Balei keiñ la nang tyrkhong ki wah bad ki tyllong umdih?
Ym lah ban len ba ka Meghalaya ka la nang kiew shisha ha ka roi ka par hynrei lah pat ban phai dien ba kane ka jylla ka dei teng ka rilum kaba don ïa ka mariang kaba itynnad tam ha ka ri baroh kawei la ka long ha ki kshaid ba noh rymphum, ki dieng ki siej, ki syntiew ki skud, ki lum ki wah ne wat ha ki sim ki doh bad ki jingthaw ba lai phew jait. Pynban la ïohi ba katba nang ïaid ki snem ka jinglip rong ka mariang ruh ka nangjur nang jur bad don ki jaka jaka ba ki don satang ki kshaid bad ki pung tyrkhong, ki khlaw ba la syllen lut bad sa ki lum ba tyrkhong bad jot rathai tang na ka daw ka jingkhwan myntoi, ka jingrhah spah bad ka jingbym pyrkhat shuh wat ïa ka lawei jong ki khun ki kti.
Nalor kata, ngi lah ruh ban ong ba kane ka pateng mynta kadei ka pateng kaba bamduh ïa ki jingdon jingem ha ka mei mariang. Ngi thung jingthung bad pyndonkam ki dawai ba pynlong bih ïa ki jingthung bad ka mariang. Ki dawai ba ngi bret ha ki lyngkha bad ki wah ki ktah ym tang ïa ki jingthung hynrei ïa ki briew, ki mrad ki mreng, bad ki sim ki doh kiba pyndonkam ïa ki jingthung bad dih ïa ka um. Ka jingpom ïa ki dieng ki siej ka pynduna ïa ka jingmih ka lyer khuid (oxygen) bad pynroi ïa ka lyer jakhlia (carbon dioxide). Ki briew mynta ki bret ki ñiut ki ñier ha ki lum ki wah bad pynjakhlia bad pynjot ïa ka mei mariang. Ki briew ki tih lut ïa ki marpoh khyndew, pom ïa ki dieng ki siej, bad pynlyngkhuid ïa ka mei mariang ym dei namar ba ki donkam hynrei dei ba ki khwan shimet. Lada ngi leh kumne kumno ka lawei jong ka jaidbynriew Khasi kan long?
Ka jingjulor ka mei mariang nyngkong eh ka dei ban leit sha ki Khlieh Nongsynshar shnong kiba long ki bor bahakhlieh duh ban buh ïa ki jingmana bad ki adong kiba tyngeh bha ïa kito kiba pynjulor ïa ka mariang. Kaba ar pat ka leit ruh sha ki bor ba kham hakhlieh kum ki Autonomous District Council bad wat ka tnad Forest jong ka sorkar jylla kaba ym shym la lah ban shim ïa ka jingkitkhlieh ne khanglad haba don kino kino ki karkhana rit ne karkhana heh kiba kwah ban wan seng kam ha kane ka jylla da kaba ïoh ïa ka jingbit ban pynieng ïa ki mashin bad ki jingtei baheh baheh ha ki jaka khlaw.
Ka jingjyllei ki karkhana (ym tang ha rilum Jaiñtia) ka wanrah ym tang ïa ka jingjaboh ha ka mei mariang ne ha ki tyllong um hynrei ka wanrah ruh ïa ka jingtyrkhong wat ha ka rep ka riang namar ki pui pui ne ki jaboh kiba mih nangtei kim ïahap satia na ka bynta ki sawdong sawkun jong ki jingthaw ba im. Ïa katei la sakhi ruh ha ki wah heh ha rilum Jaiñtia ba ki dohkha bad ki jingthaw baim kiba don ha ki wah ki la ïap lut bad sdang ban duhjait.
Ka jingailad palat da ki Autonomous District Council lyngba ki NOC bad ruh ki tnad ba dei peit na ka sorkar jylla ki la nang pyntlot bor ruh ïa ki shnong ban ïa khun tyngeh ïa kitei ki karkhana kiba tang ha ki khyndiat snem ki la pynring tyrkhong lut ïa ka mei mariang kaba la buh bad sumar da ki mei tymmen pa tymmen da ki spah snem.
Baroh ki nongïalam kim don por ban pyrkhat ne kim don satia kata ka jingïohi jngai ban ri ban sumar ïa ka Mariang bad ka Mei Ramew, haduh ban da jot ka pyrthei haduh katne. Kam don satia kano kano ka jingtyngkai bad byrtia ïa ka spah jong ka Mariang bad ym don ruh satia ïa ki aiñ ki kanun kiba biang ban pyrkhing ïa ka jingpyndonkam ïa ka spah jong ka Mariang.
“Kaba mih na kane ka long ka jingsympat ka Mei Mariang ïa u khun bynriew da kaba pynkyrduh um haduh ban da soh sat.
Ka jingtih pathar bad lymmuh ïa ki mar poh khyndew ruh ka long ka daw bah kaba wanrah ïa ka jingkyrduh um bad ha kajuh ka por kaba pynlong bih ïa ki um ki wah, haduh ban da ïap duh ki dohkha ki dohpnat bad ba ym long shuh satia ban dih ïa ka um kaba la long bih kaba don khamtam hajan ki par dewiong bad ki pat bad karkhana mawshun bad dewbilat.
Sngew sarong ban ïohsngew ba ki don ki riewshemphang na kiwei pat ki bynta jong ka pyrthei kiba pynsawa ïa ka sur ban ïaroh ïa ka jingrben ki khlaw ki btap jong ka Meghalaya watla bun na ki ki la shah pynjulor lut ha kita ki rhah spah bad ki khwan myntoi.
Ka por kam pat dier ban pynjyrngam biang ïa ka mariang da ki dieng hynrei ka jingma ka long ba bun ki wah bad ki wahduid khamtam ki tyllong um mynta ki la rngat lut. Mano ban jubab, ka shong ha ngi iwei pa iwei.
Ka long kaei kaei ruh kaba hap ban shim khia bha namar katba nang ïaid ki snem katta dang jur ka jingtyrkhong slap ha Meghalaya. Ha ki por mynshwa ha kine ki bnai Jylliew ki nongrep ki la ïoh ban pyndep ïa ka rep ka riang jongki, hynrei mynta pat ki shem jingeh namar ym don um ki lyngkha ne ki hali hator jongki. Nalor kata mano keiñ ban poi pyrkhat ba hapdeng ka lyiur ki briew kin hap ban thied um dih barobor kine ki dei ki bnai ba wat ki briew ki ju pyndonkam da ka umslap ban shet ban tiew ruh hynrei mynta la kylla khongpong lut.