntoi khamtam na ka jingiatreilang ka bym sahkut tang ha jingiasam ia ki jingwad bniah hynrei kaba poi sha ka jingkyrshan kaba lah ban pyntreikam ha ki jaka trei.
Ka Jingthew ia ka Jingiatreilang da kaba peit ia ka jingioh, ym kaei ba ka pynbna Ia ka AIMMAF kaba 9 namar kata dei ban bishar ym da ka ktien jong ka jingpynbna ba ia treilang jong ka, hynrei da kaei kaba jia hadien ka jingialang. Ka jingtynjuh kaba kham khlain, khamtam haba khein ia ka jingheh jong ka rep ka riang ha kylleng ka ri India bad ASEAN, ka long hato ka jingiatreilang ka ai ia ki jingmih kiba lah ban shim jingkhein ha ka por jong ka Plan Treikam 2026-2030.
Kane ka mut ban kylli ia ki jingkylli kiba skhem: katno tylli ki jait jingthung jong ka India la pyrshang bad pdiang hapoh ki jinglong jong ka ASEAN? Katno ngut ki samla pule jong ka ASEAN ki wanphai biang ban pynkhlain ia ki rukom rep ha ka ri jong ki? Hato ka jingpeitbniah lang ia ki khniang jingpang bad ki kyndon hadien ka jingot kim sahkut tang ha ki rukom treikam ba la mynjur lang hynrei ki poi sha ka jingtreikam kaba man ka sngi? Bad hato ki rukom pynroikam jong ka ri India kiba la pynshisha ki long kiba don jingmut ban pyniadei bad ki ri ASEAN kiba khamrit ka ioh ka kot?
Kine ki jingmih kin nym paw ha New Delhi mynta ka taiew. Kin sa paw katba nangmih ki sngi ha ki jaka rep, ki jaka test, ki jaka treikam bad, ha ki sakhi ba la pyni ha ka AIMMAF kaba 10. Dei hangta badei ban thew ïa ka jingjop ba shisha jong ka jingïatreilang: ha ki lad kamai kajih, ka jingskhem, ka jingmih bad ka ïoh ka kot jong ki nongrep bad ki briew ha ki jaka nongkyndong ha kylleng ka ri India bad ASEAN.
(Ki nongthoh ki long u Secretary, DARE & Director General, ICAR bad Assistant Director General (International Relations), New Delhi, ki jingthoh haneng ki dei ki jingsngew shimet jong ki).