Ka ïoh ka kot na ki jaka ba shong um, ki lad kiba bun na ka bynta ka Bharat (C.P.Radhakrishnan)

Ka jingïalam kaba don ka jingïohi jngai jong u Myntri Rangbahduh jong ngi, u Shriman Narendra Modiji, ka la pynthikna ba ka khana jong ka jingkiew shaphrang jong ka Bharat ka long kaba kynthup lang ïa baroh – ka Sabka Saath, Sabka Vikas, Sabka Vishwas, Sabka Prayaas. Ha kine ki 25 snem ba la dep, u la ktah ïa ka jingim jong ki klur ngut ki briew, khamtam kito kiba dei na ka bynta kaba khamtlot bad kaba kham duna ka ïoh ka kot. Ka rukom wanrah jong u Shriman Modiji ïa ka roi ka par ka la long ka nuksa. Haba kdew ïa ki distrik kiba dang sahdien kum ki distrik ba don jingangnud, ki shnong khappud kum ki ‘Shnong ba im bad banyngkong’ bad ka thaiñ shatei lammihngi kum ka Ashtalakshmi ka pyni ïa ka rukom wanrah jingkylla. Kane ka rukom treikam ka la pynkylla ïa ka jingshah kyntait sha ka jingpynkupbor, kaba plie lad ïa ka jingïashim bynta kaba radbah jong ki briew na ki bynta bapher bapher ha ka jingïaid lynti sha ka Viksit Bharat.
Ki sienjam kum ka PM-JANMAN, PM-JANDHAN, PM-Garib Kalyan Yojana, bad kiwei kiwei ki skhim ki pynpaw ïa ka jingangnud jong u na ka bynta ka roi ka par kaba kynthup ïa baroh bad ka jingpynkupbor ïa ka imlang sahlang. 25 klur ngut ki briew ki la lait na ka jingduk, kaba long ka dak kaba kongsan ym tang jong ka jingïaid lynti sha ka roi ka par jong ka Bharat hynrei na ka bynta ka ri baroh kawei. Nga thikna ba ka sngi kan sa wan ha kaba ka pyrthei baroh kawei kan lait na ka jingduk bad jingkyrduh.
Kawei pat ka sienjam kaba kongsan ha kane ka liang ban pynthikna ïa ka roi ka par kaba kynthup lang ia baroh ka long ka jingpeit bniah u Myntri Rangbahduh jong ngi, u Shriman Narendra Modiji ïa ka ïoh ka kot na ki jaka shong um. Ha ki snem 1960, lyngba ka Green Revolution, ngi la lah ban ialeh pyrshah ïa ka jingeh jong ka jingkyrduh bam kaba jur. Ka Bharat mynta ka don ha ka kyrdan ba hakhmat eh ha ka pyrthei ha kaba ïadei bad u khaw, u kew, ki shana dai, bad ki krai, kaba pynskhem ia ka bynta jong ka ha ka jingpynbiang bam ha ka pyrthei. Ka White Revolution, kaba la bud hadien ia ka Green Revolution, ka la pynkutnoh ïa ka jingduna dud kaba la slembha ha India bad ka jingshaniah ha ki mar dud kiba wan nabar ri. Ka Bharat mynta ka dei ka kari kaba hakhmat duh ban pynmih dud, bad namar kane ka jingjop ka jingduna protein ka la nang duna shibun khamtam ha ki khynnah.
Mynta ka Blue Revolution kan sa long sa kawei pat ka jingjop. Ka mariang ka la kyrkhu shibun ia ka ri jong ngi da kaba ai palat 11,000 kilomitar ki jaka khap duriaw. Ngi don ka dustur kaba riewspah ha kaba ïadei bad ka duriaw. Ngi don ïa ka Exclusive Economic Zone kaba heh haduh 24 lak kilomitar square. Ka Bharat ka don shibun ki spah duriaw. Hynrei bun na kane ka bor ka la sah khlem da pyndonkam da ki phew snem. Kham bunsien ka kamri dohkha jong ngi ka sahkut hajan rud duriaw. Mynta, ngi la pynkhreh ban peit khamjngai. Ki um kiba jylliew jong ka EEZ jong ngi bad ki Duriaw bah ki ai ki lad ki lynti kiba khraw na ka bynta ban lum ïa ki dohkha kiba rem dorkum ki dohkha tuna.
Ha u snem 2019, da ka jingthaw ïa ka tnad Fisheries, Animal Husbandry and Dairying, ha ka sien kaba nyngkong eh ka kam ri dohkha ka la ïoh ïa la ka jong ka tnad hapoh ka jingïalam jong u Shriman Modiji. U Myntri Rangbahduh jong ngi, u la ong ba ka chakra kaba rongblue ha ka lama ri jong ngi ka pyni ia ka lad jong ka Blue Revolution – ka ïoh ka kot na ka duriaw bah.
Ha ki shiphew snem ba la dep, ka kamri dohkha bad ka kam tong dohkha jong ka India ka la paw shisha kum ka kam kaba seisoh ha ka ioh ka kot jong ngi. Ka Bharat mynta ka dei ka ri ka baar ha ka pyrthei kaba pynmih dohkha, kaba nohsynniang kumba 8 percent sha ka jingpynmih dohkha ha ka pyrthei. Kane ka kam ka kyrshan ia ka jingim jong haduh 3 klur ngut ki nongri dohkha bad ki nongtong dohkha bad ka noh synniang shibun sha ka jingpynbiang bam ha ka ri jong ngi. Ka jingpynmih dohkha jong ka ri India ka la poi palat 195 lak ton ha u snem 2024-25, kaba pyni ia ka bor kaba phylla jong kane ka kam.
Ka kam ridohkha kaba ïaineh: Ka jingbei tyngka ha ka lawei jong ka ri jong ngi
Dang shen nga la leit iashimbynta ha ki artylli ki jingïalang ba la pynlong da ka tnad Fisheries, Animal Husbandry and Dairying. Kawei ka long ka prokram ban plie paidbah na ka bynta ban kyntiew ïa ka jingpyndonkam ba iaineh ïa ki kamri dohkha ha ki duriaw bah bad ban ai ïa ki shithi ai jingbit sha ki jhad ba pynher ia ka lama India, ha Odisha bad ka prokram shaphang ki kamri dohkha ha ki dewlynnong Lakshadweep. Ha Odisha, nga la sngewkmen ban plie paidbah ia ka sienjam ba la shim da ka tnad ri dohkha jong ka sorkar pdeng jong ngi ban kyntiew ia ka jingpyndonkam ia ki dohkha ha ki duriaw bah. Ka la pynpaw ia ka jingkut jingmut lang jong ka Sorkar Pdeng, ka Sorkar Jylla, ki jaka treikam jong ngi, bad ki jaitbynriew nongri dohkha jong ngi ban iaid sha ka juk thymmai jong ka roi ka par, ka jingpynneh pynsah bad ka roi ka par ha ka kamri dohkha ha duriaw. Nga ngeit skhem ba man la ka rukom ri dohkha kaba don ka jingkitkhlieh ka long ka jingbei tyngka na ka bynta ka lawei jong ka ri jong ngi.
Ha ka por ba nga la leit jngoh ia ki dewlynnong Lakshadweep ha u bnai ba la dep ha ka jingleit banyngkong jong nga kum u Vice-President, nga la sngewkmen haduh katta katta ban iohi ba bun ki projek pynroi dohkha la mynjur na ka bynta ka Lakshadweep hapoh ka Pradhan Mantri Matsya Sampada Yojana.
Ka mang tyngka jong ka sorkarpdeng na ka bynta u snem 2025-26 ka la ithuh ia ka lad kaba khlem pat pyndonkam jong ki um bajylliew jong ka EEZ jong ngi bad ka la pynbna ia ka rukom treikam kaba plie lad ban pyndonkam hok ia ki kam ri dohkha na ka EEZ bad ki duriaw bah. Kane ka rukom treikam kaba iaid shaphrang ka plie lad ia ki nongtong dohkha jong ngi ban rung da ka jingsngewskhem sha kine ki pud ki sam kiba thymmai. Ki Duriaw bah mynta ki pyni ia ka lynnong kaba thymmai ha ka jleit ka wan jong ka India ha duriaw. Kawei pa kawei ka ri kaba khraw ka roi haba ki briew jong ka ki nud ban wad ia ki lad ki lynti kiba thymmai.
Nga sngewkmen khamtam eh ba ka rukom treikam kaba thymmai ka buh ia ki nongtong dohkha jong ngi ha ka bynta pdeng eh jong ka. Ki Fisheries Rules na ka bynta ka EEZ bad ki Guidelines for Fisheries in the High Seas ha u 2025 ki pyni ia ka jingsdang kaba thymmai na ka bynta ka Mei Bharat. Ka buh hakhmat eh ia ka kam ban ai Shithi Jingbit ia ki sengtreilang jong ki nongri dohkha, ki seng nongpynmih dohkha bad ki nongri dohkha na India. Ha kajuh ka rukom, ka Lakshadweep kaba don ka jaka kaba heh kumba 32 square kilomitar, ka don haduh 145 kilomitar ki jaka khap duriaw, ka lagoon kaba heh kumba 4,200 square kilometer, ki um ki wah kiba heh palat 20,000 square kilomitar bad ka Exclusive Economic Zone kaba don kumba 20 hajar square kilometre ka jaka. Tang ka Lakshadweep ka don haduh shibynta na ka hynriew bynta jong ka EEZ jong ka ri India. Kane ka dei ka bor duriaw ba shisha jong ngi, kaba ai ia ka khubor kaba khlain. Haba ki briew shimet ki trei marwei, ki wanrah ia ka jingkiew shaphrang, hynrei haba ki iatreilang kum ka kynhun, ki wanrah ia ka jingkylla.
Ka lawei jong ka ïoh ka kot na ki jaka shong um
Ki dohkha duriaw jong ka ri India mynta ki poi sha palat 120 tylli ki ri. Tang ha u snem mang tyngka ba la dep, ka jingshalan mar jong ngi ka la palat 73,000 klur tyngka, kaba long ka jingkiew kaba palat 140% naduh u snem 2013-2014. Ka pyrthei ka la shaniah bad ngeit ha ka jingbha jong ki dohkha duriaw jong ka ri India. Hynrei nga ngeit ba ki jingjop kiba bha tam jong ngi kim pat wan. Ka sienjam High Seas ka lah ban iarap shibun ia kane ka jingkiew bun shah jong ka jingshalan mar shabar ri.
Ki rukom ai jingbit lyngba ki lad digital, ka jingbuddien ïa ki lieng, ka jingai jingbit kaba iadei bad kiwei kiwei ki ri, bad kiwei kiwei ki sienjam kin ïarap ïa ki dohkha duriaw jong ka ri India ban ïoh ïa ka nam kaba kham khraw ha ki iew jong ka pyrthei. Hynrei katba ngi dang trei na ka bynta ka roi ka par, ngim dei ban klet ia ka jingkitkhlieh jong ngi ia ka mariang. Ka duriaw ka la pyndap ia ka ri da ki hajar snem. Ka dei ka kamram ba kyntang jong ngi ban pynneh pynsah ia ka haduh ki hajar snem ban wan. Ka jingri dohkha kaba iaineh ka dei ka jingkit khlieh jong ngi. Ki Guideline bathymmai jong ka Tnad ki long ka sienjam kaba bha ha kane ka bynta. Ka pynksan hok ia ka jingbud ryntih ia ki lad pynneh pynsah bad ka jingieng skhem pyrshah ia ka jingri dohkha be-ain, bad ka ieng pyrshah ia ka jingtong dohkha khlem da pyntip bad kaba long be – ain. Ka kamri dohkha ha duriaw bajylliew bad ha duriaw ba heh ka lah ban thaw kam thaw jam ym tang ha kaba lum dohkha, hynrei wat ha ka jingpynkhreh, ka kam pyndait thah, ka jingkit jingbah, ka jingsong, ka jingpynpoi mar bad ka jingshakri ban shalan shabar ri. Ka lah ban thaw lad ia ki samla jong ngi. Ka lah ban ai ka jingiashim bynta kaba kham bun jong ki kynthei ha ka jingpynkhreh bad ka jingpynbha. Ka lah ban pynkhlain ia ka ioh ka kot jong ki jaka khap duriaw jong kari India.
Katba ngi nangiaid sha ka thong jong ka Viksit Bharat @ 2047, ngi kut jingmut ban pynlong ia ka Blue Economy kaba riewspah, kaba kynthup lang ia baroh bad kaba iaineh. Ha kane ka jingiaid lynti jong ka Blue Revolution, kawei pa kawei ka bynta ka don ka kam ban pyndep – ki jait bynriew ri dohkha jong ngi kin ai bor ia ka Blue Economy jong ka India. Nga sngewkmen ba ka tnat kamri dohkha, hapoh ka jingialam ba don jingiohi jngai jong u Myntri Rangbahduh jong ngi u Shriman Narendra Modiji, ka iaid shaphrang sha ka juk bathymmai jong ka roi ka par, ka jingpynneh pynsah bad ka jingkylla lyngba ka Blue Revolution.
Ka Viksit Bharat @ 2047 kan long ka India kaba kynthup lang ia baroh ha kaba man la ki thain bad man la ki bynta jong ka imlang sahlang kin iashimbynta ha ka jingiaid lynti jong ngi ban kiew ha ka ioh ka kot. Nga kyntu ia ki samla ba kin peit ia ka kam ri dohkha ym tang kum ka kam ba la hiar pateng hynrei kum ka kam kaba mynta kaba iaid katkum ka jingstad saian, ka teknoloji, ka jingsaindur bad ka lad ha ka pyrthei. Nga kyntu ia ki jaka pule jong ngi ban iai kyrshan ia ka imlang sahlang jong ngi da ka jingnang jingstad bad ka pisa tyngka. Kumta to ngin iaid shakhmat da ka jing sngewskhem; ban tei ia ka Mei Bharat kaba kham khlain ha ki jaka khapduriaw.
Uba trei beit na ka bynta ka Ri!

(U nongthoh u dei u Vice-President jong ka ri India)