Ka ïew ka hat ka long kum u klongsnam jong ka ïoh ka kot ha Meghalaya. Man la ka sngi, da ki hajar ngut ki paidbah ki wan sha ki ïew ban die, ban thied bad ban kamai kajih. Ki nongrep ki wanrah ïa la ki mar rep, ki nongri jingri ki die ïa la ki mar, katba ki nongshong shnong bad ki nongwan jngohkai pyrthei ki pynïaid ïa ka ïew ka hat. Hynrei, wat hapdeng kane ka jingkiew ka kamai kajih, kawei na ki jingeh kaba dang bteng haduh mynta ka long ka jingbymkhuid bad ka jingbymbiang ka rukom pynïaid ïa ki jaboh jabain ha kiba bun ki ïew ha Meghalaya.
Lada leit sha ki ïew ba kham heh kum ka Ïewduh ha Shillong, ka ïew ha Tura, Nongpoh, Jowai, Mairang, Nongstoiñ bad kiwei pat, man ka por ba lah ban ïohi ïa ki jaboh jabain kiba lum ha rud surok, ki plastik kiba her paidbah, ki bilor umdih ba la bret pathar, bad ki nala kiba sahkut namar ba lang ki jaboh jabain. Ha ka aiom slap, kine ki jaboh ki pynsniew shuh shuh ïa ka mariang haba ki pynlang um ha ki surok, ki pynsaphriang ïa ka jingsma iwtung bad ki pynroi ïa ki khniang jingpang.
Ka jingbymkhuid kam dei tang ka jingpynsniew dur ïa ka shnong hynrei ka dei ruh ka jingma kaba lah ban ktah ïa ka koit ka khiah jong ki paidbah. Ki jaboh kiba bret pathar ki lah ban pynmih ïa ki jingpang bapher bapher kum ka pynhiar kpoh bad kiwei pat ki jingpang kiba wan na ka jaboh. Nangta, ka jinglang um ha ki nala ka pynroi ïa ki pyrjong kiba pynsaphriang ïa ka jingpang dengue bad kiwei ki jingpang.
Ka Meghalaya mynta ka la nang paw kum ka jylla kaba khring ïa ki nongwan jngohkai pyrthei na kylleng ka ri bad na shabar ruh. Hynrei ka jingkhuid jong ki ïew ka dei kawei na ki bynta ba ki nongwan kai ki peit nyngkong. Lada ki ïohi ïa ki ïew kiba jaboh, kiba sma iwtung bad kiba dap da ki plastik, ka buh ïa ka dur kaba sniew halor ka jylla. Kane ka lah ruh ban ktah ïa ka kam jngohkai pyrthei bad ïa ka kamai jong ki nongdie dukan bad ki nongrep.
Ka jingsumar ïa ka khuid ka suba kam dei ban sah tang ha ka jingkitkhlieh jong ki Hima, ki Municipal Board, ki Municipal Committee lane ki Dorbar Shnong. Ka dei ka kamram lang jong baroh. Ki nongdie ha ki ïew ki dei ban pynkhuid ïa ka jaka ba ki shong die. Ki paidbah kiba wan thied ki dei ban pyndonkam ïa ki jaka bret niut bad kim dei ban bret pathar ïa ki plastik, ki bilor umdih lane kiwei ki jaboh. Kumjuh ruh, ki trai dukan bad ki market committee ki dei ban pynneh ïa ka khuid ka suba ha ki bynta ba ki peit.
Ka Sorkar jylla, ki district council, ki Hima bad ki bor synshar shnong ki don ruh ïa ka bynta kaba khraw ban pynbiang ïa ki jaka lum ñiut, kiba biang, ka rukom lum jaboh man ka sngi bad ka jingpynshitom ïa kiba bret jaboh paidbah. Ym lah ban shu pynlong tang ïa ki “cleanliness drive” shisien shisnem hynrei ka dei ban don ka rukom treikam kaba bteng man ka sngi.
Ka por ka la dei ruh ban pyrkhat ban pyndonkam kham bun ïa ka rukom pynïakhlad ïa ki jaboh, kata ka biodegradable bad non-biodegradable waste. Bun na ki jaboh kum ki sla, ki soh bad ki marbam ki lah ban kylla long sboh (compost), katba ki plastik bad kiwei ki jaboh ki dei ban lum kyrpang bad phah sha ki jaka ba lah ban recycle.
Nalor kata, ka jinghikai ïa ki paidbah ka long kaba donkam tam. Ki skul, ki college, ki seng, ki Dorbar Shnong, ki Balang bad ki kynhun ki nongdie ki dei ban bteng ban ai jinghikai halor ka jingdonkam ka khuid ka suba bad ka jingkitkhlieh paidbah. Lada ka jingkylla ka sdang na ki khynnah, kan nang skhem ha ki pateng ban wan.
Ka jylla Meghalaya ka ju sarong ïa ka jingitynnad ka mariang, ki lum ki wah bad ki kshaid. Hynrei, ka jingïada ïa ka mariang kam dei ban kut tang ha ki jaka jngohkai pyrthei. Ka dei ruh ban sdang na ki ïew, ki shnong bad ki surok kiba ngi pyndonkam man ka sngi.
Lada ngi kwah ban ïohi ïa ka Meghalaya kaba khuid, kaba itynnad bad kaba kiew shaphrang, ngim lah ban ap tang ïa ka Sorkar. Ka jingkylla ka dei ban sdang na uwei pa uwei. Ka khuid ka suba kam dei tang ka kam shnong; ka dei ka dak jong ka jingdon akor, ka jingkitkhlieh paidbah bad ka jingieid ïa la ka jylla.
