Ka Jingkiew jong ka India: Ka jingpeit ïa ki sakhi kam sahkut tang ha ki jingkheiñ {S. Mahendra Dev & Saurabh Garg)

Hadien ka jingpynmih ia ka jingantad ia ka FY26 GDP jong ka India ha ka 5 tarik u Jylliew, 2026, bad kaba dang shen, hadien ba la pynmih ia ka jingantad na ka bynta ka Q1FY27 ha ka 31 tarik u Nailar, ki la don ki jingkynthoh kiba bniah shaphang ka jinglong ka ioh ka kot jong ka India. Kaba bun na ka ka la long kaba bha shaphang ka jingkiew ka ioh ka kot jong ka India. Ki don pat ki riew shemphang kiba bteng ban sngew artatien shaphang ka jingshaniah jong ki sakhi kiba don hapoh kane ka jingkyrmen, da kaba kdew sha ki mat ha ka rukom khein jingkhein jong ka ri. Hangne, ngi wad ban bishar bad pynbeit ia ki jingeh kiba kongsan kiba la pynpaw.
Ki dak kiba heh ki pynshisha ia ka jingkiew jong ka ioh ka kot
Ka jingkiew jong ka GDP kaba 7.8 percent kaba la ïoh jingtip ha ka Q1FY27 la pynskhem da ki dak kiba heh, kaba ai jingshaniah ïa ka jingkhlain bad jing jylliew jong ka jingpynheh. Ka jingdie ia ki kali kamai ka la kiew da 18.3 percent, kaba pyni ia ka jingkhlain jong ka jingkit mar bad ka jingdawa jong ki kam, katba ki kompeni ki pynbun ia ki kali ha kaba khmih lynti ia ka jingdawa kaba kham heh. Ka jingkylla jong ka jingbei tyngka ka paw ba ka long kaba khlain bha: ka jingpynmih ia ki marbam ka la kiew da 15.2 percent bad ka jingwanrah ia ki mashin bad ki tiar nabar ri ka la kiew da 51.5 percent. Ka jingpynmih dewbilat, ka jingpyndonkam ia ki nar bad ki tiar na ka bynta ki jingdon jingem/jingtei ruh ki la kiew bha ha ka Q1. Ka jingpynmih ia ka e-way bill ka la kiew ar shah, katba ka jinglum GST baroh ka la kiew da 8.4 percent wat hapdeng ka jingpybeit dor kaba jur. Baroh kine ki dak ki kdew sha ka jingtreikam kaba skhem.
Ka jingpyndonkam, ruh, ka long kaba khlain, ha kaba ki jingpynrung kyrteng ïa ki kali ïing bad ki kali lai shaka kiba kdew sha ka jingdawa ba la pynskhem ha ka Q1FY27. Ka ram jong ki bank bym iadei bad ka bam ka la kiew da 18.3 percent na ka snem sha ka snem ha kaba kut jong u bnai Jylliew, na ka 15.9 percent ha u bnai Lber, da ka jingkiew kaba iar ha ka rep ka riang, ki kam karkhana bad ki kam ai jingshakri. Ka jingiasoh lang jong ka jingbei tyngka kaba khlain, ka jingpyndonkam kaba khlain, ka jingkit jingbah ia ki mar kaba stet bad ka jingpyniar ia ka jingairam jong ki bank ka pyni ba ka jingpyniar ka long kaba iaineh.
Ka jingïatai halor ka jingpynhiar dor
Kawei ka jingsngewkhia kaba iai bteng ka iadei bad ka jingpynkylla dor hapdeng ka GDP ha ki dor ba mynta bad kidor ba man ka por, kata, ka jinghiar dor jong ka GDP, wat hapdeng ki jingpynbha ba kongsan ha ka rukom treikam ha ka jingpynkylla ia ka snem ba sdang. Hadien ki jingmih jong ka lai bnai ba nyngkong, ka jingsngewkhia kaba kongsan tam ha ka liang ka teknoloji ba la pynpaw shaphang ki jingkhein kadei ruh shaphang ka jingpynhiardor ia ka GDP. Ha kaba iadei bad ki rukom treikam babha tam ha ka pyrthei, ki National Account kiba la pynkylla thymmai ki la pynkylla na ka WPI sha ka Output PPI kaba thymmai na ka bynta ban pynbeit ia ka dor. Ka jingpynkylla ha u bnai Rymphang 2026 ka la dep ban iaid na ka jingpynhiar dor kaba shisien, da kaba pdiang ia ka jingpynhiar dor kaba arsien haba lah ban leh bad ka jingpynhiar dor kaba pynshong nongrim ha ka jingbun lym kumta.
Ki jingpynkylla kiba rit bha kiba mih, khamtam eh, na ka jingkylla na ka WPI sha ka PPI ki la pynkhlain ia ka jingbishar jong ngi kaba kham mynshuwa ba ka jingpyndonkam ia ka WPI kam shym la wanrah kano kano ka jingbym iahap, haba peit ia ka jingiadei kaba jan hapdeng kine ar. Hynrei, ki jingkylla ha kajuh ka por ha ki rukom pynhiar dor bad ki jingtip ba iadei bad ka dor ki la pynlong ia ki jingkylla ba dang shen ha ka jingpynhiar dor jong ka GDP ban khamduna ka jinglah ban batai, kumba la paw ha ki jingkynthoh hadien ka jingpynmih ia ka Q1.
Ngi la iaid sha ka jingpynhiar dor arsien ha ka kam shna tiar, ha kaba ia ka jingmih bad ka jingpyndonkam la pynhiar dor kyrpang, da kaba shim ia ka GVA kum ka jingiapher hapdeng ki dor ba shisha jong ki. Kane kadei ka rukom treikam kaba bha tam ha ka pyrthei ha ka National Accounting. Haba ki dor jong ki mar badonkam ha ka kamrep ki kiew stet ban ia ki dor jong ki mar rep, ka jingkiew jong ka GVA kaba antad ka lah ban kham duna ban ia ka GVA ba shisha, kaba pynmih ia ka jingpynhiar dor jong ka GVA kaba sniew wat haba baroh ar ki dor jong ki mar ba donkam ha ka kamrep bad ki mar rep ki kiew. Ki don ki khep ba ki ri kiba la kiew bha kiba pyndonkam ia ka jingpynhiardor arsien ki iakynduh ia ki jingmih kiba kum kita. Ha ka Q1FY27, ka jingkiewdor jong ki mar badonkam ha ka kam rep kaba kham heh haba ianujor bad ka jingkiewdor jong ki mar rep ka la iarap ban pynduna ia ka dor jong ka GVA, katba ka jingkiew dor kaba duna ha ki katto katne ki jingshakri ka la nangpynheh shuh shuh ia ka jingpher jong ka na ka CPI/WPI ba kongsan. Ki jingkheindor ba man ka por jong ka GVA ym shym la lum katkum ki jingkhein dor ba kongsan; ka dei ka jingmih na ka jingpyndon kam kaba bniah ia palat 300 tylli ki dor/ki dor jong ki nongpynmih ha kaba iadei bad ki jingdonkam bad ki jingmih. Ym lah ban pynbakla ia ka da kaba kdew ia ki jingkhein ba la lum lang, ki jingkhein kiba iapher, kiba ialam bakla ia ka jingsngew thuh jong ki paidbah shaphang ka jingkhein jingdiah kaba la pynbha bha da kaba shai.
Ka Jingpeit Bniah ïa ka Kam Shna Tiar
Mynta ngin phai sha ka GVA kaba iadei bad ka kam shna tiar kaba ki briew ki peitbha. Kane ka donkam ia ka jingbatai, ruh namar, lada ka jingpynhiardor jong ka GVA kaba iadei bad ka jingshna tiar ka la long kaba jan bad ka GVA ka bym iadei bad ki kam khlem shna tiar, ka jingpynhiar dor baroh kawei kan jin da la khamjan bad ka jingsngewthuh jong ki paidbah. Kaei ka jingshisha? Ki jingpeitbniah ki la pyniadei ia ka jingkiew jong ka IIP jong ka jingshna tiar bad ka jingkiew jong ka GVA jong ka jingshna tiar ba shisha. Namar ba ka IIP ka dei ka index jong ka jingbun, ka jingïapher na ka ka long ka GVO jong ka jingshna tiar ha ki dor kiba ryntih. Na ka bynta u snem mang tyngka 2024 bad u snem mang tyngka 25, ki artylli ki jingthew ki la sakhi ïa ka jingkiew kaba phylla-6.7 percent na ka bynta ka GVO ba shisha bad 6.6 percent na ka bynta ka IIP kaba pyni ia ka jingïahap kaba khlaiñ hapdeng ki artylli ki jingthew jong ka jingshna tiar. Kumta, haba ngi ianujor ia ki jingkylla ha ka ioh ka kot kiba lah ban ianujor, ka don ka jingiadei bad ki sakhi.
Hapoh ki jinglong jong ka jingkylla dor ba iadei ha ka dor jong ki jingdonkam bad ki jingmih, ka jingianujor ia ka jingkiew jong ka IIP jong ka jingshna tiar bad ka GVA jong ka jingshna tiar ka lah ruh ban ai ia ki jingmih kiba lah ban iada ha ka por ba lyngkot. Donkam pat ka jingpeit bniah ha kaba ianujor ia ka IIP bad ka GVA, bad, katba dang batai ia ka jingpynhiardor jong ka jingshna tiar, hapoh ki jinglong jong ka jingkylla dor jong ki jingdonkam bad jingmih bapher. Kane harum ka long ka mat kaba kongsan: ka jingshna tiar ka long kaba kongsan kum ka nongpynbiang mar bad nong pyndonkam ba kongsan jong ki mar bapdeng: ka jingpyndonkam bapdeng ka long kumba 81 percent na ka jingmih na ka jingshna, kaba iehnoh 19 percent kum ka GVA. Kumta, ki jingpher ha ka dor bad jingbun jong ki jingmih bad ki jingdonkam ki lah ban pynmih ia ki jingkylla bym iahap ha ka GVA ba shisha. Kane ka la paw ha ka FY25- kumba long ha ka Q1FY27- haba ka jingkiewdor jong ki mar badonkam ha ka kamrep ka la palat ia ka jingkiewdor jong ki mar rep, kaba la pynmih ia ka jingpynhiar dor ia ka GVA. Kane ka long kaba khlain ha ka jingkhein jingdiah bad ka don jingmut ha ka ioh ka kot ruh kumjuh. Katba, ka jinghiar suki suki ha ka jingkhein jong ka jingpyndon kam pdeng bad ka GVO ha ki dor ba neh ka long ka dak jong ka jingkyntiew ia ka jingpyndonkam ia ki mar rep, kaba iadei bad ki jingpynkylla ha ka iew ka hat bad ki mar ba dang iaid shakhmat.
Ki jingbatai bym ïahap
Ngi la iohi ruh ia ka jingbishar bniah kaba dang shen kaba pyniasoh ia ka jingtreikam jong ka ioh ka kot jong ka India hadien u snem 2014 bad ka ri kaba ianujor, kaba la wanrah da kaba pyniasoh lang ia kiwei pat ki ri kiba la shim ba ka jingtreikam jong ka ioh ka kot jong ki ka la iasriem bad ka jong ka India shwa u snem 2014. Ka pyndonkam ia ka jingiatreilang ha ka histori ban antad kumno ka per capita GDP jong ka India hadien u snem 2014 ka lah ban kylla. Ia kane la pynshong Nongrim ha ki jingthoh jong ki nongwad bniah, bad kane ka jingbishar bniah ka pynrem ia ka rukom khein jingkhein jong ka India ha ka rukom bym iahap: ka shim ba ka jingkynnoh ba la pynheh ïa ka jingkiew jong ka GDP ka wanrah ïa ka jingïapher ha ka jingtreikam ba la antad kum ka “pud kaba kham hapoh,” khlem da pyni ïa ki jingduna ha ka rukom treikam.
Ngi pdiang ia ki jingpeitbniah kiba thikna ha kaba iadei bad ka GDP, ki ban wanrah ia ka jingbha, hynrei kam iahap ban don ki jingbatai ba ialam bakla. Khamtam, haka ki dak ki shin ki iahap bad ka jingkiew shaphrang kumba ngi iohi na ki jingantad ia ka GDP.
U S. Mahendra Dev u dei u Chairman, Economic Advisory Council to the Prime Minister, bad u Saurabh Garg u dei u Secretary, ka tnat Statistics and Programme Implementation. La thoh lang bad u Antony Cyriac, Economic Adviser, MoSPI. Ki jingthoh halor ki dei ki jingsngew shimet jong ki nongthoh.

Kawei ka Koit ka Khiah, Kawei ka Lawei: Ka Ayurveda na ka bynta ka Lashai kaba koit ba khiah
Da u Prataprao Jadhav
Ka pyrthei ka dang pyrkhat biang ïa kaei ka jingmut ban long kaba koit ba khiah. Ki lad ai jingsumar mynta kim dei shuh tang ban sumar ia ki jingpang; hynrei ban iada ia ka jingpang, ka jingkyntiew ïa ka bha ka miat bad ban wanrah ïa ki rukom sumar kiba iahap bad ki jingkylla ha ka rukom im, ki jingeh ha ka jinglong jingman bad ki jingeh kiba mih ha ka koit ka khiah. Ha kane ka jingkylla ha ka jinglong jingman, ka Ayurveda ka ai ka jingsngewthuh kaba kongsan na ka bynta ka lawei.
Ka phang pdeng jong ka Ayurveda Day kaba 11, “Ka Ayurveda na ka bynta ka lashai kaba koit ba khiah”, ryngkat ka jingthmu “Kawei ka Koit ka Khiah, Kawei ka Lawei”, ka khring bha ia kane ka jingmut. Ka pynkynmaw iangi ba ka koit ka khiah jong u briew kam don marwei. Ka koit ka khiah jong ki briew, ki shnong ki thaw, ki mrad bad ka mariang ki don ka jingiadei kaba jylliew.
Ka Ayurveda ka jubuh jingmut bha ha ka jingïada, ka jingim kaba ryntih, ka jingbam kaba biang, ki rukom im ba man ka sngi bad ka jingïadei bad ka mariang. Ha ka porba ki jingpang kiba iadei bad ka rukom im, ki jingpang metabolic, ka jingkhuslai bad kiwei kiwei ki jingpang bymlah ban saphriang ki buh ia ka jingban khia kaba jur ha ka imlang sahlang, kine ki nongrim ki la ioh ia ka jingiadei kaba thymmai.
Hynrei da kaba rah ia ka Ayurveda shakhmat kam mut tang ban peit shadien. Dei ban pynwandur ia ka lawei jong ka da ka jingwad bniah, ki sakhi, ka jingsain dur thymmai bad ka jingbha. Ka jingkitkhlieh jong ngi ka long ban pynthikna ba ia ki jingtip kiba iadei bad ka Ayurveda la pule lyngba ki kamstad saian kiba mynta bad la pynkylla sha ki lad ki lynti kiba lah ban pynbeit ia ki jingdonkam ha ka jingai jingsumarjong kane ka juk mynta.
Hapoh ka jingialam jong u Myntri Rangbahduh ba donburom u Narendra Modi, ka India ka la shim ia ki sienjam kiba kongsan ban pynkhlain ia kane ka jingiaid lynti. Ka jingsdang ia ka Tnad Ayush ha u snem 2014 ka la long u mawmer ba kongsan ha kaba ai ia ka Ayurveda bad kiwei kiwei ki rukomsumar Ayush ia ka nongrim bakham khlain. Naduh kata ka por, ka jingpynleit jingmut ka la nangkiew naduh ka jingpynneh pynsah bad jingkyntiew sha ka jingwad bniah, ka jingpule, ka jingai jingsumar, ka jingpynthikna ia ka jingbha, ka jingsaindur thymmai bad ka jingiatreilang ha ka pyrthei.
Ka jingai jingsumar kadei ban long kaba pynshong nongrim ha ki jingdonkam jong u nongpang. Ha kaba ka long kaba dei bad ba la kyrshan da ki sakhi, ki rukom treikam bapher bapher ki lah ban iahap iwei ia iwei pat bad noh synniang sha ka rukomtrei kam kaba khambniah ha ka koit ka khiah. Ka jingpyniasoh ia ki jingshakri jong ka Ayush ha ka rukomai jingsumar ia ki paidbah bad ka jingpyniar ia ki Ayushman Arogya Mandir ka pyni ia ka jingangnud jong ngi ban plie lad shuh shuh ban ioh ia ka lad ai jingsumar kaba ai jingiada bad kaba pura.
Ka India ruh ka rah ia ka Ayurveda sha ka pyrthei. Ki bynta bam ynshuwa jong ka Ayurveda Day ki la pyni kumno ki rukom treikam jong ka India na ka bynta ka koit ka khiah bad ka bhaka miat ki lah ban shem ïa ki briew ha kylleng ka pyrthei. Ka Ayurveda Day ka la plie lad ia ka pyrthei ban ioh ia ki riti dustur jong ka India kiba iadei bad ka koit ka khiah, bad ka Ayurveda ka nangkylla long shibynta jong ka jingïakren ha ka pyrthei ha kaba iadei bad ka jingkoit jingkhiah, ka jingïada bad ka jingai jingsumar kaba iaineh.
Da kane ka jingkiew ka jingsngew tynnat ha kylleng ka pyrthei ka don ruhka jingkit khlieh kaba kongsan. Dei ban kyrshan ia ka Ayurveda da ki jingwadbniah kiba lah ban shaniah, ki sakhi, ki kyndon ba khlain ha kaba iadei bad ka jingbha bad ka jingiakren kaba don jingkitkhlieh. Ki jingiatreilang jong ki ri ka pyrthei, ki Ayush Academic Chairs, ki jingwadbniah ha ki jaka sumar bad ki jingpyrshang ban pyniadei ia ki kyndon ki iarap ban wanrah ia ka jinglong jingman kaba khlain na ka bynta ka Ayurveda shabar ka ri India. Ka jingthmu jong ngikamdei tang ban kyntiew ia ka jingpynsaphriang ha kylleng ka pyrthei, hynrei ban pynthikna ba kane ka jingkiew kan iaid ryngkat bad ka jingshaniah bad ka jingshaniah ha kaba iadei bad ka saian.
Ka jingthmu jong ka “Kawei ka Koit ka Khiah, Kawei ka Lawei” ka ialam ruh ia ngi shabar jong ki hospital bad ki dawai. Ka lawei kaba koit ba khiah ka shong ha ka koit ka khiah jong ka mariang jong ngi, ki jingbam kiba ngi bam bad ki jingdon jingem ka mariang kiba ki rukom ai jingsumar ki shaniah. Ki kynbad dawai, kum ka nuksa, ki pyniasoh ia ka koit ka khiah bad ka rep ka riang, ka kamai kajih bad ki jingdon jingem baiar. Karep ka riang kaba iaineh ka lah ban wanrah ia ki lad kamai na ka bynta ki nongrep katba ka iarap ban pynneh pynsah ia ki jingdon jingem kiba kordor.
Ka teknoloji ruh ka lah ban don ka bynta kaba pynkylla dur. Ka India mynta ka don ka lad ban pyniasoh lang ia ka jingtip kaba iar jong ka shaphang ka Ayurvedic ryngkat bad ki bor wad bniah jong ka juk mynta, ki bor digital, ka data science bad ki atiar kiba dang mihkum ka artificial intelligence. Kane ka jingpyniasoh ka lah ban ïarap ïa ki nongwad bniah ban pule ïa ki rukom tynrai da kaba kham thikna bad plie ki lad bathymmai na ka bynta ka jingsain dur thymmai.
Hynrei ka jingkylla kaba kham kongsan ka dei ban long ha ka jingim jong ki briew. Ka Ayurveda Day kam dei ban long tang kum ka jingrakhe kaba man la u snem. Kadei ban pynshlur ia ka jingiakhih kaba khamiar sha ka rukom im kaba koit bakhiah – ha ki ïing ki sem, ki skul, ki jaka trei bad ki shnong ki thaw jong ngi. Kaei kaba ngi bam, katno ngi long kiba shait bakhlain, kumno ngi iakhun ia ka jingkhuslai bad katno ngi don ka jingkitkhlieh ha ka jingiadei jong ngi bad ka mariang j ki don ka bynta ha ka koit ka khiah jong ka imlangsahlang jong ngi.
Ka pateng kaba dang wan ka don ka bynta kaba kongsan bha ha kane ka jingiaid lynti. Dei ban pyni ia ka Ayurveda ym tang kum ka bynta jong ka pateng jong ka India, hynrei kum ka phang jong ka jingwad bniah, ka jingsaindur thymmai, ka jingseng kam seng jam bad ka jingai jingsumar kaba lah ban noh synniang ban pynbeit ia ki jingeh jong ka lawei .
Ka India mynta ka ïeng ha ka jaka ba kyrpang jong ka jingnang jingstad, ka saian bad ka teknoloji. Ka kabu jong ngi ka long ban wanrah lang ia kine ki jingkhlain ban thaw ia ka rukom ai jingsumar kaba buh ia ka jingiada ryngkat bad ka jingsumar, ka jingkoit jingkhiah ryngkat bad ka jingai jingsumar ia ki jingpang bad ka jingpynneh pynsah ryngkat bad ka roi ka par.
Ia ka lawei jong ka Ayurveda ha kaba kut yn thew da ka jingwad bniah ia ka, pynkhlain ia ka nongrim jong ki sakhi, pynthikna ïa ka jingbha jong ka bad pynlong ia ki jingmyntoi jong ka kiba lah ban ioh da ki briew.
“Ka Ayurveda na ka bynta ka lashai kaba koit ba khiah” ka long namar kata kaba kham palat ban ïa ka phang pdeng. Kadei ka jingkyntu ban tei ïa ka kolshor jong ka koit ka khiah – kaba ai bor ïa ki briew, kaba pynkhlaiñ ïa ki shnong ki thaw bad kaba burom ïa ka mariang ka ba ngi baroh ngi ïasam lang.
Katba ngi dang rakhe ïa ka Ayurveda Day kaba 11, to ngin rah shakhmat ïa ka jingthmu jong kawei ka koit ka khiah, kawei ka lawei bad ïatreilang na ka bynta ka India kaba koit ba khiah bad ka pyrthei kaba koit ba khiah.
Kawei ka koit ka khiah. Kawei ka Lawei. Ka lashai kaba koit ba khiah ïa baroh.

(U nongthoh u dei u Myntri Khynnah ka Sorkar Pdeng ba dei khmih ïa ka Tnad Ayush bad Myntri Khynnah ka Tnad ka koit ka khiah).