Ka Tribunals Reforms Bill, 2026 ka la lap ïa ka jingeh tynrai bad ka la lap ruh ïa ka jubab ba peit bniah (Shri.N.Venkataraman)
Ki don tang katto katne ki jingkylli ha ki kam bishar paidbah jong ngi kiba la peit biang bunsien ban ïa ka jingthaw ïa ki tribunal. Hapdeng u S. P. Sampath Kumar ha u 1987 bad ka rai ha u Naiwieng 2025 ha ka Madras Bar Association line, Ki ïing Bishar ki la weng ïa ki kyndon, ai jingbthah, bad shem ialade ban peit biang ia ki kam bishar bathymmai hapoh kajuh ka nongrim. Kane ka kam ka la iaid bun bunsien bad kane ka pyni katno ka long kaba eh. Ngi dei ban peit bha ia ka Tribunals Reforms Bill, 2026 namar ka ikumba ha khatduh, ka la lap ia ka jingeh tynrai bad phewse ka la lap ruh ia ka jubab.
Ki jinghikai nawei, bad na ki jingshem jong ngi
Kane ka jingeh kam dei tang jong ka India. Kiwei pat ki ri ki la iakynduh ia kane, bad ka jingpeit jong ki ka long kaba donkam ban pyrkhat. Haba u Sir Andrew Leggatt u la bishar bniah ia ka phang ha ka ri Bilat ha usnem 2001, u la shem ba palat hynriew phew tylli ki tribunal la pyniaid da ki juh ki tnad ia kiba la bishar ia ki rai jong ki. U la khein ia kane kum ka jingduna kaba kongsan. Ka rukom pynbeit jong u kam dei ban pynbeit ia ka por trei ne ban ktah ia ki kyrdan pule. Ka long ban wengnoh ia ki tribunal na ki tnad ba kyrshan ia ki bad ban buh ia ka jingsynshar jong ki hapoh kawei ka jingshakri. Kata ka la kylla long ka Act of 2007. Ka jingpynkylla ka long kaba na tynrai. Ka la peit ia ka daw jong ka jingshaniah ym sha ki dak jong ka.
Ka India ka la wan sha ki tribunal khamkloi bad, ha ka jinglong baroh kawei, da ka jingjop. Ka The Income Tax Appellate Tribunal, kaba la seng ha u snem 1941, ka dang long kawei na ki nuksa babha tam ha kano kano ka jaka jong ka jingbishar bakyrpang. Ia kane ka rukom treikam la rah shakhmat da ki Article 323A bad 323B bad da ka Administrative Tribunals Act, 1985, bad nangta ha kylleng ki bynta ba pyniaid kam, ha ka jingiar kaba ki iingbishar High Court kim lah ban shim. Ka jingeh jong ngi ka long kaba pher. Kumba ka Iingshari ka la iohi ha u snem 2020, lah ban ïoh ïa ka jinglaitluid tang haba ki tribunal kim donkam ban shaniah ha ki tyrpeng jong ka executive.
Balei ki jingpyrshang mynshuwa kim lah ban pynbeit
La pyrshang ban pynkylla palat ia ka shisien, bad da ka jingthmu kaba bha man la ka por. Ki kam ain kiba bun kiba la bud ki long shaphang hato ka por treikam ka dei ban long lai snem, ne saw snem, ne sansnem, hato ka rta kaba rit tam ka long kaba sanphew snem, bad hato dei ban ai jingmut ia kawei ka kyrteng ne ia ka kynhun kaba don arngut. Da ka jingburom, ym don kawei ruh na kine kaba leit sha ka tynrai. Ka jinglait luid kam shong ha ka jingkhein jingdiah. Ka samoi treikam, ka rta bad ka jingbun ki kyrteng ki long ki dak da kaba la peit ia ka jingpang. Hynrei kine kim dei ka jingpang.
Ka nongrim jong ka kam
Ka tynrai jong ka mat ka long ba ka tribunal kadei ban long kaba treikam ha ka rukom kaba la pyniaid hi dalade. Kadei ban don la ka jong ka seng, la ka jong ka lad ban jied ia kiba pyntreikam ia ka, la ka jong ka rukom ban peit bad pynbeit ia ki, bad la ka jong ka jingpynbiang ia ki jaka, ki nongtrei bad ka pisa. Ha kaba kine ki don, ka jinglaitluid ka lah ban bud dalade. Ka Bill kaba thymmai ka jubab ia ka Iingshari halor ki mat kiba ka Iingshari ka la kren. Ka leh ruh ia kaei kaei kaba kham palat. Ka pyrshang ban tei ia ka jaka treikam kaba pynlong ba kita ki jubab kiba pyntreikam hi dalade. Ia ka National Tribunals Commission la thaw da ka ain. Ka ioh ia ka jingdon, ka jinglong bad ki kam jong ka na ka Ain ym na kano kano ka hukum treikam, bad ka dei ban jied, ban peit, ban pynbeit bad ban bishar ia kaei kaba ki tribunal ki donkam. Ha sawdong jong ka, ka ieng ka Secretariat baskhem bad kaba la tbit ha ka rukom treikam.
Ka jinglong ba hakhmat eh, ka jing jngai kaba iaryngkat bad ki jingpeit bniah kiba pynlong ia ka ban treikam.
Ka Bill ka pynneh ia ka jinglong ba hakhmat eh jong ka ain ha man la ka bynta ha kaba ka long kaba kongsan. Ia kane ka Commission la long khlieh da u Judge ba la shongthait jong ka Supreme Court lane u Chief Justice jong ka High Court bad uba don ia ka jingkyrshan jong kiba bun ha ka liang ka kam bishar. Ki Komiti ki long kiba la pyniaid da ka bor iingbishar, bad ka don ka vote ha ka shuki bishar. Ka jingjied, ka jingpeit, ka jingpynbeit bad ka jingtreikam baroh la ialam da ka bynta jong ka ain. Kane ka bud na kaei kaba ka Iingshari ka la jukren naduh u R. Gandhi, ba ka executive, namarba ka long ka nongmudui kaba heh tam, kamlah ban don ka bynta kaba donbor ha kaba jied ia kiba bishar ia ka.
Kaba kongsan kumjuh ka long ba ka jinglong ba hakhmat eh kam dei kajuh bad ka jingsynshar. Ka rukom treikam kaba la aiti pura sha ka liang ka kam bishar ruh la long kaba don ki jingeh. Ka Bill namarkata ka buh ia ka tribunal ha ka jingjngai kaba mar katjuh na ka executive bad ka judiciary, bad ka leh ia kata lyngba lai tylli ki kyrdan. Ka Sorkar Pdeng ka buh ia ki nongrim kiba iar kiba iadei bad ki kyndon. Ka Commission ka thaw ia ki kyndon kiba pyniaid kumno ban treikam. Ka Secretariat ka pyntrei kam hapoh kata ka phang. La ialam lynti ha ka rukom treikam jong ka hynrei kam dei kaba shah bthah ha ka jingtreikam, bad ka shim ia ki kam jong ka na ka ain ym da kaba ai bor.
Ka jingmih ka long ka jingteh la kam kaba mih na ka jingdon lang jong ka Komishon, ka Secretariat bad ka bor synshar. Ka Secretariat ka peit bniah ia ka jinglong hok bad ka lum ia ka rekod ha kaba la shim ia kawei pa kawei ka rai. La tehlakam ia ka da ki kyndon ba la pynmih, bad ka buh jingtip ia kaei kaba ka leh. Kane ka dei ka jingryntih kaba ka Bill ka wanrah. Ym don ka jingpynthut jong ka ain ha ka jingpyniaid kam ne ka jingshaniah ha ki nongpyniaid ha ka jinglong jingman, bad ka don ka jinglong ba hakhmat eh jong ka ain ha ka jingjied, jingpeit, jingpynbeit bad jingtreikam. Ka Canada ka la poi sha kajuh ka jingmut ha u snem 2014, haba ka la wanrah ïa ki jingkyrshan jong ki tribunal jong ka sorkar jong ka hapoh kawei ka seng katba ka dang pynneh ïa ka jinglaitluid jong ki ban bishar.
Ia ka ain kaba kum kane dei ban bishar ym tang da kaba peit ba ka lait na ka jingeh. Dei ban bishar ia ka da ka jingshisha ba ka weng ne em ia ki jinglong kiba la pynmih ia ki jingeh. Ha kata, ka Bill ka long kaba jop. Lada ka treikam kumba la thmu, ym don jingartatien ba kan pynbha shibun ia ka rukom treikam jong ki tribunal. U nongmudui un shu wad ia ka forum kaba la thaw bha, kaba la buh jaka kaba biang, kaba la pyndap kloi bad kaba don ka jingkitkhlieh na ka bynta ka jingtreikam jong ka. Bad ka rukom trei kam kaba la pynbiang hangne, lada shem ba ka long kaba jop ka lah ban long kaba myntoi na ka bynta kiwei pat ki jingjied ha ki por ban wan.
Hadien ba ka la shah pharep ba ka la leh ïa kawei ka kam runar, ka la pynïasnoh ïalade bad ka kynhun kieng atiar jong ki kynthei runar, bad sdang ïa ka jingïaid lynti kaba dap da ki jingïaleh, ki jingma bad ki kam jingpynhiar kput. La pynkhreh ban pyni nyngkong eh ïa kane ka phlim ha ka pyrthei (World Premiere) ha kane ka tamasa IFFI 2026.