Mynta, ka mariang jong ka pyrthei ka don ha ka por ha kaba ki dak jong ka mariang ki nang paw bad ka jingkylla jong ki aiom ka paw ba ka la shah ktah jur

U Myntri Rangbahduh ba donburom u Narendra Modi, da ka jingïohi jngai jong u, u la pynpaw shai naduh kaba kut jong u bnai Jymmang ba ka jingshit kan jur bha ha kane ka kynti. U la kyrpad ïa baroh ki nongshong shnong ban dih bha ïa ka um bad ban long kiba phikir ban pynneh pynsah ïa ki tyllong um. Kane ka jingkyntu jong u Myntri Rangbahduh ka pyni ba ka long ka jingïalam lynti, kaba pyni ïa ka ri ïa ka lynti kaba shngaiñ hapdeng ka jingeh kaba khraw jong ka jinglong jingman ka mariang kaba ym pat jujia mynno mynno ruh.
Ka jingkiew ka jingshit ha ka Pyrthei bad ka jingkylla kaba jur ha ki aïom ki long ki sakhi kiba shai ba ka jingkylla ka suiñbneng kam dei shuh tang ka jingkyrmen kaba jngai ha ka lawei. Hynrei, ka la kylla long ka jingeh kaba khraw tam ha ka liang ka synshar khadar bad ka imlang sahlang jong ka juk jong ngi. Ka jingwan u slap uba jur ha shuwa ka por, ka jingtyrkhong kaba nehslem bad ka jingjia lynshop ba shyrkhei ki bor ka mariang ha ka aïom lyiur ki long ki mat kiba pynsngewkhia jur ïa ka pyrthei baroh kawei mynta. Ha ka bynta pdeng jong kane ka jingkylla ka suiñbneng ha ka pyrthei ka don ka jingjia kaba shyrkhei haduh katta katta kaba mih na ka duriaw bah Pacific, kaba la tip ha ka ktien jong ka saïan kaba mynta kum ka ‘El Nino’. Na ka bynta ka ri kum ka India – kaba heh, kaba bun briew bad kaba shaniah ha ka rep ka riang – kane ka jingkylla jong ka El Nino kam lah ban long tang ka sobjek jong ka jingwad bniah ha ki laboratory. Kane ka dei ka mat kaba khia haduh katta katta bad kaba lah ban leh kaba ïadei beit bad ka jingim bad ka kamai kajih jong ki million ki longïing nongrep ha kylleng ka ri, ka ïoh ka kot ha ki jaka nongkyndong, bad ka jingshngaiñ jong ka jingdon ki mar bam jong ka ri jong ngi.
Katkum ki nongrim ba la pynskhem jong ka jingpule shaphang ka duriaw, hapoh ki jinglong ba man ka sngi, ki Iyer kiba jur kiba beh na mihngi sha sepngi ha kylleng ka thaiñ equator jong ka duriaw Pacific ki pynkhih ïa ki um kiba syiad kiba don ha sla duriaw sha ka thaiñ Asia bad Australia. Ka jingktah jong ka, ka pynlong ïa ka um ba dait-thah bad ba bun ki nutrient ban kiew na ki jingjylliew jong ka duriaw harud duriaw jong ka Peru ha South America. Kane ka rukom ka ïarap ban pynneh ïa ka jinglong ryntih jong ka jingkylla ka suiñbneng ha ka pyrthei bad ka ïarap ïa ka aïom slap jong ka ri India. Hynrei ha ka por jong ka jingktah ka El Nino, kine ki lyer ki tlot kynsan bad teng teng, ka lynti jong ki ka kylla khongpong noh. Kumta, ka um kaba syaid kaba don ha sla duriaw ka sdang ban tuid biang sha ki jaka ba marjan duriaw jong ka South America ha ka jaka ban leit shaphang sepngi. Kane ka jingkhluit kaba kham pher jong ka sla duriaw ka pynthut ïa ki thaiñ atmospheric pressure, bad ka ktah ïa ka rukom lum ki lyoh bad ka jinghap u slap. Katba kane ka jingjia ka wanrah ïa u slap uba jur bad ka jingshlei um ha ki bynta jong ka Peru, ka ïalam sha ka jingkiew ka pressure jong ka lyer ha India bad Southeast Asia, da kaba pyntlot ïa ka jingstet jong ki lyer monsoon. Ka jingktah jong ka ïa ka khyndew jong ka India ka paw ha ka jingduna slap kaba jur, ki aïom slap ba la ïaphiah bad ka jingshit kaba la pynkheiñ ïa ka rekod ha ka por shit. Kane ka dei ka jingjia ba shyrkhei jong ka science kaba don ka bor kaba pura ban pynthut ïa ka jinglong jingman jong ka um bad ka rukom ïaid ka um jong ka ri baroh kawei. Ryngkat bad kane, ki jingkylla ha ka rukom jong ki jingpynthut na ki thaiñ Sepngi bad ka jingktah jong ka El Nino ki la ïasoh lang ban wanrah ïa ka jinglong jingman ba ïadei bad ka jingeh ha ka um bad ka jingbymthik na ka jinglong ka suiñbneng na ka bynta ka ri.
U Myntri Rangbahduh u ju buh hakhmat eh ïa ka jingshngaiñ na ka bynta ka um, da kaba buh ïa ka ha kajuh ka kyrdan bad ka jingsynshar dalade ïa ka ri bad ka jingshngaiñ ïa ka kam ïada ri. U don ka jingmut kaba shai ba ka jingpynneh pynsah ïa ka um kadei ban long ka bynta ba kongsan ha ka jingim ba man ka sngi jong uwei pa uwei u nongshong shnong bad ka jingïakhih paidbah kaba heh. Da kaba pynshong nongrim ha kane ka jingmut, u la sdang ïa ki campaign ‘Catch the Rain’, ka mantra ba kongsan jong ka, ka long ba da kaba pyndonkam ïa ki buit ba mynta, ngi dei ban pynneh pynsah ïa man ka shi jaw jong ka um slap ha ka jaka ba ka hap ha ka pyrthei. Ha ka sien kaba nyngkong ha ka histori jong ka ri, ka sorkar kaba mynta ka la thaw ïa ka rukom synshar kaba ïatylli bad kaba donbor ha ka dur jong ka ‘Tnad Jal Shakti’, kaba la pyni ba ka long ka sienjam kaba wanrah jingkylla shisha ha kaba ai ïa ka lynti kaba thymmai, kaba katkum ka jingstad saïan, bad kaba ïadei bad ka jingthmu jong ka ri na ka bynta ka um.
Ban tehlakam ïa ka jingïai hiar jong ka rukom don ka um ha ka Pyrthei, kaba mih na ki jingtei da ka dewbilat bad ka jingpyndonkam khlem da thmu, bad ban pynthikna ïa ka jingïada kaba jrong samoi ïa ki tyllong um, ka sorkar ka la thaw ïa ka rukom treikam kaba bniah bha kaba ïadei bad ki polisi bad ki prokram kiba ïasoh lang.
Ka ‘Jal Jeevan Hariyali Mission’ ha ka ri ka la ai ka bor ba thymmai ïa ka jingryntih ha ka mariang bad ban pynneh pynsah ïa ka um. Lyngba ka ‘Jal Jeevan Mission’, mynta la pynthikna ïa ka jingpynpoi um dih kaba khuid, kaba la test bad kaba ïai bteng sha man la ki jaka nongkyndong bad ki jaka ba jngai jong ka ri da ka jingkut jingmut jong ka ‘Har Ghar Jal’. Nalor kane, hapoh ka ‘Atal Bhujal Yojana’, ka jingpynïaid bad jingpyndap biang ïa ka um hapoh khyndew katkum ka jingstad saïan la leh da kaba kyntiew ïa ka jingïashim bynta jong ki paidbah ha ki jaka ba la pyndonkam palat. Na ka bynta ka jingpynneh pynsah ïa ka kam rep, hapoh ka ‘Pradhan Mantri Krishi Sinchai Yojana’, ki buit ai um kiba thymmai kum ka drip bad ka sprinkler la nang pynïar ha baroh kawei ka ri halor ka nongrim ‘Per Drop More Crop’ khnang ba kawei pa kawei ka bynta jong ka um la pyndonkam ha ka rukom kaba seisoh tam. Nalor kata, la sdang ïa ka ‘Amrit Sarovar Mission’ na ka bynta ban pynneh pynsah ïa ki tyllong um, ha kaba la pynthymmai ïa ki tyllong um ba don ha ka thaiñ da kaba shna bad pynthymmai ym duna ïa ka 75 tylli ki pung kiba rim bad kiba thymmai ha man la ki distrik jong ka ri. Ryngkat bad kine ki sienjam jong ka ri baroh kawei, ka sorkar ka dang trei sted halor ki projek ‘River Interlinking’ bad ki buit ‘Desalination’ katkum ka juk mynta ban pynkhuid ïa ka um mluh jong ka duriaw khnang ba kan ym don kawei ruh ka bynta jong ka ri kaba shah ktah na ka jingeh ba ïadei bad ka um.
Ka jingshit kaba jur bad ka jingkiew ka jingshit kyrang ruh ka ktah jur ïa ka jinglong ryntih ha ka met jong u briew. Ka met jong ngi ka treikam ha ka rukom ba ka um ka don ka bynta kaba ryntih ha ka met. Haba ka jingshit na shabar ka sdang ban palat ïa ka jingshit kaba hapoh jong ka met, ka met ka pyrshang ban pynpyngngad ïalade lyngba ka syep. Kane ka jingïaimih syep ka ïalam sha ka jingduna um bad ki electrolytes ba donkam ha ka met, ka jingpang kaba la tip ha ka liang ka koit ka khiah kum ka jingduna um. Ynda kane ka jingpang ka la nang jur, ki thied jong ka met ki sdang ban shah ktah, kaba ïalam sha ka jingïoh ïa ka heat stroke. Ki bynta kiba kham shah ktah ha ka imlang sahlang jong ngi kum ki riew tymmen, ki khynnah rit, ki longkmie ba armet, bad khamtam eh ki para nongrep-nongbylla kiba trei shitom, kiba trei shitom hapoh ka jingshit kyrang ban tei pat ïa ka ri, ki hap bah ïa ka bynta kaba jynjar tam jong kane ka jingkulmar ha ki aïom. Ha kane ka khep, donkam ïa ka jingsumar kaba kyrpang. Ka jingdih man ka por ïa ka um, ORS, ka um sohjew bad ka butter milk ka long kaba donkam bha na ka bynta baroh ban pynneh ïa ka jingbun ka um ha ka met. Ha ka por shiteng sngi haba ki kjat sngi ki khluit bha, dei ban kiar na kaba mih shabar khlem da donkam. Dei ban don ka jingpynbeit kaba biang ïa ka jingpynpyngngad bad jingïoh lyer ha ki kamra jong ki riew tymmen bad ki khynnah. Ki nongrep bad ki nongtrei kiba trei ha ki lyngkha bad ki jaka shna ïing ki dei ban tap ïa la ka khlieh da ka jaiñ cotton bad ban pynneh ïa ka jingdih um kaba biang katba ki dang shongthait shipor ha ki jaka ba kah sngi. Kano kano ka jingsngew shitom ha ka met kum ka jingking khlieh ne ktha khlieh kaba jur dei ban leit mar mar sha ki doktor.
Katba ngi dang pyrkhat ïa kine ki nongrim kiba jylliew jong ka science kaba katkum ka juk mynta, ngi dei ruh ban kynmaw ïa ka kolshor kaba riewspah bad ki rukom pynneh pynsah ïa ka um jong ka ri India hyndai jong ngi kaba la ithuh pura ïa kane ka jingmut kaba ïaineh bad kaba ai jingim jong ka um naduh ki spah snem mynshuwa. Ha ki jingthoh bad ki Veda hyndai jong ngi, ym jukheiñ ïa ka um kum kaba lah ban pyndonkam. Hynrei la kheiñ ba ka long ka dawai kaba shisha. Ka jingleit jngoh ïa ka Rajasthan ka ai ka jingshemphang kaba kyrpang shaphang ka kolshor jong ka ba ïadei bad ka um, kaba pynpaw kumno ka imlang sahlang ha ka thaiñ ka la wanrah ïa ka rukom kaba phylla ban pynneh pynsah ïa man ka shi jaw jong ka um da kaba pyndonkam ïa ki rukom tynrai wat hapdeng ki jinglong jingman kiba shyrkhei jong ka ri shyiap. Ki pung kiba heh kiba la saiñdur bha, ki pung bad ki tyllong um jong ka Rajasthan ki long ka nuksa kaba im jong ka jingshisha ba wat hapdeng ka suiñbneng kaba shit kyrang, ka imlang sahlang ka lah ban long kaba riewspah ha kaba ïadei bad ka um da ka jingsngewthuh bad jingstad jong ka kaba wan na ka kolshor. Kumjuh ruh ki pung jong ka por Chandela jong ka Bundelkhand, ki kam Eri jong ka South India bad ki rukom pyntuid um kum ka Aahar-Pine, kiba la trei da ki spah snem ha ki rithor jong ka North India bad Bihar, ha ka jingshisha ki la long ki jaka pdeng kiba khlaiñ jong ka imlang sahlang bad ka jingsngewthuh lang jong ngi, ban ïa kaba shu long tang ki nuksa babha jong ka kam engineering. Ka jingburom ïa ka um, ka jingpynlong kyntang pura ïa ki tyllong um bad ka jingpynneh pynsah ïa ki ha ka jingïatreilang ka la long ka jinglong tynrai ha ka imlang sahlang jong ngi. Ha kane ka juk kaba mynta, ka jingdonkam kaba khraw tam ka long ban pynïasoh pura ïa kane ka atiar tynrai bad ki atiar kiba thymmai jong ka science kaba katkum ka juk mynta.
Ka jingktah kaba shyrkhei jong ka jingkylla ka suiñbneng bad ka jingeh ba ïadei bad ka um kam sahkut tang ha ki pud jong ka imlang sahlang jong ki briew.
Kane ka jinglong kaba shyrkhei jong ka mariang ka pyni ba ka long kaba ma kumjuh ïa kiwei kiwei ki jingthaw kiba don sawdong jong ngi kiba ym lah ban pynpaw ïa ka jingthrang bad jingsngewsih jong ki da ki kyntien. Katba ngi shong ha ki ïing jong ngi kiba shngaiñ bad kiba lait na ka jingshit ka sngi bad ngi dang peit bniah ïa ki jingtip ha ka pyrthei shaphang kane ka jingeh, ngi dei ruh ban peit sha ki phyllaw, ki tnum ïing bad ki kper jong ngi ha kaba la ïohi ba ki sim kiba pah, ki risang, ki jingri kiba ïaid lamwir bad kiwei kiwei ki jingthaw kiba rit ki thrang ïa man ka shi jaw jong ka um. Ka kolshor Sanatan jong ngi ka la ai beit ïa ka khubor jong ka jingsngewlem bad jingïalong ryngkat ha ka pyrthei baroh kawei. Ka jinglong ryntih jong ka mariang baroh kawei ka shong ha kane ka jingshaniah iwei ïa iwei pat. Ka long ka kamram kaba kongsan tam jong ngi kum ki briew bad ha ka jingbahkhlieh ban buh ïa ka um kaba khuid bad kaba pjah ha ki tnum ïing jong ngi, ha ki baranda, ha ki lyngkha ne ha ka khiew khyndew kaba rit shabar jong ki jaka treikam jong ngi ha kane ka por shit. Da kaba pynkylla ïa ka jingsngewlem ïa ki mrad sha ka jingtreikam, kane ka jingpyrshang kaba rit ka pyni ba ka long ka jingpynim kaba kordor ïa ka sim kaba sliang kaba her ha ka sngi kaba shit. Haba kum kane ka jingsngewlem ka kylla long ka bynta jong ka jinglong ba man ka sngi jong uwei pa uwei u briew ha ka imlang sahlang, ka ri ka long kaba lah ban ïalam ïa ka pyrthei ym tang ha ka ïoh ka kot hynrei ha ka kolshor bad ka mynsiem ruh kumjuh.
Naduh ki sla jong ki kot khubor barim haduh ki jingthoh jong ki kot khubor ba mynta, kane ka jingsawa jong ka jingeh ba ïadei bad ka um ka maham ïa ngi man ka por. Ha kine ki por bym pat jujia mynno mynno ruh jong ka jingkylla ka suiñbneng, ka jingsumar bad jingkyntiew ïa ka um ka long tang ka phang pdeng jong ka jingïakren ha ki jingïalang jong ki nongsumar mariang. Ka long ka jingkular jong ka jingshngaiñ ki pud jong ka ri jong ngi, ka jinglah kyrshan ïalade jong ka rukom rep jong ngi, ka jinglong khlaiñ ki karkhana jong ngi bad ka lawei kaba shngaiñ jong ki pateng ban wan jong ngi. Ka jingpynbiang ïa ka um bad ka jingpynneh pynsah ïa ki tyllong um kan pyni ba ka long ka sienjam kaba kongsan na ka bynta ka Viksit Bharat. Kane ka jingpyrta kaba ïaineh jong ka “Jalhaitohkalhai” ka long ka jingshisha kaba khraw bad kaba skhem jong ka jingdon ka riti dustur jong u briew ban ïa kaba long tang ka jingpyrta kaba malu mala. Mynta, kadei ka jingdonkam jong ka por ba ngi baroh ryngkat ngin shim ïa kane ka jingkut jingmut kaba skhem ba ngin burom ïa man ka shi jaw jong ka um, ngin sangeh noh shi syndon ban pynleh nohei haba ym donkam bad pynim biang ïa ki tyllong um tynrai kiba don sawdong jong ngi da kaba pynlong ïa ki kiba lait na ka jingjaboh. Ka jingpyntreikam ïa ka jingsngewlem jong ngi ïa ki jingthaw ki bym don sur, ka wanrah ïa ka jingïadei kaba ryntih, kaba ïajan bad ka mariang ka long ka jingdonkam kaba khraw tam jong ka juk mynta. Kane ka jingkut jingmut kaba rit kaba la shim lang mynta ka sngi kan pynshisha ba kan long kaba jop pura ha kaba buh ïa ka nongrim kaba skhem tam na ka bynta ka ‘Viksit Bharat’- ka ri India kaba khlaiñ, kaba riewspah, kaba lah ban kyrshan ïalade, kaba shngaiñ, bad ka jingdon ka um – ha ki snem ban wan.
(U nongthoh u dei u Myntri Khynnah ka sorkar pdeng ba dei khmih ïa ka Tnad Jal Shakti, Sorkar India).