Ha ka 10 tarik u Jylliew, u Myntri Rangbahduh Narendra Modi u la long u Myntri Rangbahduh uba la shakri slem tam ha ka histori jong ngi. Hadien ba nga la shakri ha kylleng ki jylla jong ka India ha kane ka por, nga lah ban ong ba ka jingjop kam dei ka jingjrong jong ka samoi treikam. Kadei kaei kaba ba ka ophis ka la hap ban leh.
Ha ka 10 tarik u Jylliew 2026, u Modiji u la pyndep 4,399 sngi ka jingtreikam jong u, kaba kham bun ban ïa u Pandit Jawaharlal Nehru uba la shakri naduh ka sorkar ba la jied nyngkong eh ha u snem 1952 haduh ka jingïap jong u ha u snem 1964. Ka long kaba donkam ban peit ïa ka nuksa, namar u Pandit Nehru, uba la sdang naduh u snem 1947, u dang bat ïa ka rekod jong ka jingsynshar kaba slem tam kaba khlem bteng. Kaei kaba u Modiji u la tam ka long ka dak jong ka samoi treikam kaba ïai bteng bad kaba kaba slem tam jong u khlieh sorkar ba la jied ha ka histori jong ka ri synshar paidbah. Nga la pynlut ïa ka por trei jong nga ha ka jingim hapoh ka jylla kaba don hapdeng kita ki artylli ki tarik, bad ïa nga, u mawmer um dei uba kongsan eh haba peit ïa ki jingkheiñ hynrei u kham kongsan haba kaba ïadei bad ki kam ba la pyndep.
U Pandit Deendayal Upadhyaya u la hikai ba ïa ka sorkar dei ban bishar da kaei kaba poi sha u briew baroh, da ka Antyodaya. Ka jingjngai na ka India jong u Pandit Nehru haduh ka Bharat jong u Modiji ka long ka jingjngai kaba u briew baroh u la ïaid.
Ka jingpeit kaba shisha ka sdang na kaei kaba u Pandit Nehru u la ïoh pateng. U la ïoh pateng ïa ka ri kaba la phiah kaba la shah ktah ha ka jingwan buhai shnong jubor kaba heh tam ha ka histori, ka ïoh ka kot kaba tlot da ki arspah snem jong ka jingkjit ïa ka spah da ki nongsynshar phareng, ki briew kiba tang khyndiat eh na ki san ngut ki lah ban pule, bad ka jingantad katno snem u briew un im ha ki snem 1930. Na kata ka jinghiar pateng u la tei ïa ka synshar paidbah kaba don ka riti synshar kaba bat, katba kawei ka ri kaba dang shu ïoh jinglait luid hadien kawei pat ka hap ha u rangbah shipai ne u briew uba khlaiñ bor. Ka Planning Commission ka buh ïa ka lynti, ki kam paidbah ka bat ïa ki kyrdan ba halor, bad ka rukom ai laisen ka raimano ba lah ban pynmih ïa kaei. Ki skulbah, ki jaka test, ki prokram atom bad kam haw haw, ki shnong ba shna da ki nar: u budlum jong ki jaka treikam jong ka India kaba laitluid la buh ha kito ki snem. Nga la rung ha ka kam Foreign Service ha u snem 1974, bad ka ri India kaba nga mihkhmat ka long ka ri kaba shimkhia bha kaba la jied ban pynïaid ïa ka jingduna ha ka rukom kaba ïaleh ban ïada katba lah ïa ka burom.
Ka jinglut jong kata ka jingpynbeit ka la paw ha ka por ba nga dang long u ophisar ba dang rit ka kam. Ka jylla ka la nang ban mang, hynrei kam shym la nang ban pynpoi. Ka jingjngai hapdeng ka skhim ba la pynbna ha Delhi bad ka jingmyntoi ba la ïoh ha kawei ka shnong ka long ha kaba ka pisa ka la jah noh. Ka jingpdiang jong uwei u Myntri Rangbahduh barim hi, ba khatsan paise na kawei pa kawei ka tyngka ka poi sha kiba duk, ka la long ka rai halor ka model hi. Ka jylla ka lah ban plan. Kam lah ban pynpoi.
Ka jinghiar pateng jong u Modiji ha u snem 2014 ka dei hok ban ïoh ïa kajuh ka rukom peit kaba shisha. U la shim ïa ka jingkitkhlieh ïa ka ïoh ka kot kaba ki ïew ki hat ki la buh hapdeng ki Fragile Five, kiba la shah ban khia ha ki projek kiba la sahkut, ka jingkiew dor kaba ar dak kaba dang sah ha ka jingkynmaw, bad ka jingbamsap kaba la pynsniew ïa ka jingngeit jong ki paidbah ha ka jylla hi. Ka jubab jong u ka long ka bor kaba pher bak-ly-bak. Ka Planning Commission ka la ai lad ïa ka NITI Aayog, kaba lum ïa ki jylla ban ïa kaba bthah ïa ki. La pynïasoh ïa ka jingithuh, ka bank account, bad ka mobile phone ha kawei ka bynta, bad ka sorkar ka la sdang ban siew beit beit ïa ki nongshong shnong ha ka jaka lyngba ki nong mushlia kiba la shim ïa la ka bynta ha ki sawphew snem. Ka Direct Benefit Transfer kadei ka kyntien kaba shai na ka bynta ka atiar kaba skhem. Ka la pynkynriah ïa ka jingtynjuh jong ka jingsynshar na ka jingthmu sha ka jingpdiang.
Kaba bud ka long ka jingpyrkhat biang ïa ka jylla kum ka rynsan. Ka India ka la tei ïa ki kam paidbah kiba ïadei da ki lad digital, ka rukom pynithuh kaba treikam ha ka jingheh jong ka dewbah, bad ka rukom siew kaba ka pyrthei ka wad bniah mynta. Palat sanphew klur tylli ki account Jan Dhan ki la plie ïa ka kam bank kaba pura sha ki longïing ki bym pat ju don ïa kane. Ha kajuh ki shiphew snem, katkum ka jingkheiñ jong ka NITI Aayog, haduh arphew san klur ngut ki nong India ki la lait na ka jingduk kaba bun bynta, bad ka ïoh ka kot kaba ki ïew ki hat ki la kheiñ duh mynta ka kiew kham stet ban ïa kiwei pat ki ri kiba heh ka ïoh ka kot. Ka jylla kaba la ïeng mynshuwa hapdeng u nongshong shnong bad kaei kaei kaba u nongshong shnong u donkam mynta ka shna ïa ka surok bad ka ïeng sharud. Kata ka long ka jingmut kaba don ha lyndet jong ka kyntien Bharat.
Nga lah ban kren shaphang kane na ka nongrim jong kane na ka ophis kaba nga bat. Ha u snem 2014, ka jingpynkhleh ethanol ha ka petrol jong ngi ka long 1.53 per cent. Mynta u snem ngi la poi sha ka arphew per cent, ka thong kaba la buh shisien na ka bynta u snem 2030 bad la pyndep san snem shuwa ka por ba la buh, bad ka pisa kaba la mih shisien na ka ri ban thied umphniang mynta ka poi sha u nongrep, uba long mynta u Urjadata, u nongpynbiang bording, ryngkat bad u Annadata uba pyndap bam ïa ngi. Ha ki juh ki snem, ka Ujjwala Yojana ka la kit ïa ka gas shet sha palat shiphew klur tylli ki longïing kiba duk ha ka sien kaba nyngkong, da kaba siew ïa ka subsidy sha ka account jong u nongïoh jingmyntoi hi, kaba ki nongmushlia kim lah ban wan korbar. Kane ka dei ka Antyodaya ba la paw ha ki litar bad ki cylinder. Ka skhim kam klet ne iehbeiñ ïano ïano, hynrei, ka don nongrim ha kine ki briew kiba khatduh eh.
Kajuh ka paw ha ki jingtei. Haduh saw klur tylli ki ïing kiba paka la tei hapoh ka Awas Yojanana ka bynta ki longïing ki bym pat don ïing. Ka metro, kaba la ïaid ha ki san tylli ki nongbah ha u snem 2014, ka ïaid ha palat arphew tylli mynta. Ka jingdon jong ki kad liengsuiñ ka la nang kiew kumba ar shah, bad ka UDAN ka la buh ïa ka jingleit jingwan da ki liengsuiñ ha ka jinglah ban poi sha ki shnong kiba shu peit ïa ki liengsuiñ kiba her nalor jong ki. Lah jan pynpoi bording ha baroh ki lynti rel bad ki pynïaid ïa ki rel ba stet ba nyngkong eh kiba la shna hapoh ka ri. Ym don kawei ruh na kine kaba long ka jingmutdur. Kawei pa kawei ka kam ka la pynkut ïa ka jingïeng ïa ki laiñ kiba jrong, ka jingïaid lynti kaba ym bam shuh shi sngi, ka tnum ka bym pei um shuh.
Ka jingtei jong ka ïoh ka kot ka la ïaid ryngkat lang. Ka Goods and Services Tax, watla ka la don ki jingeh ha ki por ba dang sdang, ka la ai ïa ka ri ïa kawei ka ïew jong ka ri kaba kiwei ki sorkar kiba mynshuwa kim shym la lah ban pynbiang watla ki la pyrshang ïa kane haduh arphew snem, bad ka sorkar pdeng bad ki jylla mynta ki ïakhun halor ka jingsuk ban leh ïa ka kam khaïi pateng bad ka jingbha jong ka jingpynpoi, ka jingïakhun kaba kham koit kham khiah ban ïa kaba rim halor ki jingai bynta.
Kajuh ka jingshaniah ka la pynwandur thymmai ïa ka rukom ba ka India ka rah ïalade shabar ri, bad hangne nga kam katto katne ka jinglong na ki snem jong nga ba nga mihkhmat ïa ka ri. Ka jingbym ïasoh jong u Pandit Nehru ka long kaba donkam na ka bynta ka ri kaba duk bad kaba dang thymmai ka bym lah ban jied ïa kano kano ka liang. Ka doctrine kaba mynta jong ka jingbun bynta ka dei ka rukom peit kam jong ka ri kaba thmu ban shah khring ha man ki liang. Ka India ka la rah ïa ka jinglong president jong ka Group of Twenty jong ka sha man la ki jylla jong ka ri ban ïa kaba sahkut ha tang ka nongbah, bad ka jingpynlong ïa ka India kum ka sur jong ka Global South ka la pynkylla ïa ka jingtlot kaba rim ha ka roi ka par sha ka jingpaw kum ka nongïalam. Ka jylla kaba shaniah ha ka jingpynpoi jong ka ha la ïing ka kren ha ka rukom kaba pher bha ha ka pyrthei.
Ka rekod kaba ïar haduh katne katne ka donkam ïa ka jingbishar bniah, bad ka synshar paidbah kaba don ka jingïakren kum ka jong ngi kan pynbiang ïa ka. Hynrei ka jingkylli kaba la kylli ïa ka ophis ka la kylla, bad kata ka long ka jingthew ïa ka jingjngai kaba la ïaid. Ka India jong u Pandit Nehru ka la kylli aïu ka jylla ka lah ban mang. Ka bharat jong u Modiji ka kylli kaei kaba ka jylla ka lah ban pynpoi, bad ka ban jur ban pyni ïa ka jingïohpdiang.
Dei na kata ka daw ba ka 10 tarik u Jylliew ka long kaba donkam ban buh dak, bad balei ba ka jingkheiñ sngi ka long ka bym da kongsan haduh katta katta. U Pandit Nehru u la tei ïa ka ri India. U Modiji u la pynkylla ïa ka ban poi sha ki nongshong shnong kiba long ka nongrim jong ka. Nga la shakri ïa ka ri ha baroh ar ki jinglong jong ka, bad nga tip kano ka jingkylla kaba baroh ki briew kin kynmaw. Ka jingkular kaba mynshuwa la ai ha ka jingshaniah mynta ka la urlong, da kaba lah ban wad bniah, ha la ka jong ka kti. Kata ka dei ka Viksit Bharat kaba la bthah ïa ngi ban tei ha u snem 2047, bad ka sdang, kumba ong u Pandit Deendayal Upadhyaya ba ka dei ban long, na ka.
(Unongthoh u dei u Myntri sorkar Pdeng ba dei khmih ïa ka Tnad Petroleum and Natural Gas.)
