Kumno ka India ka la ïaid lyngba ka jingeh kaba shyrkhei tam ha kaba ïadei bad ka bording – Hardeep Singh Puri

Haba la khang ïa ka Strait of Hormuz ha kaba kut jong u bnai Rymphang, ka Sorkar India ka la jied ïa kawei ka jingthmu ba kongsan na kaba baroh kiwei pat kin bud- ba ki nongshong shnong jong ka ri jong ngi, khamtam kito kiba kham don ha ka jingma, ki hap ban ïoh ïa ka jingïada na ka jingpynbiang bad jingpynthut ïa ka dor kaba ym pat jujia mynno mynno ruh. Kata ka jingsngewthuh kadei ka jong u Myntri Rangbahduh u Narendra Modi hi, bad ka la neh haduh jan saw bnai jong ka jingthut ïa ka bording kaba heh tam ha ka histori jong kane ka juk.
Ïa ka rai halor ka India la thoh wat shwa ba ki jingshisha kin don: ka ri kaba wanrah palat 85% na ka umphniang bym pat pynkhuid jong ka, ka rukom batai, kam lah ban ïaineh na ka jingkhang ïa ka Hormuz ha kaba palat 20-30% na ki hydrocarbons jong ka pyrthei ki ïaid lyngba. Ki jaka theh umphniang kin sa tyrkhong tang hapoh katto katne sngi, ki dor kin sa kiew stet (kumba la jia ha kiba bun kiwei pat ki ri) bad ka ïoh ka kot kan sa hiar. Mynta ki stock ki la dap, ki jaka theh umphniang ki la plie, bad ki nongthied ha India ki la siew duna ïa ka bording lyngba kane ka jingeh ban ïa uno uno u nongthied ha ka pyrthei. Ka long kaba donkam ban buh, da kaba shai, kumno la leh ïa kata, bad ki khana lamler kiba la hap ban ïaleh pyrshah ha ka jingïaid lynti.
Ki jingther ïa ka Iran ha ka 28 tarik u Rymphang ki la khanglad ïa kawei kajaka kaba kongsan tam ha ka map jong ka bording ha ka pyrthei, bad na ka bynta ka India dei ka LPG kaba la pyni ïa ka jingtynjuh kaba jur tam namar ba ka US bad ka Middle East ki dei tang ar tylli ki ri kiba kongsan kiba shalan LPG shabar ri ha ka pyrthei. Haduh 60% na ka jingpyndonkam LPG jong ka India la ju pynpoi na Middle East, bad bun na kata ka jingpynbiang ka la poi syndet sha ka zero. Nangta la sdang ïa ka jingtreikam jong ka kamra thma ha ki liang jong ka jingpynbiang bad jingdawa ban buddien ïa ki mar, ki karkhana pynkhuid umphniang, ki jaka pyndap tyndong shet jingshet khnang ba ka ding kan ïai meh ha man la ki kamra shet ha ka ri.
Ha ka liang ka jingpynbiang, la mynjur ia ka LPG Control Order ha ka 8 tarik u Lber, kaba la bthah ïa baroh ki karkhana pynkhuid umphniang ban pynkylla ïa baroh ki lad pynbiang carbon C3-C4 jong ki sangeh ban pynmih bun ïa ka LPG. Ki karkhana pynkhuid umphniang ki bym pat ju shna ïa ka gas shet jingshet la pynkylla dur biang hapoh khyndiat sngi bad la pynkiew ïa ka jingpynmih na ka 35 TMT shisngi sha ka 54 TMT shisngi. Ha ka por ba jur bha ka thma, haba ym don lieng kaba mih na Hormuz, palat 12 tylli ki lieng LPG jong ka India la pynkynriah jar jar na Hormuz khlem da siew bai lutksan- kaba bun tam na ka bynta kano kano ka ri. La ïada ïa ki mar bad la pynpynkynriah ïa ki mar na ki lieng sha kiwei pat ki lieng ki la jia na ki kad lieng jong ka Yanbu bad Fujairah sha ka lad jong ka Red Sea. La phah ïa ki lieng thylli wat haba dang pynbiang ïa ki mar na US, la phah ïa ki lieng shapoh Hormuz ban ïoh ïa ki mar ba thymmai bad la plie ïa ki lad pynpoi mar ba thymmai bad katto katne ki ri kum ka Algeria, Japan bad Canada. Nga la iakren bunsien bad u myntriba dei khmih ïa ka tnad bording jong man la ka ri kaba lah ban shalan LPG shabar ri. Nga dei ban ong ba uwei pa uwei u nongpynmih uba ngi la iakren, hapoh ka Gulf bad shabar jong ka, u don ryngkat bad ngi.
Hynrei, ka jingpynbiang ka long tang shiteng na ka jingpyrshang, namar hap ban buh hakhmat ruh ïa ka jingdawa. La ïada pura ïa ka gas shet jingshet kaba pynpoi sha ki ïing bad la hap ban bud ïa ka code pynshisha digital ban iada na ka jingpynkynriah ia kane ka mar kaba kordor da ki nongdie beain. La buh 25 sngi bad 45 sngi khnang ba uwei pa uwei u nongshong shnong un ïoh ïa ki cylinder ha ka por ba u donkam hynrei ym don ba lah ban pynlang ïa ki cylinder. Namar ba ki cylinder khaïi kim don kyndon bad uno uno u nongthied u lah ban thied ïa ki mar baroh kiba don ha ka shisien thied, la pynïaid lyngba ki seng karkhana bad ki tnad jong ka sorkar kiba peit ïa ka jingpynbiang mar khnang ba baroh kin ïoh hynrei ym don mano mano ba lah ban pynlang. Ki karkhana ki la hap pynkylla ïa ki kam sha ka gas kaba wan lyngba ki pipe, la pynshlur ïa ki kamra bam bad ki jaka treikam kiba heh ban phai sha kiwei pat ki umphniang katba lah bad la buh ia ka umphniang ba pyndonkam da ki pipe ha iing bad ka CNG ha ka thup bym dei ban ot.
Ka Sorkar baroh kawei ka la ïawanlang ban plie lad ban pynkylla sha ki jingpynïasoh gas da ki pipe lyngba ki jingai jingbit ba kham stet jong ki municipal. Namar ba bun ki nongpyndonkam kynthup ïa ki nongtrei kiba na kiwei kiwei ki jaka ruh ki ju thied ïa ki tyndong na ki agent ki bym lah ban thied mynta namar ka jingdonkam ïa ka DAC, la pynbiang ban ïoh lang kawei ka tyndong kaba 5 kilo ha kylleng ka ri haduh ba ka jingshim ïa ka ka la kiew kumba ar shah. Ki briew kiba mlien ban pyrshang ban wanrah ia ka jingartatien ki la sdang ban pynsaphriang ïa ki khubor lamler bad pynsaphriang ïa ki video thok ban pynmih ïa ka jingsngew jong ka jingduna, ka jingthied kyrkieh bad ka jingkulmar wat haba ka Sorkar ka la shim ïa ki sienjam ba bun man la ka sngi ha ka rukom kaba khlain bhaban pynthikna ba kan ym don kanokano ka jingpynthut ïa ka jingpynbiang ha kano kano ka jaka ha ka ri.
Ha lyndet jong kine baroh ka don ka jingkut jingmut jong u Myntri Rangbahduh Modi, ba yn iada ia ki nongshong shnong jong ka ri India wat la katno katno ruh ka jinglut ha ka pla tyngka- kaba long ka ‘rukom trei jong ka India’ lyngba ka jingeh ha ka liang ka bording hadien ka jingïakynad hapdeng ka Russia bad ka Ukraine bad ka jingeh jong ka COVID kaba buh jingma ïa ka jingim. Hapdeng u bnai Rymphang bad Jylliew, ka dor ha ka pyrthei na ka bynta ka gas shet jingshet, ka Saudi CP, ka la kiew haduh 50%, bad watla katta kawei ka cylinder ka ban shongdor palat T.1,600 ha kata ka dor ba ïadei bad ka jingwanrah nabar ri ka dang poi sha man ka ïing Ujjwala ha ka dor T.642. Ka Sorkar Modi ka shim ïa ka jingduhnong kumba T.900 na kawei ka tyndong Ujjwala, bad jan T.600 na kawei kawei ka tyndong ba leit sha man la kawei pat ka longïing, kumta baroh ki longing ha India mynta ki siew duna bha ïa ka gas shet jong ki ban ïa ki longïing ha Pakistan, Bangladesh, Nepal, Spain lane France.
Ka jingpynduna khajna kaba shlur kaba long T.10 shi litar ha u bnai Lber ka la shim ïa ka bynta kaba khraw jong ka jingkiew dor namar ka umphniang bym pat pynkhuid ka la kiew haduh ar shah bad ki kompeni umphniang PSU ki la mad ïa ka jingduhnong man ka sngi kaba la poi sha palat T. 500-T. 1000 klur man ka sngi lyngba kane. Ha baroh kito kijuh ki bnai, ka petrol ha ka jaka theh umphniang ha ri America ka la kiew palat 40% bad ha ri Bilat haduh 20%, da kaba kiew ar shah ha kylleng ki bynta jong ka Europe, katba ha ki jaka theh umphniang ha India ka jingkiew ka long kumba 7%.
Kawei pat ka khana ka long ba ka ioh ka kot kan pulom lut, ba ki foreign reserve kin sa duh noh bad ka jingkyrmen jong hi ha ka ioh ka kot kan sa dum. Ka pisa kaba don ka kren shai, kiba long jan $690 billion, kaba hiar tang khyndiat na ka jingkiew kaba heh tam ha baroh ki por ba la buh jingtip ha ka taiew hi ba sdang ka thma bad ka ioh ka kot jong ka India ka la kiew da 7.8% ha kilai bnai ba ladep.
La ong ba ka India ka don tang 8 ne 9 sngi ia ka stock bad kam don ka bor ban bat kham bun, ka jingkam kaba sngewthuh bakla kumno ka jingpynmih bording kaba heh kaba don 1.5 billion ngut ki briew ka treikam ha ka jingshisha. Phi ym pynïaid ïa ka ri na ki katto katne ki tyllong, namar ka bor kaba dang don hapoh khyndew kam kamai eiei bad ka dei kaba bun ka jinglut ban bat. Phi pynïaid ïa ka na ka rynsan jong ki jaka pynbiang mar nabar ri, ki jaka pynlang mar, ki pipe, ki jaka pynkhuid bad ki jaka lum umphniang kiba don ha kylleng ka ri, bad ka India mynta ka don 24 tylli ki jaka pynkhuid umphniang, palat 47,000 km ki pipe gas bad ki pipe umphniang, bad palat 1 lak ki jaka die umphniang kiba ai jingshakri ïa jan 8 klur ngut ki briew man ka sngi.
Ka jingpyrshang ïa kane ka rukom trei kam dei ka jingkheiñ ne ka dur jong kiba antad ba baroh ki kam kin pulom. Ka dei hato, haduh jan saw bnai hapoh ka jingeh kaba heh tam ha ka kam bording, ka ri ka la hap pynduna ne em ïa ka bording ba pynbiang ïa ki paidbah, hato ka la hap tehlakam ïa ka rukom thied umphniang, hato ka la hap buh pud ia ka rukom pyndonkam ïa ki kali, lane phah ïa ki briew ban trei na ïing, lane khang ïa ki jaka die umphniang ha ka por 5 baje janmiet man ka sngi. Ka India kam shym la hap ban shim ia kine ki sienjam. Kane ka dei namar ngi la pynkhreh ïa ki kam ha ki snem ba la dep. Ka jingpynïar ïa ka jingthied umphniang na ki 27 tylli ki ri sha ki 41 tylli ki ri, ka jingpynïar ïa ki jaka shalan mar jong ngi nabar ri, bad ki pipe bad ki jingbuh lypa ïa ki mar ha ki shiphew snem hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh Modi kim dei kiba sepei haba la khang ïa ka Strait, ka dei namar jong kine ki sienjam ba ngim shym la hap ban pynlip ïa ki sharak.
Ka jingeh kaba heh haduh katne ka pyni ïa ka bor kaba shisha jong ka ri. Ka India ka la ïaid lyngba ka jingkhang jong ka Hormuz bad ka la pynbiang ïa ki jingdonkam lajong khlem da don ki jingduna ha kano kano ka bynta jong ka ri. Da kaba ïoh ïa ka jingngin tei shuh shuh ïa ki bor treikam ban pynkhlaiñ shuh shuh ïa ka jingkhlain jong ngi ha kaba iadei bad ka bording hynrei haba ngi phai biang hadien sha kane ka jingkulmar, ngi dei ban kynmaw ïa kawei ka bynta: Ka jingeh kaba heh tam kaba ïadei bad ka bording ha ki por ba la dep ka la poi sha ka ri jong ngi bad ngi la ïada ïa 150 klur ngut ki briew jong ka ri.

(U nongthoh u dei u Myntri Sorkar Pdeng ba dei khmih ïa ka Tnad Petroleum & Natural Gas.).