Nongstoiñ, Jylliew 22: Ka kam ri jingri ka dei kawei na ki lad kiba bha tam na ka bynta ban kyntiew ïa ka ïoh ka kot, ka kamai kajih khamtam eh ha ki nongkyndong ha kaba ki jaka ki dang pahuh bad kylluid bha. Ym lah ban len ïa ka jingshisha ba ha kane ka jylla Meghalya khamtam eh ha West Khasi Hills District naduh ki snem 1985 ter ter ka jingdon jong ki nongri jingri kum kiba ri masi khuti, ri muid, ri sniang, syiar Khasi, ki la nang duna nang duna katba nang mih ki sngi.
Katkum ka jinglum jingtip la lap ba ha kine ki sngi ki don sa tang kumba 2% ki nongshong shnong ha West Khasi Hills, kiba dang sngew tynnad ban ri jingri kum ki masi, ki muid, ki syiar bad ki sniang. Nalorkata ym ju kham shem ïa ki sniang khasi paka bad wat haduh ki shnong kyndong, watla ki dang don shibun ki ba ri sniang, syiar bad kiwei kiwei. Ki syiar Khasi ruh ki la duna bha bad kiba kham bun ki la ïaleh ban ri da ki syiar broiler, Kuroiler bad kiwei kiwei ki jait syiar.
La lap ba ha kine ki sngi ki paidbah nongshong shnong ki la sdang ban ïabeh ha ka ban ri sñiang da kaba shna ïa ki sem sniang da ka dewbilat ym da kaba shu ker da ki dieng kum ha ki por mynshuwa. Haba pyrshang ban kylli pyrthew na u Bah T.Marweiñ u nongshong shnong u ba la dep shna haduh saw tylli ki sem sniang, u la ïathuh ba lada kheiñ lang nadong shadong, ka jinglut ka la kot palat sanphew hajar tyngka.
Ha kajuh ka por u la ong ba u la ïoh sngew na ki rangbah shnong bad ki riew paidbah ba hana ka sorkar ka don ïa ka skhim ba kyrpang na ka bynta ki nong ri sniang, hynrei haduh mynta kim lah ban pynshai naei yn leit pan ïa kata.
Haba phai ha ka jinglong jingman bad ka jingïaid jong ka por ha kine ki sngi baroh ki nongshong shnong ki la ïabeh ïa ka jingnang jingstad da kaba phah ïa ki khun jong ki ha ki skul bapher bapher. Hynrei ynda ki la dep ka jingpule la jynjar sat ka wad kam wad jam bad ka jingbym ïoh kam, namar ba la bun palat kiba wad kam la hap ban thong.
Lada dei ki longïing kiba duk bad haba khun ki wan shakhmat ha ki examin wad kam sorkar, ki hap ban kheiñ duh ban wad da ka ram ka shah, namar wat lada ki khun ki wan shakhmat ha ki exam wad kam sorkar lada kim don pisa ka jingstad jong ki ka shu long leh noh ei.
Kumta na ka bynta ban kyntiew ïa ka ïoh ka kot khamtam eh ha ki nongkyndong, ka sorkar ka la dei ban pynshlur ïa ki paidbah ba kin pynkhie im biang ïa ka kam ri jingri kum kaba ri masi khuti, ri muid, ri syiar khasi, sniang khasi bad ka la dei ban thaw ki lad ki lynti ba ki nongri jingri bad ba kim dei ban pyndonkam ïa ki kynja dawai kiba lah ban ktah ïa ka jingkoit jingkhiah jong ki nongbam.
Nalorkata ka dei ban phai sha ki jingri tynrai kum ki syiar Khasi, ki masi Khasi bad ki sniang Khasi kiba dei ki jingri kiba ïaid ïew bha. Namar ka dor jong u syiar khasi u ba la palat ïa ka shi kilo ka la poi ym duna saw lai spah tyngka, ka dor jong ki masi Khasi kan ym duna ïa ka khatar hajar tyngka kata kaba tad dor tam. Hynrei kiba kham heh bad bha lei lei, ka dor ka poi da ki arphew hajar shaneng. U sniang khasi te yn nai ong namar ym ju kham ïohi shuh lait tang ki sniang shiteng jait.
Kumta lada ka sorkar ka kwah ban kyntiew ïa ka ïoh ka kot, ka la dei ban ïaleh katba lah ban pynshlur bad ai jingïarap ïa ki paidbah ba kin pynkhie im biang ïa ka kam ban ri jingri da ki jingri tynrai. Namar katei ka kam ka dei ka lad kaba kongsan tam ka ban ïarap ym tang ïa kiba la biang ka pule dangle, hynrei wat ïa ki bym nang bym stad ruh.
