Haba ka AI ka pyndonkam da ki ktien tynrai: Ka jingkular ïa ka roi ka par kaba kynthup lang ïa baroh -Ranjana Chopra
Ha ki khlaw, ki lum bad ki jaka shong jaka sah kiba jngai kiba don ha kylleng ka ri jong ngi, ka jingkylla kaba jar jar hynrei kaba kongsan bha ka dang ïaid shakhmat. Ki jaitbynriew riewlum, kiba la ap slem ïa ka jaka kaba dei hok jong ki ha ka jaka pdeng jong ka khana jong ka roi ka par jong ka ri India, mynta ki dang paw kum kiba don ka bynta kaba heh bha ha ka jingwanrah ïa ka jingkiew shaphrang jong ka ri. Kane ka dei ka mynsiem kaba long nongrim jong ka Janjatiya Garima Utsav: ka jingrakhe jong ka ri ïa ka jingïaid lynti sha ka Viksit Bharat, ha kaba ka jingkiew shaphrang kam shong ha ka jaka sah ne ka jinglong jingman, hynrei ka long ka hok kaba baroh ki nongshong shnong jong ka ri ki don.
Ka jingïar jong ka jingthmu
Ban sngewthuh balei ba ka teknoloji ka la long kaba donkam eh na ka bynta ka roi ka par jong ki jaitbynriew riewlum, dei ban sngewthuh shwa ïa ka jingïar jong ka jingeh. Ka Pradhan Mantri Janjati Adivasi Nyaya Maha AbhiyaN (PM-JANMAN), Dharti Aaba Janjatiya Gram Utkarsh Abhiyan (DAJGUA), ka National Sickle Cell Anaemia Elimination Mission, bad ki sienjam kiba ïadei bad kane ki kynthup ïa palat 63,000 tylli ki shnong ha kylleng ki 5249 tylli ki distrik bad 2,911 tylli ki block ha 30 tylli ki Jylla bad ki Union Territory, kaba ai jingmyntoi ïa palat 5.5 klur ngut ki nongshong shnong riewlum. Da kaba peit bniah ïa ki Particularly Vulnerable Tribal Group (PVTG), kine ki sienjam ki thmu ban pynthikna ïa ka jingpynbiang ïa ki jingshakri kiba kongsan kum ka iing, ka um dih, ka jingkhuid jingsuba, ka jingpule, ka koit ka khiah, ka jingpynïasoh, bad ki lad kamai. Ban poi sha man la ka longïing ha kum kine ki jaka bapher bapher ha ka rukom kaba ïar, ngi donkam ïa ki system kiba la pynïaid da ki data, kiba ïahap, bad kiba lah ban wanrah jingpynbeit bad kata ka dei thik kaei kaba ngi tei.
Ïa ka Janjatiya Garima Utsav mynta u snem la pynlong ha ka rukom kaba buh da ki phang ha ki saw tylli ki taiew, kiba pyni lut ïa ka roi ka par jong ki jaitbynriew riewlum. Ka phang kaba sdang “Technology as a Development Driver,” ka pyni kumno ki kam digital, ka jingstad saian, bad ka jingsaindur thymmai ki dang ïarap ban wanrah ïa ka jingsynshar jong ka sorkar bad ki lad ki lynti sha ki jaka ba jngai tam jong ka India. Ha ka bynta kaba pdeng jong kane ka jingthmu ka don ka nongrim kaba suk bha ban sngewthuh: ka roi ka par ka dei ban poi lut sha baroh ki jaka katba ka don ruh ka jingburom ïa ki ktien tynrai, ka kolshor, ka jinghiar pateng bad ki jingstad tynrai jong ki riewlum.
Ka teknoloji na ka bynta ka burom jong ki jaitbynriew riewlum
Ka dak kaba shai bha kaba pyni kaei ba ka teknoloji ka lah ban leh haba ka don ka jingthmu ka long ka BIRSA 101 – ka jingsumar CRISPR – based gene therapy kaba nyngkong eh jong ka ri India na ka bynta ka jingpang sickle cell. Ka jingpang Sickle cell ka la buh ïa ka jingeh kaba khraw ha ka koit ka khiah na ka bynta ki jaitbynriew riewlum lah slem bha mynta, bad ka India mynta ka pynbeit ia kata ka jingeh da ka jingstad saian kaba don nongrim ha ka jinglong marryngkat bad ka jinglah ban ïoh bynta. Ka Tnad Tribal Affairs ka la ai jingïarap pisa ban kyrshan ïa ka jingwad bniah, ki jingtei ba ïadei bad ki jaka sumar, bad ka jingpynpoi ïa ka teknoloji ha ka jingïatreilang bad ka Council of Scientific and Industrial Research (CSIR), ka CSIR-Institute of Genomics and Integrative Biology (IGIB), bad ka Serum Institute of India Pvt. Ltd. Ka jingïalang kaba dang shen ha CSIR-IGIB ka la wanrah lang ïa ki stad saian, ki nongthaw polisi bad ki briew kiba trei ban sumar ïa ka jingpang Sickle cell, kaba pyni ia ka jingkiew jong ka jingstad saïan bad ka jingshimkhia kaba don ha kine ki sienjam.
Ka thong ka long kaba shai: ban pynmih ïa ka rukom sumar kaba jem dor, kaba lah ban pynkoit shisien ba la ai jingsumar bad kaba lah ban poi sha man la ka longiing riewlum kaba donkam ïa kane. Ka BIRSA 101 kam dei tang ka jingwanrah ia ka jingsumar. Ka long ka jingpynbna ba ka saian kaba biang tam jong ka India kan shakri ïa ki jaitbynriew kiba dei hok tam jong ka.
Kane kam sahkut ha tang kawei ka sienjam. Ki sienjam kum ka Traditional Knowledge Digital Library (TKDL) bad Ayurgenomics ki pyni kumno ka teknoloji katkum ka juk mynta ka lah ban ïarap ban buh jingtip, pynshisha bad pynneh ia ki jingnang jingstad jong ki riewlum ha kaba ïadei bad ka kam ai jingsumar bad ka jingiada ïa ka mariang.
Kajuh ka mynsiem jong ka jingai bynta lang ka dang pynwandur kumno la wanrah ïa ka artificial intelligence ha ka jingkyntiew ïa ki jaitbynriew riewlum. Ha ka jingïalang India AI Impact Summit 2026, ka Tnad ka la pyni ïa ki rynsan bapher bapher kiba lah ban pyndonkam da ka AI ba la tei halor ka jingngeit kaba suk hynrei kaba khlaiñ: ba ka ktien kam dei ka jingkhanglad hynrei ka dei kaba ngi hap ban sngew sarong. Ka Adi Vaani, u lad pynkylla ktien ba la pyndonkam da ka AI na ka bynta ki Ktien Riewlum, ka kyrshan ïa ka jingpynkylla ktien sha ka jingthoh bad na ka jingthoh sha ka jingkren, ka OCR, bad ka jingpynpoi ïa ki jingtip shaphang ki skhim sorkar ha ki ktien riewlum, kaba plie lad ïa ki nongshong shnong ban ïatreilang bad ki jingshakri paidbah ha ka ktien ba ki kren ha ïing. Ka TriBoT, ka lad AI kaba lah ban ïakren bun jait ki ktien, ka pynkhlain shuh shuh ïa kane ka jingpyrshang da kaba ai jingshakri mardor bad jingkyrshan ban pynbeit ïa ki jingeh jong ki nongshong shnong ha ki jaka ba jngai. La iakren ruh shaphang kine ki sienjam ha ka national seminar kaba la pynlong bad ka Bhagwan Birsa Munda Cell bad ka IIT Delhi, kaba la peit bniah ïa ka jingpyndonkam ia ka AI ha kaba ïadei bad ka kolshor bad kaba pynshong nongrim ha ka imlang sahlang, kynthup ïa ka jingpynneh pynsah bad pynkhlain ïa ki ktien riewlum.
Ka teknoloji ka nang kylla long ruh ka atiar kaba khlain bha ban pynskhem ïa ka kolshor bad ban pynkupbor ïa ka ïoh ka kot. Ka rynsan TribeX ka ban sa wan ka thmu ban pynbiang ïa ka jinglong jingman digital ban kyntiew ïa ki kam saindur jong ki riewlum, ki ktien, ki jingstad tynrai, ki jingrwai, ki kam shna jingshna, bad ki jingshem kiba ïadei bad ka kolshor. Ha ryngkat kane ka sienjam, ka jingtyrwa ban sdang ïa ka GI Potential Art and Crafts Atlas of Tribal India kan buh jingtip lyngba ki lad digital shaphang ki jingtrei kti jong ki riewlum, ki mar khlaw, bad ki rukom shna tynrai ryngkat bad ka lad ban pyni ïa ka jaka, kaba ïarap ban pynkhlain ïa ka jingpynïaid iew, ka jinglah ban ïoh ïa ki iew ki hat, bad ka jingithuh ïa ka pateng ba stad jong ki riewlum. Ki Innovation Hub ba la thmu ban wanrah ha ki Tribal Research Institute ha san tylli ki jylla, kin ïaid shakhmat shuh shuh ha kane ka kam, da kaba pynïasoh lang ïa ka jingkyrshan ban shna bad pynmih ia ki mar, ki dashboard shna jingshna ba la pynshong nongrim ha ka GIS, bad ki lad kyntiew ïa ki nongseng kam bad ki startup jong ki riewlum.
Ka teknoloji ka pynkylla ruh ïa ka rukom synshar kaba poi sha ki jaitbynriew riewlum. Ka Survey Setu, ba la pyntreikam hapoh ka PM-JANMAN na ka bynta ka longiing PVTG, ka plie lad ban peit bniah mardor ïa ka jingai jingïarap ha ki jaka ba jynjar ban poi. Da kaba treikam ha kylleng ki 18 tylli ki Jylla bad kawei ka Union Territory, kane ka rynsan ka la dep ban lum jingtip na 3.43 lak ki longïing ryngkat ka jingkyrshan jong ki 8,552 ngut ki nonglum jingtip. Kum kine ki lad ba la pyndonkam da ki data ki ïarap ban pynthikna ba man la ka longiing kaba dei hok la ithuh bad pynïasoh bad ki jingshakri kiba donkam. Ha kajuh ka por, ka Tnad ka dang pynwandur ïa ka rynsan kaba ïadei bad ka AI-enabled Forest Rights Act ban pynbeit ïa ki kam, ka jingbuh jingtip katkum ka GIS, ka jingpeit bniah ïa ka jingtreikam, bad ka jingpynbeit ïa ki jingeh. Kine ki sienjam ki wanrah ïa ka jingsynshar kaba kham shai, kaba sngewthuh, bad kaba lah ban ïoh da ki nongshong shnong riewlum.
Ki riewlum: Ki nongwanrah ïa ka Viksit Bharat
Ka don ka por kaba pyni ïa ka kam kaba ngi dang pyrshang ban pynurlong. Kane kam paw ha ka jingthoh ïa ka polisi ne ka jingpeit bniah da ki Myntri. Kane ka paw ha kaba ka longkmie riewlum kaba sah ha ka jaka kaba jynjar ban poi, kaba shah pynkupbor da ka teknoloji, da ka ktien bad da ka jingpynthikna ba ka Sorkar ka sngap ïa ka, ka ïoh ia ki jingshakri jong ka Sorkar katkum ki jingdonkam jong ka bad ka ïoh ïa ka jingpynbeit khlem da duh ïa ka burom. Hynrei kane kam dei kaba ngi la poi sha kaba kut jong ka jingïaid lynti jong ngi. Ka dei ka jingsdang jong ka lynnong kaba thymmai jong ka ri.
Ka Janjatiya Garima Utsav ka rah ïa kane ka khubor. Ki riewlum, ki jingstad jong ki, ki rukom saindur jong ki bad ka jingïadei kaba jan jong ki bad ka khyndew, kim dei kiba shu ap ïa ka Viksit Bharat. Kidei ka bor kaba khraw ha kane ka kam. Katba ka teknoloji ka dang weng ïa ki jingeh jong ka jingjngai, katba ka jingstad sain ka ai ïa ka jingsumar, katba ka AI ka kren ha ki ktien jong ki jaka khlaw bad ki rilum, bad katba ka jingshakri jong ka Sorkar ka poi sha baroh ki longiing ha ki jaka ba jynjar tam ban poi, ngi dang kham jan shuh shuh sha ka sngi ba ka India kam kiew tang ha ka roi ka par, hynrei ka pynthikna ruh ïa ka jingsngewlem. Kane ka dei ka Viksit Bharat kaba ngi dang ïatrei lang ban tei, kaba ïoh mynsien na ka jingthmu jong u Myntri Rangbahduh. (PIB)
(Ka nongthoh kadei ka Secretary jong ka tnat Tribal Affairs jong ka Sorkar India.)