Ka jinglong kaba shai kadei ka kam jong ka World Trade Organization (WTO) ryngkat bad ka Trade Policy Review (TPR) kum kawei na ki lad treikam jong ka. Kadei ka rukom peit bniah man ka por ha kaba ka Secretariat ka shimkhia ïa ka jingbishar bniah ïa ki polisi bad ki rukom treikam jong u dkhot ba iadei bad ka khaii pateng kynthup ïa ki jinglong jingman jong ka ïoh ka kot, bad ki dkhot ki buh ïa ki jingkylli kiba jylliew, kiba shai bad bunsien kiba kongsan ha baroh kawei ka jingïaid lynti. Ha kaba kut jong u bnai Naitung 2026, ka India ka la pynkut ïa ka TPR kaba phra jong ka ha ka WTO, ka jingtreikam kaba la shim por katto katne bnai ka jingpynkhreh, kynthup ïa ka jingleit jngoh dalade ki nongtrei jong ka Secretariat, ki kynhun kiba la kylli palat 1,100 tylli ki jingkylli bad ïasam ia ki jingmut, bad, ka India ha kajuh ka por ka la pynbeit ïa kine ki jingkylli bad ki jingpynshai lyngba ki bynta bapher bapher. Ka la long ka lad ia ka India ban batai, ha ka jingshai ba pura jong ki dkhot, ia ka jingthmu jong ka ha ka liang ka ioh ka kot bad ka roi ka par bad kumno ka lah ban nohsynniang sha ka spah bad ka roi ka par kaba khamkhraw ha ka pyrthei.
Ka jingpeit bniah ka India ïa ka polisi khaii pateng kaba mynshuwa ka long ha u snem 2021, ba la leh ha ka nongrim jong ka khlam Covid-19 kaba ym pat ju jia mynno mynno ruh. Katba la lah ban tehlakam ïa ka jingeh ha ka koit ka khiah, ki jingma ha ka liang ka ioh ka kot bad ka jingduna kaba jur jong ki mar ba kongsan kynthup ïa ki tyllong bording ki la nang jur ha kine ki por ba la leitnoh. Katba ka pyrthei ka la lah ban khyllie imbiang na ka jingeh ba la mih na kane ka khlam, ki jingthut ha ka jingpynbiang mar ki la wanrah ïa ki jingeh kiba thymmai. Ha kaba iadei bad kane, ka jingpeit bniah kaba phra ka la pyni ia ka dur kaba bha: Ka India ka la paw kum kawei na ki riba khlain tam ha ka roi ka par hapdeng ki ri kiba heh ka ioh ka kot, ka la pyniar ia ka khaii pateng jong ka ha ka pyrthei bad la khein ia ka kum ka nongiatreilang kaba kongsan ha ka kam khaii pateng. Ki dkhot ha ka WTO ki la iaroh ia ki sienjam jong ka India na ka bynta ka Viksit Bharat@2047, da kaba ithuh ba ka jingkiew ka ioh ka kot kaba khlain bad kaba iaineh jong ka India, ka jingpynjylliew ia ka jingiadei bad ka pyrthei, bad ka jingkylla stet ha ka kam digital kine baroh ki pyni ia ka jingkiew stet jong ka sha ka jingthmu jong ka ban long ka ri kaba la kiew shuwa u snem 2047.
Ka jingkhlain jong ka jingpeit bniah mynta u snem hi ka long kaba lah ban iohi. Ka jingpeitbniah ka la khring ïa ka jingïatreilang kaba kyrpang bad kaba iaineh na ki dkhot jong ka WTO ha kaba ïadei bad baroh ki kam, kaba pyni ïa ka kyrdan jong ka jingsngewtynnad jong ki ha ki polisi khaii pateng, ki kyndon bad ki polisi jong ka ïoh ka kot jong ka India. Ki dkhot ki la ai jingiaroh ïa ka jingkhlain ka ioh ka kot jong ka India bad ka jingïatreilang kaba seisoh bad ka rukom khaii pateng ba bun bynta, katba ka ban jur ia ki jingjop jong ka ha ka jingsaindur thymmai ha ka kam digital, ka riti dustur bad ka jingpynsuk ïa ka khaii pateng, ki start-up bad ka jingjop ban rung sha ki jingïateh kular khaii pateng ba laitluid. Ka jingheh jong ka jingiashim bynta namarkata kam dei tang ka sienjam jong ka jingpeit bniah; ka long ruh ka dak jong ka jingpeit bniah ia ka jingkylla ha ka ioh ka kot jong ka India mynta.
Kata ka jingkylla ka paw ha ki jingkhein kiba shai. Hapdeng u snem 2021-22 bad 2025-26, ka ïoh ka kot jong ka India ka la kiew ha ka jingkiew kaba jan 8 percent shisnem. Baroh ka jingshalan shabar ri ka la poi sha ka rekod US$863 billion ha u snem 2025-26, kaba kynthup ia ka US$441.8 billion ha ka jingshalan mar shabar ri bad US$421.3 billion ha ka jingshalan shabar ri ia ka kam ai jingshakri. Katto katne ngut ki dkhot ki la ban jur ia ka jingkiew kaba phylla jong ka kamai jingshakri ba la pynpoi lyngba ki lad digital ha India. Ka por naduh ka TPR kaba hynniew ka la pyni ia ka lynti kaba shai ha ka jingiaid jong ka India ban wanrah ia ka jingskhem ha ki katto katne ki kam kiba kongsan bha, katba ka ai ia ki nongiatreilang jong ka India ha ka kam khaii pateng ia ka lad kaba ym pat ju don mynno mynno ruh ban long shibynta jong ka khana jong ka jingkiew jong ka India. Ha ka por jong ka jingpeitbniah, ka India ka la ioh biang ia ka bor bad pynskhem ia ka kyrdan jong ka kum ka tyllong kaba kongsan jong ki mar bad ki kam ai jingshakri na ka bynta ki iew ha ka pyrthei.
Lehse ym don jaka ba kane ka jingkylla ka kham paw ban ia ka ioh ka kot jong ka India ha ka kam digital. Ka Digital Public Infrastructure (DPI) ka la plie lad ïa ka India ban teiïa ki rukom siew digital katkum ka jingbun briew, ha kaba tang ka Unified Payments Interface (UPI) ka la long kaba 85 percent jong ki jingsiew digital jong ka India bad kumba 49 percent na ka jingsiew digital kiba mardor ha ka pyrthei ha u snem 2025. Ha ka WTO, ki dkhot ki la ban jur ia ki jingjop jong ka India ha ka DPI, ha kaba ki jingpynkylla kiba pynshong nongrim ha ka kam digital bad ka roi ka par kiba la ithuh kum ki jingai jinghikai na ka bynta ki ri kiba dang kiew bad ki ri ki ba duna ka roi ka par kiba bud ia la ka jong ka jingkylla digital. Kane ka dei ka bynta kaba kongsan jong ka khana ba dang paw ha ka kam khaii pateng jong ka India: la ai jingkyrshan shuh shuh ia ka jingplie lad da ki bor ba don hapoh ka ri kiba pynduna ïa ka jinglut jingsep ha ka jingsiew bad plie lad ïa ki kam khaii, kynthup ïa ki karkhana kiba khamrit, ban ïashim bynta ha ka ïoh ka kot kaba ryntih bad kaba katkum ki lad digital.
Ka polisi khaii pateng jong ka India ka la nang kham phai shabar, da ka jingkiew ka rynsan jong ki jingïateh kular ha ka khaii pateng kaba laitluid kiba dang treikam ne kiba dang don ha ka jingïakren ha kylleng ki rikiba la kiew bad kiba dang kiew. Kane ka jingkyntiew ka pyniia ki jingpyrshang ban pyniar ia ki jingiatreilang bad ban pynthikna ia ka lad ban ioh ia ka iew kaba kham heh na ka bynta ki mar bad ki kam ai jingshakri jong ka India. Ha kajuh ka por, kumba ki jingiakren TPR ki la ban jur, ka jingiadon bynta jong ka India ha ki FTA ka iaid ryngkat bad ka jingkut jingmut kaba iaibteng bad kaba shai ia ka rukom khaii pateng kaba bun jait ha ka WTO.
Hynrei, ka TPR ka pyni ruh ba ka jingplie kaba kham khraw kam mut ban iehnoh ïa ki jingmyntoi badei hok jong ka India ha ki polisi paidbah. Ka India ka la pynthikna ia ki dkhot ba ka rukom treikam jong ka ban pyniasoh bad ki iew ha ka pyrthei kan dang iaibteng ban iadei dur bad ka polisi kaba donkam ban peit ia la ki jong ki jingshisha ba iadei bad ka roika par. Kane ka paw khamtam ha ka rep ka riang, ha kaba ka India ka la ban juria ka jingdonkam ban iada ia ka kamai kajih jong ki nongrep bad ban pynthikna ia ka jingpynbiang bam. Halor ki mat ba iadei bad ki Quality Control Order bad ki kyndon kiba iadei bad ki kam teknikal, ka India ka la pynpaw biang ia ka jingkular jong ka ban long kaba shai, ka jingiakren bad kitokiba don ha kane ka kam bad ka jingiaid ryntih bad ki kyndon jong ka WTO, bad ka la ai jingshai sha ki Dkhot ha kane ka bynta.
Kane ka long ka jingmut kaba kham jylliew jong ka Atmanirbhar Bharat. Ka jinglah kyrshan dalade kam mut ka jingshah pyniakhlad na ka ioh ka kot jong ka pyrthei. Na ka bynta ka ri India, kamut shuh shuh ban kyntiew ia ki bor treikam hapoh ka ri, ki rukom pynpoi mar kiba skhem bad ka bor kaba iadei bad ka teknoloji khnang ba ka ri kan lah ban iashim bynta ha ka khaii pateng ha ka pyrthei na ka kyrdan kaba kham khlain. Ka rekod jong ki sansnem ba la leitnoh ka pyni ba ka India ka bud thik ia kane ka jingpyniaid ryntih: ka jingplie kaba kham khraw ha kaba ka wanrah ia ki lad ki lynti katba ka dang bat ia ka jinglah ban iada ia ki jingmyntoi ba dei hok hapoh ka ri.
Kane ka rukom treikam ka shim ia ka jingmut kaba kyrpang ha ka por ba ki lad ki lynti kiba shi bynta, ki jingpynthut ia ka jingpynbiangmar bad ki jingeh ha ka sain pyrthei ki la pyntlot ia ka jingshaniah ha ka rukom khaii pateng ha ka pyrthei. Ka jingaiti jong ka India ia ka rukom khaii pateng kaba lah ban tip lypa, kaba pynshong nongrim ha ki kyndon bad ka roi ka par ryngkat bad ka WTO ha ka tynrai jong ka namar kata ka donia ka jingmut kaba palat ia la ka jong ka jingmyntoi ha ka khaii pateng. Kumba ka Shongknor jong ka jingpeit bniah ïa ka polisi khaii pateng jong ka India ka la ong ha ka jingkren pynkut jong ka, ka kynhun jong ka India ka la pyniïa ka jingkongsan kaba ka buh ha ka rukom treikam jong ka TPR bad ka rukom khaii pateng kaba bun bynta. Kumta ka TPR kaba phra ka ai ia ka khubor kaba khamiar: Ka India kam dei ka dkhot kaba phaidien na ka pyrthei. Kadei ka ioh ka kot kaba ialeh ban pdiang ia ka jingkiew bad ban pyniasoh kham jylliew bad ka rukom khaii pateng ha ka pyrthei katba ka pynthikna ba kum kane ka jingpyniasoh kan dang iadei bad ki jingthmu pynroi jong ka, ki bor treikam hapoh ka ri bad ki jingmyntoi jong ka ri.
(U nongthoh u dei u Secretary, Tnad Commerce, Tnad Commerce and Industry, Sorkar India).