Ka jingmyntoi ïa ki paidbah: Jam ka India-New Zealand sha ka jingïadei kaba thymmai ha ka ïoh ka kot – Rajesh Agrawal

Ha ki por ba la dep, ka jingmut jong ka khaïi pateng kalong kaba suk: ka jingmyntoi kaba lah ban ïanujor. Kane ka la treikam kumta – haduh ba kam shym la treikam shuh. Da ki jingpynthut kiba bun ha kine ki snem ba ladep, namar ki jingeh ha ka saiñ pyrthei bad ka jingpynbeit thymmai ïa ki rukom pynpoi mar ha ka pyrthei, la pyrkhat biang ïa ka jingïateh ha ka khaïi pateng. Na ka bynta ki ri synshar paidbah kiba don kajuh ka jingmut jingpyrkhat, ka jingkylli kam dei shuh la kin pynïasoh ne em, hynrei katno ka jylliew bad katno ka stet.
Ka India, kaba nang jam shaphrang sha ka jingangnud jong ka ban long ka ri kaba lai kaba heh tam ha ka ïoh ka kot ha ka pyrthei, ka la nang phaikhmat sha ka thaiñ mihngi-ha kane ka kynti sha ka Indo-Pacific-ban wad ïa ki nongïatreilang kiba ïasam ïa ka jingthmu jong ka na ka bynta ka jingpynïasoh ha ka ïoh ka kot bad ka roi ka par na ka bynta ki briew jong ka. Ha New Zealand, ka la shem thik ïa kata.
Ka jingïadei ka dei kaba la tei la slem bha, bad ha ka jingpeit nyngkong, kam sahkut tang ha ka kam khaïi pateng. Ki don ki briew – kumba 300,000 ngut ki briew kiba dei tynrai na India kiba shong ba sah ha New Zealand, jan 5 percent na ka jingbun briew jong ka-ki long kum ka jingkieng na ka bynta ka kolshor bad ka ïoh ka kot. Kumta kam long kaba phylla ba ka jingkhaïi mar hapdeng ki ar liang mamla, kaba la kot sha ka USD 1.3 billion ha u snem mang tyngka 2024-25, ka la sakhi lypa ïa ka jingkiew kaba 49 percent na u snem ba la dep-ka jingkheiñ kaba pyni ïa ka jingsted.
Ka khaïi pateng ba ïadei bad ki kam ai jingshakri ruh ka la kiew da 13 percent. Ka jingwanlang jong ki ar tylli ki ri kiba pawnam ha ka jingïalehkai kriket kam dei tang kaba sngew tynnad, hynrei ka pyni ruh ïa ka jingïatreilang kaba la don lypa ha ka jingïaid lynti.
Ym kum ki jingïateh khaïi pateng hapdeng ki jaka shna tiar kiba ïakhun, ka jingkhlaiñ jong ka jingïatreilang ka shong ha ka jinglong ba kongsan jong ka. Ka India ka ai ïa ka jingheh: 1.4 billion ngut ki briew, ki briew ba pdeng ka ïoh ka kot kiba dang kiew, bad ki jingdon jingem ba ïadei bad ki lad digital bad ki kam ai jingshakri kiba katkum ka juk mynta. Ka New Zealand ka ai ïa ka jinghikai ba kyrpang: ka rep ka riang kaba pyndonkam da ka teknoloji katkum ka juk mynta, ka kam khlaw kaba lah ban ïaineh, bad ki rukom shna tiar kiba kyrpang. Kane ka pynskhem ïa ka jingïatreilang.
Ka jingkyntiew ïa ka jingïoh bynta ha ki ïew:
Ka FTA ka pynlong ryntih ïa ka jingpynïaid beit ryngkat bad ka ki jinglong kiba phylla. Ka India ka la weng noh ïa ki mar kiba kham sniew kloi kum ka dud, kiba bun ki mar ba la shna na ki mrad, ki jhur, ka shini, ka ngapba la shna da ki briew, ki khleiñ bad ki umphniang, ki tiar ïaleh, ki tiar copper bad aluminium. Ka jingpynduhnoh ïa ki khajna halor 100 percent jong ki mar ba shalan shabar ri jong ka ri India-ka weng noh ïa kaei kaba la long ka jingkhanglad kaba neh: ki khajna haduh 10 percent halor ki khajna ba kongsan. Kane ka jingjop ka ai ka jingkyrmen ban ïakhun mardor sha ki kam kiba donkam bun ki nongtrei kum ki kam ba ïadei bad ki jaiñ, ka snieh, ki tiar ceramic, bad ki karpet, ryngkat bad ki karkhana shna kali bad engineering kiba kiew bha. Ka jingshalan ïa ki jaiñ jong ka India, kaba la kiew lypa ha ka pyrthei, mynta ka rung ha ka ïew jong ka New Zealand kaba wanrah haduh USD 1.9 billion ki mar man la u snem khlem da siew khajna.
Ka jingshalan ïa ki mar engineering shabar ri, kaba la kiew palat ïa ka USD 110 billion ha kylleng ka pyrthei, ka ïoh ïa kajuh ka jingkhih ha ka ïew kaba wanrah mar USD 11 klur billion ha ki mar engineering. Ki snieh, ki dawai, ki mar kiba ïoh na ka duriaw, bad ki plastic-kawei pa kawei ka kam kaba la shah khanglad mynshuwa ha ki khajna-mynta ka la ïoh lad ban kiew bad ban roi.
Ka jingpynïar bad ka jingheh ha ka thaiñ Indo Pacific:
Ka jingïateh ka ïarap ïa baroh artylli ki ri ban pynïar ïa ka khaïi pateng na ki ïew kiba man ka por jong ki. Ha kawei ka liang, ka ailad ïa ka India, ban ïoh rung sha ïew kaba lait na ka khajna ha New Zealand, ka ri kaba la kiew bha bad kaba donkam bha ïa ki jingdon jingem, katba ïa ki kompeni jong ka New Zealand ki plie lad ym tang ïa ka ïew India kaba bun briew tam ha ka pyrthei kaba don 1.46 billion ngut ki briew hynrei wat ïa ka ri India kaba kiew stet tam ha ka pyrthei. Nalor kata, ka ïarap ïa ka New Zealand ban pynduna ïa ka jingshaniah jong ka ha ka China ha ka jingshalan mar shabar ri kaba long palat 28% na ka jingshalan mar shabar ri bad ka pynbha ïa ka jinglah ban shaniah ha ki rukom pynpoi mar nabar ri. Ka India mynta ka la ïoh lad ym tang ïa kawei ka ïoh ka kot kaba la kiew, hynrei ïa ka jinglong jingman kaba kham ïar ha ka south pacific. Kane ka pynsuk ïa ki nongshalan mar shabar ri jong ka India ban treikam da ka jinglah ban tip lypa bad ka jingheh. Ka pynduna ïa ka jingphiah ha ka jinglah ban ïoh ïa ki ïew bad ka wanrah ïa ka lad kaba kham ryntih na ka bynta ki kam kiba kwah ban pynïar sha ka thaiñ Pacific.
Ka roi ka par kaba la ïalam da ka khaïi pateng ha India ka plie ki lad ki lynti. Ha ka jylla, la khmih lynti ba ka FTA jong ka India-New Zealand kan ai ïa ki jingmyntoi kiba ïar bad kiba la pynshong nongrim ha ka jingshisha, kaba pyni ïa ka jinglong kaba ïar bad kaba bun bynta jong ka kam shalan mar jong ka India. Ki dawai bad ki mawkordor jong ka Gujarat, ki dawai bad ki tiar kali jong ka Maharashtra, ki jaiñ jong ka Tamil Nadu, ki snieh bad ki tiar shna kti jong ka Uttar Pradesh, ki mar rep jong ka Punjab, ki dawai bad ki tiar elektrik jong ka Karnataka, bad u slasha bad ki tiar engineering jong West Bengal baroh ki don ha ka kyrdan ban ïoh jingmyntoi na ka bor ïakhun ha kaba ïadei bad ka dor. Ki jylla kiba don harud duriaw kum ka Andhra Pradesh bad Kerala kin shem ïa ka jingkyntiew ïa ki kam shalan mar ba ïoh na ki duriaw, katba ka thaiñ shatei lammihngi ka lah ban ïohi ïa ka jingpynbha ïa ka jingïoh ïa u slasha, ki musli musla, ki siej, bad ki mar organic. Ka jingshalan shabar ri mynta ka lah ban nang ïar shuh shuh.
Ka long kaba donbok ba ka khaïi pateng ka ïaid ha baroh arliang. Ka India ka la ai ïa ka jingpyllait khajna ha kylleng ki 70.03% ki khajna ba kongsan jong ka katba ka dang buh 29.97% ki khajna ba kongsan kiba la pyllait, kaba kynthup ïa 95% na ka khaïi pateng kaba la don lypa bad ka New Zealand. Ka jingpynduh mardor ïa ka khajna ka wan na ka bynta ki jingdonkam ha ki karkhana. Ki mar kiba wanrah nabar ri kum ki dieng bad wood pulp kin kyrshan ïa ka kot, ka jingsong, ki tiar bad ki kam tei jingtei. Ka jingïateh ka kyntiew ruh ïa ka jinglah ban ïoh ïa u saiwul, ki jaboh bad ki tiar ba la bret jong ki tiar nar bad ki bym dei nar, ki ban kyrshan ïa ki karkhana hapoh ka ri ha kaba pynlong ïa ka kaba lah ban ïakhun. Kine ki long ki nongplie lad ïa ka jingshna tiar. Da kaba pynhiar ïa ka dor jong ki, ka jingïateh ka leh ïa kaei kaei kaba kongsan: ka pynkylla ïa ka nongrim jong ka jinglah ban ïakhun ka India ha ka kam shna tiar.
Na ka bynta ka New Zealand, ka jingkheiñ jingdiah ka long kaba pher. Ka India ka pyni ïa ka jingheh – ka bynta kaba donkam eh ha ka rukom pynkylla dur, kaba ai ïa ka jingheh jong ka lad kaba tang khyndiat tylli ki jaka ki lah ban ïanujor. Da ka jingbei tyngka nabar ri kaba palat ïa ka USD 422 billion, ka jingïohnong jong ka New Zealand ha ka pyrthei ka la long kaba heh bha. Ka India ka ai ym tang ïa ka ïew, hynrei ka jingïatreilang kaba poi sha ka jingpynmih mar, ka teknoloji, bad ka bor jong ki briew kiba don sap. Da kaba wan ryngkat bad ka jingkular ban bei tyngka haduh USD 20 billion, ka jingïadei ka don ïa ka jinglong ba kham jrong samoi ka jingtreikam-kawei kaba don ha ka kyrdan kaba kyrpang ban pynmih ïa ki lad ïohkam, ban kyntiew ïa ki bor treikam, bad ban nang kiew na ka jingïadei kaba sahkut tang ha ka die ka thied sha ka jingïatreilang kaba neh, kaba la pynrung, bad kaba la tei ban neh.
Ka FTA ka bym sahkut tang ha ka jingkhaïi mar
Lehse ka jinglong kaba batai bha ïa kane ka jingïatreilang ka shong ha ka jingwanphai biang jong ka sha ki nongrim: ka rep ka riang. Ka teknoloji ha ka rep ka riang ka paw kum ka nongrim kaba kongsan. Ka jingïateh ka batai ïa ka jingïatreilang ha ka jingpynmih ïa ki mar rep kaba ïaid sha ka jingkhaïi ïa ka jingnang jingstad. Ka jingtbit jong ka New Zealand ha ka jingpynpoi mar kiba donkam ïa ki jaka pyndait thah, ka jingrep kaba thikna, bad ka jingpynïaid hadien ba la dep ot ka ïahap bha bad ka jingdonkam jong ka India ban kyntiew ïa ka jingmih bad ban pynduna ïa ki jaboh. Ki plan treikam na ka bynta ki soh kiwi, ki soh apple, bad ka ngap, ryngkat bad ki Centre of Excellence bad ka jingkyrshan ha kaba ïadei bad ka teknoloji na ka bynta ki nongrep, la pynïasoh bad ka jinglah ban ïoh ïa ka ïew kaba la pynbeit bha.
Ka jingwanrah ïa ki mar kum ki soh apple, ki soh kiwi, bad ka ngapm?nu ka la ïaid katkum ki tariff rate quota, ki dor ba rit tam ban wanrah nabar ri, bad ki por katkum ka aïom, ki lad ki lynti ba la saiñdur ban pynïadei ïa ka jingjied jong ki nongthied bad ka jingïada hapoh ka ri. Ka jingtei ka long kaba la pyrkhat bha.
Da ki jingshakri, ka jingïateh ka rung sha ka jaka kaba thymmai: ka jingpynlong ryntih ïa ki sap ki phong. Ka jingai ba kyrpang kaba 5,000 tylli ki visa na ka bynta ki riewshemphang kiba tbit na ka India-ha kylleng ka IT, ka kam engineering, ka koit ka khiah, bad kiwei kiwei-ka wanrah ïa ka lynti kaba la buh ryntih na ka bynta ka jingleit jingwan kaba shipor. Ka treikam haduh lai snem, la saiñdur ïa kine ki visa khnang ban weng ïa ka jingduna nongtrei ha New Zealand-ba la antad ba kan long 250,000 ngut ki nongtrei ha u snem 2045-katba ka pyndonkam ïa ka jaka treikam kaba heh jong ka India. Ki doctor jong ka AYUSH, ki nonghikai yoga, ki nongshet jingshet na India, bad ki nonghikai jingrwai ki ïoh ïa ka jingithuh ha ka rukom kaba thikna, kaba pynïar ïa ka rukom peit ïa ka jingïasam ïa ki briew kiba la tbit ha ka kam.
Ki kyndon halor ka jingleit jingwan jong ki samla pule bad ki visa trei hadien ba la dep pule ki pynthikna ïa ka hok ban trei haduh 20 kynta ha ka shi taïew ha ka por ba pule bad ki buh ïa ki lynti na ka bynta ka jingsah hadien ka jingpule-haduh lai snem na ka bynta ki samla pule kiba la pyndep ïa ka STEM bad saw snem na ka bynta kiba pule doktor. Da kaba pynrung ïa kine ki kyndon hapoh ka phang jong ka jingïateh, la ïada ïa ki na ka jingkylla ha ka polisi hapoh ka ri.
Ka jinglah ban tip lypa nyngkong
Ka jingïateh kadei ka jingpyrshang ban pynbeit ryntih ïa ka jinglah ban tip lypa ha ka pyrthei kaba duna bha ba ai ïa ka.
Ka jingïatehkular ka nang ïar shuh shuh: ka jingïatreilang ha ki MSME, ka hok longtrai ba ïadei bad ki kyndon jong ka Europe na ka bynta ki dak ki shin ha ka jaka, ki jingmynjur ba sted ïa ki dawai, bad ki rukom pynïaid kam customs da ki lad digital, kaba pynduna ïa ka por ai jingbit sha ka 24 kynta na ka bynta ki mar kiba lah ban pyut. Da kaba pynrung ïa kine ki kyndon hapoh ka jingïateh kaba pura, ka FTA ka long kum ka jingplie lad ïa ka jingïatreilang kaba kham ïar bad ka jingkyntiew ïa ka bor treikam jong ki briew. Ki artylli ki ri ki la pynskhem ha ka 27 tarik u Ïaïong 2026 ïa ka jingïatreilang ka ban pynwandur ïa ka jingïadei jong ki ha ka thaiñ ha ki phew snem ban wan.
Ha kaba ïadei bad ki jingïateh kular khaïi pateng, kane ka long ka jingjop. Ha kaba ïadei bad ka Geopolitics, kadei ka jingpynïasohlang.

(U nongthoh u dei u Secretary, Department of Commerce, Tnad Commerce & Industry).