Ym don tang kawei ka lad ban weng ïa ka kajia pud hapdeng ka Meghalaya-Assam
Kyrsoibor Pyrtuh
Baroh ki Sorkar ha Meghalaya ha kine ki san phew snem ba la lah ki la pyrshang ban weng ïa ka kajia pud bad ka Assam kaba la neh mynta la palat 140 snem bad ym dei shuh ban pynkit khia ha ki longdien da kane ka jingeh. Balei pat kane ka Sorkar MDA ka buhrieh ïa ki kaiphot jong ki Regional Committee bad ka Soskular ïasngewthuh Jingmut (MOU) halor ki kam kajia pud bad ka Assam? La shu pynthame ruh da kaba ong ba kane ka Sorkar, ka dei tang ma ka kaba shimkhia ïa kane ka ishu bad ym kiwei pat. Kane ka long kaba mynsaw, watla ka Sorkar ka la lum ïa ki katto katne ki seng bym dei sorkar ban ïakren halor ki kam u pud u sam ka Jylla, ha kajuh ka por pat la ïoh jingtip ba ka Sorkar ka shu batai ktien ha kine ki jingïalang bad kam shym sam satia ïa ki kaiphot sha kiba wan sha ki jingïalang. Ka MoU ka long kaba kongsan ban sam paidbah bad pan jingmut bad ruh ban ïatai nia ha ïing Dorbar ha shuwa ban ïasoi ha Delhi.
U pud u sam hapdeng ka Meghalaya bad Assam la batai shai ha ka section 5 jong ka North East Areas (Re organization) Act 1971, pule lang bad ka section 3 jong ka Assam Reorganization (Meghalaya) Act 1969 bad ka para 20 jong ka Sixth Schedule. U pud jong ka Meghalaya-Assam u mareh haduh 885 Kms lynter bad kumta ha ki katto katne ki jaka, kum ha Block I bad II, Basistha-Khanapara, Jirang, Nongwah, Langpih bad kiwei hapoh ka Khasi & Jaiñtia Hills District bad ha kumba khatphra tylli ki kyntoit ha Garo Hills, kum ka Toporpara, Hallidagganj bad kiwei ki ju khie bad jur ka jingïa kajia pud bad ki mynsiem briew ki la ïap ha ka jingïa kynad.
Naduh u snem 1875 haduh 1970, ki jaka ïakajia pud ki dei kiba hap hapdeng ki District kiba pher kiba don naduh ka por ka Sorkar Bilat bad ka Jylla Assam ka bym pat phiah. Ki dei ki jingïa kajia hapdeng ka Kamrup bad ka United Khasi & Jaiñtia Hills District, ka Mikir Hills bad Khasi-Jaiñtia Hills District, ka Garo Hills bad Goalpara District. Ha ka snem 1875 ka la don ka jingdawa ban pynphai ïa ki 10 tylli ki shnong Khasi kiba don hapoh ka Mouza Nuinah sha Khasi Hills. La kynthoh ruh ha ka file No. 206J of 1875 ba, “kane ka kam ka dei kaba la slem bah bad ki nongshong shnong jong ka Nongpoh ki la ud bad pynpaw, ka jingphiah ïa u pud u sam hapdeng ka Kamrup bad Khasi Hills ka long ha ka nongrim ba baroh ki jaka kiba hap hapoh ka Hima Khasi dei ban pynphai sha Khasi Hills. Hynrei ki don 10 tylli ki shnong hajan Nongpoh bad ki bym hap hapoh ka Hima Khasi bad ki siew khajna sha Guahati…kine ki shnong ki kwah ban don biang hapoh Khasi Hills. Ka long kaba sngewsih ba ïa kane ka kam ym shym la don ba kren ha ka por ba pynbeit ïa u pud. Kumta dei ban ïakren biang ha kano kano ka por ba ka mih kane ka kam.”
Kane ka jingdawa ka la pynlong ïa ka Sorkar Bilat ban thung ïa ki Boundary Commissioner, kaba kynthup ïa ki Deputy Commissioner jong ka Kamrup bad United Khasi & Jaiñtia Hills District, katkum ka hukum No. 1668 Fort William 23 November 1875, bad ka kamram jong ki Commissioner ka long ban jurip bad batai shai la ki 10 tylli ki shnong ki hap hapoh ka Kamrup ne ka Khasi Hills District.” Ha ka jubab ïa ka hukum, u Chief Commissioner ka Assam u kynthoh kumne ha ka file, “ba ki Deputy Commissioner jong ka Kamrup bad Khasi Hills ki la sdang ïa ka kam ban jurip bad batai ïa u pud u sam, hynrei ki don ruh kiwei ki jaka kiba kongsan ba ki dei ban shim bad khmih bniah, nalor kitei ki shnong ka thaiñ Nongpoh. Kumta u Col. Keatings u sngewdei ba kine ki ar ngut ki Deputy Commissioner kin jurip bad batai syndon ïa u pud u sam jong ki ar tylli ki District.”
ïa ka rai jong ki Boundary Commissioner bad jingbatai ïa u pud u sam hapdeng ka Kamrup bad United Khasi & Jaiñtia Hills District la pynmih paidbah ha ka Notification No. 1430 Dated 14 September 1876. Na ka bynta ka Garo Hills la pynmih lyngba ka Notification Dated July 1875 bad ka Notification No. 229 R. Dated 25 January 1929. Katkum u J. M Phira. “u pud u sam hapdeng ki District hapoh ka Jylla Assam mynta ki la kylla long ki pud hapdeng ar tylli ki Jylla, Assam bad Meghalaya…ba ki jingeh ne jyrwit jyrwat ha ka jingïapynbeit pud hapdeng ki District, mynta ki la long ki jingeh bad ki kynrum kynram jong ki ar tylli ki Jylla. Kane ka dei ka jingeh kaba khraw bad ba jwat tam ba kine ki ar tylli ki Jylla ki ïakynduh mynta.”
Ha ka jingshisha kam da don than eh ka jingïa kajia pud ha ka thaiñ Jaiñtia Hills tat haduh ka snem ba la thaw ïa ka Mikir Hills Autonomous District Council bad ka jingpynrung ïa ka Block I bad II hapoh ka Mikir Hills District ha ka snem 1951. Ki nongshong shnong jong ka Block I bad II ki la pyrshah jur ïa kane bad haduh mynta ym pat lah satia ban pynphai bïang ïa ka Block I bad II sha Jaiñtia Hills.
Manla ka Sorkar ka shaïong hi ngit ban shem ki lad ban weng ïa ka jingïa kajia pud bad ka Assam, khamtam eh ha ka thaiñ Khasi Hills, namar ba ka Sorkar Bilat tang na ka bynta ka jingsuk ban synshar ka la dkhat noh bun tylli ki shnong na ki Hima Khasi bad pynngat ïa ki hapoh ka Kamrup District jong ka Assam. Kumta u thning jong ka jingïakynad pud hapdeng ka Assam bad Meghalaya ka dei ruh halor ka jingbatai ïa ka Para 20(2) jong ka Sixth Schedule bad kane ka para ka ong, “ba ka United Khasi & Jaiñtia Hills District kan kynthup ïa baroh ki jaka kiba hap hapoh ki Hima Khasi bad Khasi-Jaiñtia Hills ha shuwa ban ïoh ka jinglaitluid.”
Ka lynter u pud u sam hapdeng Meghalaya bad Assam kam dei kaba beit, hynrei kaba khohruh khohram ha kaba ki lum ki wah ki rung ki mih, ki dung shapoh bad ki mih shabar. Naduh ka por ka Sorkar Bilat la pynkha ïa ki nongrim bapher ban jurip bad batai ïa u pud u sam. Ha ki snem 1875 bad 1876 ki Boundary Commissioner ki la pynshong nongrim ba ki jaka kiba hap hapoh ki Hima Khasi ki dei ban don hapoh ka Khasi Hills. Ha kajuh ka por pat ki la pyntreikam ruh ïa ka nongrim ban dro da u laiñ uba beit bad da kane ka rukom kiba bun ki shnong Khasi ki hap noh hapoh ka Kamrup District. Kum ka nuksa, ha ka thaiñ Basistha-Khanapara u Chief Commissioner u pynksan kumne-“ba ïa u pud u sam dei ban pynbeit na ka bynta ka jingbit jingbiang jong ka synshar khadar…bad ba yn ym lah ban buh shi lyngkhot ka Hima Khasi ha Kamrup bad shi lyngkhot pat ha Khasi Hills, hynrei na ka bynta ka jingbit jingbiang jong ka jingsynshar ka Sorkar Bilat ka kloi ban buh ïa ka Hima Khasi baroh kawei hapoh ka Kamrup…ka lah ruh ban long ba ki Deputy Commissioner ha ka bor jong ki kin ïakylliang ïa ki jaka ki puta hapdeng ki Syiem ne hapdeng uno uno u Syiem bad ka Sorkar Bilat bad u Chief Commissioner u kloi ban pynskhem ïa kata.”
Ka nongrim jinglong jaidbynriew ruh la pyrshang ban pyntreikam ha ka por ka jingpynbeit ïa ka jingïa kajia pud ha Block I bad II. La ïamynjur lang ba ïa u pud u sam hapdeng ka Mikir Hills bad Khasi-Jaiñtia Hills District yn pynshong nongrim katkum ka jingdon ki jaitbynriew Mikir bad ki bym dei Mikir. La rai ruh ban shim jingkheiñ katkum ki Census Report ne Khanasamari jong ki snem 1951 bad 1961, bad halor ka jingdon jong ki jaitbynriew yn pynshong nongrim ïa ka rai ban pynphai noh ïa ka Block I bad II sha Jaiñtia Hills. ñiuma, kane kam shym lah ban treikam namar baroh ar tylli ki Sorkar kim pdiang bad kim ïabeit ïa ka rukom jurip bad shim jingkheiñ. Kumta kane ka kam ka sah pongding haduh mynta.
Kan long ka jingñiew beiñ kaba khraw ïa ka mynnor ban ngeit ba dei tang ka Sorkar jong U Conrad K Sangma kaba lah ban shem ïa ka lad ban weng ïa ka jingïakajia pud. Na ka bynta kito kiba ngeit kumta bad khamtam eh kito kiba ryngkang dieng kper ne kyntiap seng saiñhima, kiba pynkhyllew bad jyllud khohwah ïa u Chief Minister, ki dei ban tip ïa ki jingshisha ba naduh ka snem 1875 u Shillong Sing na Nongpoh u la ïeng pyrshah ïa ka rai jong ka Sorkar Bilat ban pynhap ïa ki shnong Khasi shapoh ka Kamrup District. Ka Khasi Hills Autonomous District Council bad ka Hima Mylliem ki la ïeng pyrshah ïa ka hukum bad jingbatai ïa u pud u sam kaba la pynmih ha ka snem 1876. U Syiem bad ka Dorbar ka Hima Mylliem ki la ujor pyrshah hakhmat ka Chandrachud Committee kumne- “ba ka jingbatai ïa u pud u sam katkum ka hukum 1876 kam ktah eiei ruh em bad kam lah ban treikam hapoh ka Hima Mylliem namar ba ka Hima Mylliem ka dei ka Hima Khasi ba pura bad kam hap hapoh ka Khasi & Jaiñtia Hills District lane British India.” Ki jubab bad jingkren jong i Bah B.B Lyngdoh hapoh ka ïing Dorbar Thaw Aiñ ka Jylla ha ki snem 1973 haduh 1975 ki ïathuh shai kdar ïa ka jingtrei shitom jong ki nongsynshar ha kine ki san phew snem ha kaba ïadei bad u pud u sam.”
Haduh mynta ma ngi ki nongshong shnong ka Jylla ngim tip satia kiei ki nongrim pynbeit pud jong ka Sorkar MDA, hynrei ha madan pat ngi sakhi ïa ka jinglynga bad jingbymhun jong ki nongshong shnong ha ki thaiñ khappud ïa ka nongrim ban ïa ai bad ïa-shim. Naduh ki shnong kiba hap ha ka Nonglang Sirdarship haduh ki thaiñ Pilangkata-Khanapara bad Raij Marwet ki nongshong shnong kim hun, ki lynga bad ki sheptieng jur ban shah khynñiat jubor sha Assam bad mynta ki ïeng pyrshah.
Ban ïaid shakhmat baroh ar tylli ki Jylla ki dei ban thaw ki lad kiba biang bad kiba lah ban pyntreikam, ym ban shu leh da ka bor. Nyngkong eh, ka Jylla Assam ka dei ban pynduh ïa ka jingleh hynmen nyngkong ban shu thombor, hynrei ban long sbun bad khraw mynsiem. Kaba ar, ki Dorbar Shnong, Raij, Hima bad District Council ha Meghalaya ki dei ban thaw ki aiñ kiba biang na ka bynta ban wanrah ïa ka jingtreikam kaba khlaiñ bad ban pynsuk ïa ki nongshong shnong ban rejister ïa ki dulir khyndew bad ki jingdon jingem. Kaba lai, ba ki ar tylli ki Jylla kin thaw ki lad ki lynti ban don ka jingïakren-ïaphylliew jingmut hapdeng ki nongshong shnong ha ki jaka khappud bad ban ai laitluid ïa ki ban jied bad rai hi kaei kaba bha tam. Lyngba ka aiñ ban thaw ïa ka Border Monitoring Commission lane ka tnat treikam ka ban peit ïa baroh ki kam shi lynter ki khappud. Kane ka tnat treikam kan don mar ryngkat ki nongmihkhmat na baroh ar tylli ki Jylla bad ruh na baroh ki kynhun jaitbynriew kiba shong shnong ha khappud. Kane ka tnat treikam kan don ka bor jong ka ïingbishar ban bishar ïa ki kam ïakyntur pud bad ruh ban peit ban khmih halor ki kam pynroi baroh. Nalor nangta, ki nongshong shnong ha ka thaiñ khappud ki dei ban ïoh ïa ka hok ban ïashim bynta pura ha ka synshar khadar naduh ki shnong ter ter. Lynter u pud u sam ka Jylla Assam bad Meghalaya ki don ruh ki jaka kiba kongsan, kum ki kad khaïi bad kad kamai jakpoh kiba kyntiew ïa ka ïoh ka kot. Kumta baroh ar tylli ki Sorkar Jylla ki dei ban shimkhia bad peit bniah ba ki nongshong shnong ha thaiñ khappud kim dei ban shah iehnoh beiñ, hynrei kin mad ïa ki jingroi bad kiew shaphrang ha ka kamai kajih.
Kyntang ïawai, sa tang lada ngi ñiew beiñ ïa ki nongshong shnong bad kheiñ dewthala ïa ka histori, ngi lah ban ngeit bad pdiang ïa ka Soskular ïasngewthuh jingmut kaba la ïasoi dang shen da ka Sorkar MDA.