HABA KHLEH SHUN BAD KI SBOH DAWAI SHU PYNSEPEI KI NONGREP ÏA LA KA PISA!
(To tip ba ka spah mariang ba kordor tam ha sla pyrthei dei ka ‘dewsboh)
Bah K.D.Kharkongor
Arphewsan ne laiphew snem mynshwa lane palat ïa kata ym lah ban klet kumno ka nam jong ka rep phan ha Ri Khasi jongngi ka long. Hadien ba la dep tih phan bad naduh u bnai Jylliew-Naitung shakhmat (June—July), baroh baroh ngi kynmaw kumno ka surok ïaid kali kaba sdang naduh ka petrol pump kaba don haneng ka Anjalee Cinema Hall ter ter shaduh sha them Ïew Mawlong, ka ju dap ju khapngiah da ki bus ïew bad ki trok kit phan kiba ïeng laiñ terlyter ka lynti ban leit pynhap phan ha ki kudam jong ki khar marwari. Kito ki nongrep kiba ïoh pali ban pynhap kham shuwa, ynda ki la ïoh pisa, ki mareh wut wut sha ïewduh ban leit siew leit tda bad sa leit phai pat sha la shnong da ka mynsiem kaba kmen bad ba phuh samrkhie. Kito pat ki bym ïoh pynhap ha kato ka sngi ki hap sah mied ha ki trok khnang ban ïoh die ha ka sngi kaba bud. Ha shilynter u Naitung ka ïew die phan ka ju thnem kumne jan manla ka sngi bad u phan ba wan kit kito ki trok ne bus dei uba wan na ki thaiñ Laitlyngkot, Nongkynrih, Swer, Mawjrong, Dympep, Mylliem, Mawngap, Mawphlang, Nongspung, Lyngkhoi, Nongthliew, Mairang, Bynther, Kynshi bad na bun bah ki shnong ka ri Khasi kiba ym lah ban jer kyrteng lut hangne. Na ki thaiñ Smit, Thynroid, Dienglieng, Nongkrem, Sohryngkham bad kiwei kiwei ki shnong, ki nongrep phan ki ju leit pynhap ne leit die ha Alukudam ka thaiñ Madanryting. Hangne mynta ïa ka die phan la khang khyrdep.
Mynta pat haba phai sha ka ïew die phan katno ka long kaba isangsot ban ïohi ba ka la sdang pjah bad noh arsut. Ki shnong ba pynmih phan da ki phew trok ha ka shitaïew ki pynmih mynta tang saw-san pickup ei ei. Ka ïoh ka kot ki nongrep phan ka la nang hiar bad kane ka la buh ïa ki nongrep ha ki jingeh ba harrukom. Ki longïing ba bun khun bad kiba hap ban shu wai ïa ki jaka rep kim kotbor shuh ban phah skul ïala ki khun bad ki khun ba dang 14-15 ka ‘rta ki la hap leit bylla kat shaba ïoh tang kumno ban ïarap bad kyrshan lem ïala i mei i pa. Haba ki rep, bunsien ruh ka jingmih ne jingïoh ka shu tam malu mala ban ïa ka jingpynlut. Ban pynlyngkot ïa ine i jingthoh iba khyndiat eh to ngin kylli balei ka long kumne? Don ar-lai tylli ki dawbah dawsan kiba pynlong ïa ka rep phan ban nang hiar nang hiar :- (A) Ka jingkhleh shun ne dpei ding bad ki sboh dawai (chemical fertilizers). (B) U symbai phan ba la pynroi da ki phew phew snem bad (K) Ka rukom thung ïa u phan.
Na kine ki lai tylli ki mat ba la kdew haneng to ngin ïakren shwa hangne tang ïa ka jingkhleh shun ne khleh dpei ding ryngkat ki sboh dawai. Ïa kane la ju leh da kiba bun bun bah ki nongrep phan namar ba ïa ki artylli ki sboh dawai ba la tip kum ka Ïuria (UREA) bad ka Kpei (SSP ne kata ka Single Super Phosphate) ki ju khleh lypa na ïing (kumba ar-lai ne saw kynta shwa ban thung) bad kat ban poi sha lum ne sha jaka rep baroh ka jingkhleh (mixture) ka sdang um bad sdang jhieh ktek ktek. Haba ka long kumne ki nongrep ki shem shitom ban leit ber ha ki thliew phan ïa kane jingkhleh kaba jhieh. Kumta ka pynlong ïa ki ban khleh noh bad ka shun kpu ne shun powdar (Slaked Lime) lane bad u dpei ding (Wood Ash) ba ki lum bad kynshew na ki dpei ba ki shet ki tiew ha ïing ha sem. Ka shun powdar ne u dpei ding ki kloi ban kjit bad pynrkhiang ïa kato ka jingkhleh ba lah um bad da kumne ka pynsuk ïa ki nongrep ban leit ber ha ki thliew thung phan hynrei kaba sngewsih pat ka long ba ki jingbam (nutrients) ba la tip kum ka nitrogen bad phosphorous kiba don ha ka sboh UREA bad SSP, shisien ba la khleh shun ne khleh dpei, ki eh bad lang tylli noh kum ka syrki ba ju shna ïing bad kim um shuh bad kumta u phan um ïoh jingbam eiei na kito ki dawai hynrei u shu ïoh khyndiat khynsoit tang na ki sboh mariang kum ka sboh masi, sboh syiar ne ka sboh sniang kaba la ber ryngkat ha ka por ba thung ïa u. Da kumne ka jingmih ka duna namar u phan um ïoh jingbam shibun. Ha ka shun powdar don uta u calcium bad ka bor une u calcium ka long ban pyntlot bor ne ban pynblad ïa ka jingkthang asid (acid) ka khyndew. Ïa kane kiba bun na ki nongrep kiba la ju ïoh jinghikai na ka tnad ka rep ka riang, kaba na ka por sha ka por, ki tip bad sngewthuh bha. Ka shun ka don ruh ka bor ban pynduna ïa ka umsarang (Iron toxicity) kaba ju shong ha ki pynthor kba. Haba bun ka umsarang u kba um kha tynrai bad um seisoh shibun.
U phan u dei uta u acid loving crop lane u jingthung uba lah ban kham shan ïa ka jingkthang acid ka khyndew. Hynrei haba la khleh shun pat bad ki dawai, la kulmar bad kylla khongpong lut kiei kiei baroh. Ym dei tang ki nongrep kiba ju khleh shun hynrei bun ruh ki nongdie dawai sboh kiba don ha kylleng ki ïew bad ki shnong bapher bapher ki ju die syndon da ki dawai ba ki la pynkhleh shun lypa. Kane ka jingleh jong ki nongdie dawai ym tang ba ka long kaba bakla hynrei ka long ruh kaba be-aiñ! Ha ri India ïa ki sboh dawai la tip kum kita ki Essential Commodity kiba hap hapoh ka Essential Commodities Act (ECA) u snem 1955. Hapoh ka Section 3 jong ka ECA la pyntreikam ïa ka Fertilizer Control Order (FCO) jong u snem 1985. Ka FCO ka ai bor ia ki sorkar jylla ban bishar bad buddien ba kine ki dawai kin long kiba bha ka kwality bad kiba khlem khleh eiei ryngkat bad ki (unadulterated). Hapoh ka Clause 19 jong ka FCO la pyrkhing bha ia ka jingdie bad jingshna ïa ki sboh dawai bad lada don mano mano ba pynkheiñ ïa kine ki kyndon ka jingpynsaja kaba tyngeh donkam ban ai sha ki nongpynkheiñ aiñ wat da kaba set along ïa ki haduh 7 snem kynthih!!! Kumta haba die da ki dawai ba la khleh shun kan long ka kam be-aiñ kaba thok bad shukor im im peit peit ïa ki nongrep bapli.
Khatduh khatwai ka jingkyrpad barit eh ïa baroh ki nongrep ka long “ko ki nongrep sngewbha wat pyndonkam shuh ïa ki sboh dawai ba la khleh shun khleh dpei” namar lada phin ïai leh kumta ym tangba ka jingmih u phan kan nang duna duna hynrei kaba sniew tam eh ka long ba phin nang pynïap bad pynjot shuh shuh ïa ki jaka rep. Haba ïap ka khyndew haei keiñ ki khun jongphi kin rep bad yn nai ong lei lei shano ruh ki ksiew bad ki pateng kin phetwir? Sangeh noh shisyndon ban thied ïa kito ki dawai khleh shun namar ha kaba kut hi yn dei tang ka pla jongki nongdie ka ban shlei katba ka jongphi pat kan pei bad nang ïai pei. Na baroh ki spah mariang kiba don hangne ha sla pyrthei, ka khyndew ban rep ban riang ka dei kaba kordor na kiba kordor tam! Yn leh aïu keiñ kiwei kiwei ki spah mariang kum u maw u shyiap, u dewïong ne uranium, u mawleiñ ne ki dieng ki siej lada ka bam ban pynkdang ïa ki kpoh jongngi pat ka duna bad kam don? Ka khyndew kaba ïap ka pynïap hynrei ka khyndew kaba im ka ai jingim ïa baroh ki jingthung jingtep kiba don ha sla jongka. Haba im ki jingthung, im ki jingri ki jingdup, im ruh mangi ki bynriew bad da kumne yn tyllun ki kam ki jam pateng la pateng. Khlem ka bam ym don ba lah ban im.
Sa shisien la sngewdei ban pynkynmaw biang ïa ngi baroh ba “ka jaidbynriew ka bym ïohi jngai, ka shu im lamwir bad shen kan sa jah rngai.” Hato ym dei ba ngi lah don ha lynti ka jingjah rngai?