Ka jingbun ki karkhana ha ka jylla ka la pyntroiñ bun ïa ka mariang
Ka jylla Meghalaya ka dei kawei na ki jylla ba ki karkhana dewbilat ki ïoh ban treikam laitluid khlem da bud pyrkhing ïa ki kyndon ba la ïasoi ne ïateh khamtam eh haba ïadei bad ka jing aikam aijam ne khamtam eh ha kaba pynneh ïa ki khlaw ki btap bad ka jingitynnad jong ka mei mariang.
Imat ka jingïai paw jong ka Meghalaya ha ka jingdon ki karkhkana, na ka por sha ka por la ju ïohi ba ki kynhun ieit mariang ka jylla ki la dawa ba ka sorkar jylla ba ka dei ban bud pyrkhing bha ïa ki kyndon jong ka National Green Tribunal (NGT) bad ruh ba hap ban pyrkhing ïa ka Accumulative Impact Assessment (AIA) lane ka jingbishar bniah ha kino kino ki projek ne ki karkhana kiba kwah ban pynïeng ïa ki jaka treikam jong ki ha ka jylla.
Hynrei lada kren ïa kata, hato katei ka NGT ka lah ne em pat ban tuklar ïa kito ki karkhana kiba ïeng ha kylleng ki bynta jong ka jylla kiba la pynkheiñ lut ïa baroh ki kyndon la ka long haba ïadei bad ka mariang khamtam ban pynneh pynsah ïa ki khlaw ki btap, ka jingpynjulor ïa ka khyndew, ka jingpynjah noh ïa ki tyllong um, ka jingpynjah syndon ïa ki wah bad kiwei kiwei.
Kumban shu pynkynmaw, u National Convener ka National Alliance Peoples Movement (NAPM), u Prafulla Samantra u la ïathuh ba ka sorkar jylla kumjuh ka Pollution Board ka dei ban wan shakhmat bad pynthikna ba ka AIA ruh ka dei ban ïaid ryngkat ryngkat ha kino kino ki projek ne ki karkhana kiba thmu ban pynïeng ha Meghalaya
Utei u rangbah uba la shemphang bha halor kitei ki aiñ ki ban ïada ïa ka mei mariang na ka jingwan ki karkhana u la ïathuh ba ka AIA ka dei kaba donkam tam ban bud katkum ka jingbthah jong ka National Green Tribunal (NGT) namar kan ïarap ïa ki paidbah ban sngewthuh khambha shaphang ka jingktah jong kito ki projek lane ki karkhana, ha ka jingim jong ki lane khamtam ha ka mariang sawdong jong ki.
Kum ban shu phai khyndiat sha ki karkhana dewbilat kiba don ha East Jaintia Hills District, ka kamram jong ka AIA ka long ban ïarap ruh ban peit ïa ka jingshah ktah kaba kitei ki karkhana dewbilat khamtam eh ha ka koit ka khiah bad khamtam eh haba ïadei bad ka jingjaboh kaba mih nangtei kaba lah ban ktah ïa ka mei mariang bad khamtam eh ïa ka hok jong ki paidbah kiba sah ha kitei ki thaiñ.
Tad haduh mynta hi, ki sengbhalang ka jylla ki ïai dawa na ka sorkar jylla kaba dei ka sur jong ka sorkar Kmie ba ka dei ban ïaid da ka lynti kaba khuid haba pynlong ïa kino kino ki jingbishar paidbah ne ki public hearing, kata da kaba shim ïa ka sur jong u paidbah ha shwa ban pyntreikam ïa kino kino ki projek ne ki karkhana ha ka jylla.
Nalorkata, kitei ki karkhana dewbilat ne karkhana tih mawshun wat hadien ba ki la dep siew ïa ka bai musur ruh ne ki khajna bapher bapher hynrei ki dang ïoh nong thik thik tang na ka subsidy ba ka sorkar ka ai kylluid mynsiem ïa ki khnang ba ynda ki la die ïa ka dewbilat kin nang ïoh nong shuh shuh da ki phew klur tyngka khlem da donkam shuh ban siew ïano ïano ruh.
Haba phai pat sha ka rukom thungkam thungjam ha kitei ki karkhana, ka RTI ka lap ba ka jingdon jong kitei ki khana kam shym la ai jingmyntoi wat tang khyndiat ruh ïa ka jylla namar katkum ka Industrial Policy jong ka snem 1997, kitei ki karkhana ki dei ban aikam haduh 60% ïa ki trai jylla hynrei da khongpong pat, kitei kiba don ha ka jylla ki thungkam tang kumba 10% ei ei ïa ki trai jylla.
Kat kum ka kaiphod ba la ïoh ka la kren shai ba ka jingduh ka mariang namar ka jingwan kine ki karkhana dewbilat lada kheiñ da ka pisa ka poi spah ne hajar klur tyngka bad kummuh ruh kine ki karkhana ki dei ban siew ïa ka dor ki pynjulor ïa ka mariang, namar haduh mynta kim pat leh ïa kano kano ka prokram ban pynjyrngam biang ïa ka jaka ba ki la pynjulor.
Lada ka long kumne, ka jingnang roi jong ki karkhana ha ka Jylla ka nang kiew katba nang mih ki bnai bad ki snem bad lada ka ïai bteng kam slem shuh ba kan poi haduh u pud ba ki khlaw ba rben kiba don ha kylleng ki bynta jong ka jylla ki lah ban syllen bad mih bujli pat da ki karkhana ba harukom kiba lah wat ban pynkylla dur noh da khongpong ïa ka thaiñ tang ha ki khyndiat snem. Shirukom dei ban ai ka jingïaroh ïa ka jingïohi jngai jong ki paidbah nongshong shnong ka West Khasi Hills Distrik kiba hapoh ka jingpynïaid ba stad jong ki Khlieh Nongsynshar bad ki trai jaka, ki karkhana kim shym la ïoh lad ban ïoh rung pathar kumba ki ïoh ha ki thaiñ East Jaintia Hills bad ha Ri Bhoi Distrik.