(Bah Tesar Marweiñ)
Nongstoiñ, Nohprah 2 2 : Ka jaitbynriew Khasi Pnar ka dei ka jaitbynriew kaba kyrpang tam naduh ka jinglong kyrpang ha ki riti ki dustur, ka akor ka burom, ka tip kur tip kha ka bad kiwei kiwei. Nalorkata ka dei ruh ka jaitbynriew kaba don ïa ki khana pateng kiba sngew tynnad bad kiba don ruh ïa ki dak ki shin ban pynshisha ïa ka jingstad ba maïan jong ki, watla kim don ïa ka kyrdan pule, hynrei ha ka mynnor jong ka lyngba ka kñia ka khriam, ka phur ka siang ryngkat u klong u skaw, ym don kano kano ka kam kaba ki la thmu ka bym lah ban long.
Kum ka jingpynkynmaw ba katba nang mih ki sngi ki khanatang, ki puriskam bad ki dak ki shin kiba pynshisha ïa ki kam ba ki longshuwa hyndai kulong ki la leh, ki la sdang ban jah rngai suki pa suki bad imat kan poi ka por ba ka jaibynriew Khasi pnar kan sah sa tang ka kyrteng ha ki sla jong ka history jong ki jingthoh.
Watla katta ruh haba phai ha ki sawdong sawkun jong ka West Khasi Hills District, ha ki jaka ba kham kyndong ki dang don ki nongshong shnong kiba dang ñiewkor bad burom ïa ki dak ki shin kiba kham kyrpang kiba don ruh ha ki ïa ki khana kiba sngew tynnad.
U nongthoh khubor ha ka jingïohlad ban hiar sha kawei na ki thaiñ Riangpoit, la ïoh ban ïa purkhana bad ki riew tymmen na katei ka shnong, kiba katkum ka jingïathuh jong ki, la ong ba ka shnong Riangpoit ka dei ka shnong kaba la don naduh hyndai hynthai kulong kumah, ha kaba wat ki meirad ki parad jong ki ruh kim lah shuh ban kynmaw, hynrei ki ki dak ki shin kumba ki la ïathuh ki dang don haduh mynta mynne.
Napdeng ki dak ki shin kiba don ïa ki khana ki bym sngew lah ngeit ka dei ka ‘Thyrnang Puweiñ’, kaba u parad Denis Puweiñ u la ong ba ka Thyrnang ka dei ka jaka thang briew kaba ki la ker sawdong da ki maw bad thung da ki dieng tylli, ban shna rynsan kat ban biang ban pynthiah ïa ka met ïap bad ki sa kynton da ki dieng tylli ban thang ïa u riew ïap.
Utei u parad u la ong ruh ba katkum ka jingïathuh khana pateng jong ki mei rad ki parad jong u, la ong ba baroh ki jait Puweiñ kiba don hapoh ka ri Khasi lada ïap briew ki dei ban wan tang ha katei ka jaka kam pher wat lada ki hap ban ïaid kjat da ki taïew bad ki bnai ban kit ïa ka met ïap ruh.
Nalor kata u la ong ba ka la jia ha kawei ka por ba uwei u briew u ba dei na ka jait Puweiñ u la ïap bad haba ki la wan poi ha katei ka Thyrnang shuwa ba kin tynrong ha ka jaka thang, ki la kñia la khriam ki la suit la shor bad ki la ai ding ïa ka kpep. Hynrei kata ka met ïap kam ing satia bad ki la bteng ban pynrhem ïa ka ding.
Ha ka por mynmiet haba ki la thait ki la thiah noh sawdong ka Thyrnang bad ha ka por ba ki dang sdang ban ïoh thiah, utei u riew ïap u la khie joit bad u la kynrup bad patrong ïa kitei kiba thang uwei hadien uwei pat bad ha ka jingïaleh kaba shyrkhei bha, ki la lah ban pynkyllon bad thep biang ha ka ding ba rhem haduh ba u la ingkhong bad kylla dpei.
Utei u parad u la ong ruh ba naduh kata ka por ki la sangeh noh ban thang briew ha katei ka Thyrnang bad ki la ïa phet noh ha kylleng ki jaka ban leit pynlong shnong la ka jong ka jong, hynrei haduh kine ki sngi baroh ki jait Puweiñ kiba shong ha ri lum Khasi ki dei na kajuh ka thymmei.
Ka Maw Parthlen pat ka dei ka mawsiang kaba ïar bha kaba kot marshiteng ïa kawei ka ranab lum kaba long kham rashing, kaba la khot haduh ka maw par thlen haduh mynta. Katkum ki khana pateng la ong ba hyndai hynthai ha katei ka jaka u don u ‘len lum u ba la heh bad jrong da ki phew pruh. La ong ba ha kawei ka sngi uwei u hati sawkuna u la ïaid lynti na katei ka jaka bad haba u la poi ha katei ka maw u ta u thlen lum u la kyllaiñ sbak na ka met jong u hati ha kaba u la ïaksaid katba don la ka bor ban lait hynrei um lah.
La ong ruh ba teng teng haba utei u hati u la khun tyngeh ban phet u thlen u ba la kyllaiñ sbak ha ka tynrai dieng lieng kaba heh u la sor kum u jri tylli u ba rit bad teng teng haba u thlen lum u la tan tyngeh u hati u la tyllun shaphang ba tan u thlen.
La ong ruh ba katei ka jingïatan ka la neh la kumba katto katne por bad ha kawei ka sngi, uwei u briew u la leit sha katei ka jaka ban pom siej ban shna tyrpait sop ïing u la lap ïa utei u hati bad u thlen ba ki dang ïatan mar kylliang. Kumta u la ap ha ka por ba u hati u dang tan bad ka met u thlen ka la rit kat u thri, u la tur shajan bad u la pom shi wait namar pdeng bad u thlen u la dkut thui bad u hati u la lait noh.
La ong ruh ba utei u hati haba u la lait na ka jingkhum jong u thlen, u la tur sha uta u briew bad u la rah bad pynshong ha ka met bad u la leit sha kawei ka thwei kaba don ha ka wah Umïang kaba don sha lyndet jong u lum ka bym da jngai na katei ka jaka. Haba la poi ha katei ka thwei u la pynshong ïa utei u briew harud wah bad u la ngam jlang shapoh thwei. Nangta u la mih bad u la sei ar tylli ki bniat hati kiba jrong bad ba heh bad u la ai sha utei u briew.
U Maw thang sang (lait sang) u dei u mawbynna u ba jrong bha u ba don shaphang shthie lam sepngi na ka shnong Mawlangriang kaba don harud ka surok na ka shnong Risiang sha Riangpoit. Katei ka jaka ka dei ka ja ka lum phlang kaba itynnad bha bad sawdong katei ka jaka la ker da ki khlaw kiba jyrngam.
Ha katei ka jaka ki don san tylli ki maw ar tylli ki mawbynna ba pynïeng ba ki khot ki maw shynrang bad ar tylli pat kiba pynthiah ba ki khot ki mawkynthei bad kawei pat kaba thiah da pyrshing kaba ki khot ka maw stieh.
Katkum ki khana pateng ba la ïathuh da uwei u rangbah la ong ba hyndai hynthai ki briew na katei ka thaiñ haba ki leit ban hiar thma sha kiwei pat ki jaka, haba ki la jop ki ju wan pynlong dorbar ha katei ka jaka bad namar ba ha ka jingïalehthma ki la ïa pynïap ïa ki nongshun da kaba pom da ki waitlam, sum da ki sum bad siat da ki khnam bad ka jingbit snam kaba jur bha, kumta ki kheiñ ba ka dei ka tyrut ka smer.
Khnang ba ka tyrut ka smer kan ym bud haduh ki shnong ki thaw, ki da kñia ki da khriam bad ki beh tyrut beh smer ha katei ka jaka bad ban pynsah nam pateng la pateng ki pynïeng ïa kitei ki ar tylli ki maw bad ka mawstieh ban pyni ba ki pyndonkam ïa ka stieh ban ïada ha ka por ba ki ïaleh thma.