U Birsa Munda u dei u nongïada ïa ka khyndew ka shyiap, u dei u riewlum uba pawnam ha ka histori (Da ka Ranjana Chopra)
Haba ka India ka kynmaw ïa ki nongïaleh laitluid bakhraw jong ka, kawei ka kyrteng ka paw na ki khlaw jong ka Chotanagpur da ka bor jingbahkhlieh kaba neh – u Bhagwan Birsa Munda, ïa uba la burom kum u Dharti Aaba, u Nongïada ïa ka khyndew ka shyiap. Um dei tang u briew uba pawnam ha ka histori, u long ka dak kaba im jong ka burom, ka jingïaleh pyrshah bad ka burom jong ki jaitbynriew riewlum – ba dei ban ïada ïa ka jinglong riewlum, ka jingïaryngkat kadei ban long kaba don jingmut, bad ka roi ka par ka dei ban poi sha ki riewpaidbah ryngkat bad ka hok – ka dang ïai bteng ban ïalam ïa ka jingïaid lynti jong ka India sha ka Viksit Bharat. Mynta, hadien khatar snem jong ka jingpynleit jingmut thymmai jong ka ri halor ka roi ka par kaba kynthup lang ïa baroh, kita ki jingmut ki pynwandur ïa ka polisi, ka jingsynshar, bad ki jingangnud jong ka India kaba thymmai.
Ka Jingai ïa ka pateng ïa ka jaka kaba dei jong ka
Ka pateng jong u Bhagwan Birsa Munda ka la im slem ha ki jingrwai, ki khana, bad ka jingkynmaw lang jong ki jaitbynriew riewlum ha kylleng ka ri India. Ha u snem 2021, u Myntri Rangbahduh ba don burom u la wanrah ïa ka jingithuh ka ri ïa kane da kaba pynbna ïa ka 15 tarik Naiwieng, ka sngi kha jong u Birsa Munda – kum ka Janjatiya Gaurav Diwas. Ka jingithuh ka la nang jylliew shuh shuh da ka jingrakhe ïa ka Janjatiya Gaurav Varsh naduh ka 15 tarik u Naiwieng 2024 haduh ka 15 tarik u Naiwieng 2025 ban rakhe ïa ka lyngkhuh sngi kha ba 150 snem jong u. Ha kane ka por, la pynlong palat 2 lak tylli ki jingïalang, kiba la poi sha palat lai klur ngut ki nongshong shnong ha ka jingrakhe ha ka ri baroh kawei ïa ka jingsngew sarong ïa ka jaitbynriew riewlum, ka pateng.
Ha kylleng ka ri, kine ki jingrakhe ki pyni ïa ka jingriewspah bad jingïar jong ka jingim jong ki riewlum. Naduh ka Hornbill Festival ha Nagaland bad ka Tribal Literary Festival ha Kerala haduh ka National Tribal Film Festival ha Jharkhand bad ka Canoe Sprint Championship ha Telangana, ki prokram ki la wanrah ïa ka kolshor jong ki riewlum, ka kam saiñdur, ka kam ïalehkai, bad ka jingïathuhkhana sha ka rynsan jong ka ri. Baroh, la sakhi ïa ka jingïashim bynta na palat 11 lak ngut ki nongshong shnong riewlum kiba mihkhmat ïa ki kolshor bad ki jaitbynriew bapher bapher. Ki la long ki jingpynbna – ba ka pateng jong ki riewlum ka long ka bor kaba im ha kaba pynwandur ïa ka India kaba mynta.
Da kaba tei halor ki khatar snem jong ki sienjam ba ïaineh bad ba la pynleit jingmut jong ka ri sha ka jingpynkupbor bad jingkynthup lang ïa ki riewlum, ka Janjatiya Garima Utsav 2026 ka rah shakhmat ïa kane ka bor lyngba saw tylli ki taïew kiba pyni ïa ka jinglong ba pura jong ka jingkiew shaphrang ki jaitbynriew riewlum. Ka taïew kaba lai, khamtam eh, ka pynleit jingmut ha ka jingkylli kaba ïadei bad ka lawei jong ka India: kumno ngin ithuh ïa ki briew bad ki jaitbynriew kiba la pynwandur ïa kane ka ri, bad kumno ngin pynkup bor ïa ka pateng ban wan ban rah shakhmat ïa kata ka pateng?
Ka Jingpynneh ïa ki Kyrteng kiba ka Histori ka la klet
Ka jubab ïa kata ka jingkylli ka sdang da kaba ithuh ïa kiba bun ki riewshlur na ka jaitbynriew riewlum kiba ki jingnoh synniang jong ki kim paw ha ki jingïathuh khana histori ba kongsan. Ha kylleng ki thaiñ riewlum, ki pateng jong ki nonghikai, ki barikor, ki nongai jingsumar, bad ki nongpynkylla dur ki la pynneh pynsah ïa ki jaitbynriew bad pynneh pynsah ïa ka jingpynneh ïa ka kolshor. Ki khana jong ki ki dei hok ban ïoh ïa ka jaka kaba dei ha ka jingkynmaw jong ka ri India, bad ki sienjam kiba bteng mynta ki dang ïaid shakhmat ban buh jingtip bad ban rakhe ïa kine ki jingnoh synniang.
Ki Tribal Research Institute (TRI) ha kylleng ka ri ki don ka bynta kaba kongsan ha kane ka sienjam da kaba buh jingtip ïa ki histori kaba hiar pateng da ki jingïathuhkhana, ban buh jingtip ïa ki rukom tip jong ki riewlum, bad ban pynneh pynsah ïa ki ktien bad ki riti dustur jong ki riewlum. Kumba ka long mynta, 29 tylli ki TRI ha kylleng ki 26 tylli ki Jylla bad 3 tylli ki Union Territory ki trei ha kane ka kam, ha kaba 355 tylli ki Primer la buh jingtip ha ki 222 tylli ki ktien riewlum. Kine ki jingpyrshang ki ïarap ban pynneh pynsah ïa ka jingtip ïa ka kolshor kaba kordor na ka bynta ki pateng ban wan.
Ka sienjam kin pynneh ïa ki sur jong ki riewlum ha ka ri ka dang wandur ruh lyngba ki Tribal Freedom Fighters Museum, kiba la pyrkhat kum ki jaka jong ka jingkynmaw bad jingithuh. Ka Tnad Tribal Affairs ka la mynjur 11 tylli kum kine ki museum ha 10 tylli ki jylla ban pyndon burom ïa ka bynta jong ki jaitbynriew riewlum ha ka jingïakhun ban ïoh ïa ka jinglaitluid jong ka ri India. Saw tylli ki museum la dep ban plie, kynthup ïa kiba aiti na ka bynta u Bhagwan Birsa Munda ha Ranchi bad sha u Shaheed Veer Narayan Singh ha Nava Raipur. Lyngba kine ki jaka, la buh jingthoh ïa ki khana jong ki riewshlur na ka jaitbynriew riewlum, la rakhe bad la pynrung junom ha ka histori ba ïatylli jong ka India.
Ka Jingpynkup bor ïa kito kiba ïalam lynti
Na ka jingpyndon burom ïa ki por ba la leit noh, ka jingïaid lynti ka ïaid beit sha ka jingpynkupbor ïa ka pateng kaba mynta. Kane ka paw bha ha ka jingkiew ka jingdon ki samla pule riewlum kiba ïoh jingmyntoi na ki scholarship prokram jong ka Tnad. Tang ha une u snem, la kyrshan ïa 26,01,979 ngut ki samla pule riewlum hapoh san tylli ki skhim scholarship, ha kaba ka jinglut baroh ka long T. 3825.54 klur. Bun ki long kiba nyngkong ha ki longïing jong ki ban ïoh ïa ka jingpule kaba kham shalor, ki rah ym tang ïa ki jingangnud shimet hynrei ïa ki jingkyrmen jong ki shnong ki thaw baroh kawei. Na kane, palat 56% na ki nongïoh ïa ka scholarship mynta ki dei ki kynthei.
Ka jingpynïar ïa ki Eklavya Model Residential School (EMRS) ka pyni ïa kajuh ka jingangnud ban ïoh ïa ka jingnang jingstad bad ka lad. Ka jingdon jong ki jaka pule EMRS ba la mynjur ka la kiew na ka 167 tylli ha u snem 2013-14 sha ka 723 tylli ha u snem 2025-26, ka jingkiew kaba palat 330% – katba ki skul ba treikam ki la kiew na ka 123 tylli sha ka 499 tylli ha kane kajuh ka por. Ka jingpynrung kyrteng jong ki samla pule ruh ka la kiew bha, na ka 0.34 lak ngut sha ka 1.56 lak ngut ki samla pule. Da kaba pynbiang ïa ki jaka pule kiba bha kiba don bad ki jaka sah ha ki thaiñ riewlum, ki jaka pule EMRS ki ïarap ban tei ïa ki nongrim jong ka pule puthi kiba khlaiñ bad pynïar ïa ki lad ki lynti na ka bynta ki samla riewlum ha kylleng ka ri.
Kine ki nombar ki pyni kham palat ban iaka jingpynïar ïa ki skhim; ki pyni ïa ka jingkylla kaba kham heh ha ka jinglong jingman. Ki scholarship bad ki fellowship ki long ki jingbei tyngka ha ka jingsngew skhem, ka jingmihkhmat, bad ka jinglong nongïalam. Ka jingkut jingmut jong ngi ka long kaba khlem artatien: ym dei ban pynduh ka lad ïa uno uno u samla pule riewlum ba un duh ïa ka jingpule namar ka jinglong ka jaka, ka tynrai lane ki lad kiba duna.
Ki Kynthei ha ka bynta Pdeng: Ka dak bashisha jong ka jingpynkupbor
Nalor kane ka jingkylla ha ka pule puthi ka don ka jingkylla kaba khraw ha ka jinglong nongïalam ha ki jaka nongkyndong ba la ïalam da ki kynthei riewlum. La slembha mynta ba ki kynthei riewlum ki la long ki nongsumar ba jar jar ïa ka kolshor, ki jingdon jingem ka mariang, bad ka jingim ha ka imlang sahlang – kiba kyrshan ïa ki longïing bad ki riti dustur. Ka ri India ka don 5.20 klur ngut ki kynthei riewlum, kiba don jan shiteng na ka jingbun briew jong ki riewlum baroh, bad ka jinglong nongïalam jong ki ka nang kylla long ka bynta pdeng jong ka roi ka par kaba kynthup lang ïa baroh.
Kumba ka long mynta, la mynjur haduh 4,712 tylli ki VDVK, ha kaba 3,365 tylli ki dang treikam, kiba ai jingmyntoi ïa palat 12.9 lak ngut ki briew, ha kaba ki kynthei ki long palat shiteng na ki nongïoh jingmyntoi. Kine ki sienjam ki pynkhlaiñ ïa ka synshar paidbah ha ki jaka nongkyndong katba ki dang wanrah ïa ka jingpynkupbor kaba kham heh ha ka ïoh ka kot bad ka imlang sahlang na ka bynta ki kynthei riewlum.
Ka pateng kaba ïaid shaphrang
Ka jingrakhe, ka jingkynmaw burom, ka pule puthi, bad ka jinglong nongïalam jong ki kynthei ki long shi bynta jong ka khana kaba kham heh bad kaba bteng, kawei ha kaba ki jaitbynriew riewlum ki nang pynwandur ïa ka lawei jong ka India da ka jingsngew skhem bad ka burom. Lyngba ki sienjam kum ka Dharti Aaba Janjatiya Gram Utkarsh Abhiyan (DA-JGUA) bad ka Pradhan Mantri Janjati Adiwasi Nyaya Maha AbhiyaN (PM JANMAN), ka jingkylla kaba pynkylla dur ka poi sha ka tynrai lyngba ka rukom treikam kaba thymmai jong ka jingïatylli bad ka jingïatreilang. Ka jingkiew jong ki riewshem phang na ka jaitbynriew riewlum, ka jingithuh ïa ki riewshlur ki bym pat paw pyrthei, bad ka jingkiew ka jinglong nongïalam jong ki kynthei riewlum ki pyni kumno ka pateng jong u Bhagwan Birsa Munda ka dang ïai im ha ka ri India kaba mynta.
Mynta, ki nongshong shnong riewlum jong ka India kiba palat 10.5 klur ngut ki dei kawei na ki bynta kiba khmih lynti shakhmat ha ka khana jong ka ri. Kim don ha ki pud jong ka jingkiew shaphrang jong ka ri, hynrei kidei napdeng ki nongnoh synniang kiba khlaiñ tam sha ka jingthmu jong ka Viksit Bharat – ki riewshemphang kiba prat lynti thymmai, ki kynthei kiba pynkylla thymmai ïa ka jinglong nongïalam, bad ki riewshlur ki bym pat paw pyrthei kiba la ïoh ïa ka jingithuh jong ka ri. Ha kane ka jingïaid lynti, ka pateng jong ka Dharti Aaba ka ïaid shakhmat.
(Ka nongthoh kadei ka Secretary, Tnad Tribal Affairs.)