( Da u Myntri Rangbahduh jong ka India, Narendra Modi )
Mynta ka sngi, ka 11 tarik u Ïaïong, kadei ka sngi kaba kyrpang bha na ka bynta jong ngi baroh. Ka dei ka lyngkhuh sngikha jong u Mahatma Jyotirao Phule, uwei na ki nong pynkylla ba khraw ïa ka imlang sahlang jong ka ri India bad ka jingshai ba lam lynti ïa ki pateng. Mynta u snem, ka jingrakhe ka long shuh shuh kaba kham khraw, namar kadei ka jingsdang jong ki jingrakhe ïa ka jingdap 200 snem jong u.
U Mahatma Phule u la long u nongwanrah jingkylla bakhraw. Nalor kata, ka jingim jong u ka long ka jingim kaba shlur, ka jingwad bniah kaba khlem shongthait bad ka jingaiti kaba khlem skhem na ka bynta ka bha ka miat jong ka imlang sahlang. La kynmaw ïa u Mahatma Phule na ka bynta ki jaka treikam kiba u la tei bad ki jingïakhih kiba u la ïalam. Ha kajuh ka por, ka jingnoh synniang jong u sha ka jingïaid lynti jong ngi ha ka imlang sahlang ka shong ha ka jingkyrmen kaba u la pynmih, ka jingsngew skhem kaba u la wanrah bad ka bor kaba ki jingpyrkhat jong u ki dang ïai bteng ban ai sha ki million ngut ki briew ha kylleng ka ri.
La kha ïa u Mahatma Phule ha ka jylla Maharashtra ha u snem 1827, u la kiew shaphrang na ka jingim kaba bun ki jingeh. Hynrei kine ki jingeh kim shym la khang lad ha ka lynti jong ka jingpule jong u, ka jingshlur jong u ne ka jingaiti jong u ha ka imlang sahlang. Kane ka long ka jinglong kaba la sah bad u junom: la ki jingeh ki long kumno kumno ruh, dei ban trei shitom, ban ïoh ïa ka jingnang jingstad bad ban pynduna ïa kita ki jingeh ha ka jaka ban shu ieh khlem leh eiei. Naduh ki por ba u dang leit skul, u samla Jyotirao u dei uba dap da ka jingthrang ban ïoh jingtip bad u la kylla long uba khlaiñ bha ban pule kot, bunsien u ju pule kot palat ïa kaei kaba ki briew ki sngew ba ki khynnah ha ka rta jong kin pule. Hadien, u la ong, “Katba ngi nang pynmih ïa ki jingkylli, katta ka jingtip ka nang mih na ki.” Ka paw shai ba ka mynsiem wad bniah kaba la kyrkhu ïa u naduh dang rit ka ïaisah ha ka jingïaid lynti jong u.
Ha baroh shi jingim jong u, ka jingnang jingstad bad pule puthi ka la long kaba kongsan ha ka thong jong u Mahatma Phule. U la ithuh da ka jingshai kaba kyrpang ba ka jingnang jingstad kam dei ka kaba tang katto katne kiba don ba em ki dei ban ïoh, hynrei ka dei ka bor kaba dei ban ïasam lang. Ha ka por ba bun kim ïoh ïa ki jingkmen kaba wan na ka jingpule, u la plie ïa ki skul ba nyngkong na ka bynta ki khynnah kynthei bad na ka bynta kito kiba la duh ïa ka jingpule kaba pura. U ju ong, “Kano kano ka jingpynbha kaba wan ha ki khynnah lyngba ki kmie ka long kaba kordor haduh katta katta. Kumta lada dei ban plie ïa ki skul, dei ban plie shwa na ka bynta ki khynnah kynthei.”
U la trei ban wanrah ïa ka jingpyrkhat kaba thymmai ha ka imlang sahlang ha kaba ka kamra pule ka la kylla long ka atiar jong ka hok bad ka jingïaryngkat kyrdan.
Ka jingthmu jong u na ka bynta ka pule puthi ka ai mynsiem shibun ïa ngi. Ha kine ki shiphew snem ba la leitnoh, ngi la trei ban pynlong ïa ka jingwad bniah bad ka jingsaiñdur thymmai kum u nongrim na ka bynta ki samla jong ka India. La shim ïa ki sienjam ban wanrah ïa ka jinglong jingman ha kaba la pynshlur ïa ki jingmut jingpyrkhat jong ki samla ban dap da ki jingkylli, wad bniah bad saiñdur thymmai. Da kaba bei tyngka ha ka jingnang jingstad, ka sap bad ka lad, ka India ka pynkupbor ïa ki samla jong ka ban long ki nongpynbeit ïa ki jingeh bad ki nongkyntiew ïa ka jingkiew shaphrang jong ka ri.
Namar ka jingtip bad jingstad jong u, u Mahatma Phule u la kyntiew ïa ka jingsngewthuh kaba jylliew shaphang ki bynta kum ka rep ka riang, ka koit ka khiah bad ka roi ka par ha ki jaka nongkyndong. U ju ong ba ka jingleh beiñ ïa ki nongrep bad ki nongbylla jong ngi ka pyntlot ïa ka imlang sahlang jong ngi. U ïohi kumno ki jingbym ryntih ha ka imlang sahlang ki paw ha ka jingim ba man ka sngi, la ka long ha ki jaka rep ne ha ki shnong ki thaw. Kumta, u la trei borbah ha kaba pynthikna ïa ka burom na ka bynta kiba duk, kiba jynjar bad kiba duna ka ïoh ka kot. Ha kajuh ka por, u la pyrshang katba lah ban pynthikna ba ka jingïatylli ha ka imlang sahlang kan neh.
U Mahatma Phule u la ong, “Ym lah ban ïoh ïa ka jinglaitluid kaba shisha tad haduh ba baroh ha ka imlang sahlang kin ïoh ïa ka hok kaba mar katjuh). Bad na ka bynta kata, u la tei ïa ki jaka treikam kiba pynkylla ïa kane ka jingthmu sha ka jingtreikam, kaba nohsynniang sha ka imlang sahlang kaba hok. Ka Satyashodhak Samaj, kaba u la seng, ka long kawei na ki jingïakhih ban wanrah jingkylla ha ka imlang sahlang kaba kongsan tam ha ka ri India kaba mynta. Ka la don hakhmat eh ha ka jingpynkylla ïa ka imlang sahlang, ka jingshakri ïa ka imlang sahlang bad ka jingkyntiew ïa ka burom jong ki briew. Ka la kylla long ka surna ka bynta ki kynthei, ki samla bad kiba sah ha ki shnong nongkyndong. Kane ka jingïakhih ka la pyni ïa ka jingngeit skhem jong u Mahatma Phule ba lah ban pynkhlaiñ ïa ka imlang sahlang da kaba buh ha ka tynrai jong ka ïa ka hok, ka burom ïa man la u briew bad ka mynsiem ban kiew lang shaphrang.
Ka jingim shimet jong u ruh ka la kit ïa ki jinghikai shaphang ka jingshlur. Ka jingtrei bad jingdon hapdeng ki briew man ka por ka la ktah ïa ka koit ka khiah jong u. Hynrei wat ki jingeh kiba jur ha ka koit ka khiah kim shym la pynduh ïa ka jingkut jingmut jong u. Hadien ba u la ïoh ïa ka jingpang stroke kaba la pyntlot ïa u, u la ïai bteng ban trei bad pyndep ïa ka jingthmu jong u. Hooid, la tynjuh ïa ka met jong u, hynrei ka jingkut jingmut jong u ïa ka imlang sahlang kam shym la shah rem. Na ka bynta ki million ngut mynta, khamtam kito kiba ïoh ïa ka jingshlur na ka jingïaleh, kane ka long kawei na ki bynta ba donbor tam jong ka jingim jong u.
Ym don kano kano ka jingkynmaw ïa u Mahatma Phule kaba lah ban long kaba pura khlem ka jingsngew burom ïa ka Savitribai Phule, kaba la long hi kawei na ki nongwanrah jingkylla ba kongsan tam jong ka ri jong ngi. Kum kawei na ki nonghikai kynthei ba nyngkong eh ha India, ka la don ka bynta kaba kongsan ha kaba kyntiew ïa ka pule puthi jong ki khynnah kynthei, kumta ka la ailad ïa ki ban bud ïa ki jingangnud jong ki. Hadien ka jingkhlad noh jong u Mahatma Phule, ka Savitribai ka la rah shakhmat ïa kata ka sharak bad, ha u snem 1897, ha ka por ba la wan ka khlam, ka la shakri ïa ki lanot da ka jingaiti lut haduh ba ka la ïoh lang ïa katei ka jingpang bad ka la duh noh ïa la ka jong ka jingim.
Ka ri jong ngi ka long kaba la ïoh ïa ka kyrkhu, man ka por, da ka jingdon ki shynrang bad kynthei kiba khraw kiba la pynkhlaiñ ïa ka imlang sahlang lyngba ka jingpyrkhat, ka jinglen lade bad ka kam. Kim shym la ap ïa ka jingkylla ba kan poi na kawei pat ka jaka. Ki la long ka tynrai jong ka. Da ki spah snem ha ka ri jong ngi, ka jingkyntu na ka bynta ka bha ka miat jong ka imlang sahlang ka la ju mih na ka imlang sahlang hi, na kito kiba lah ban ïohi shai ïa ka jingjynjar bad kiba kyntait ban pdiang ïa ka kum kaba ym lah ban pynkylla. U Mahatma Jyotirao Phule u long uwei na kiba kum kita ki sur.
Nga kynmaw ïa ka jingleit jong nga sha Pune ha u snem 2022, ha kaba nga la pyndonburom ïa u Mahatma Phule ha u mot ba heh jong u ha ka nongbah. Katba ngi dang rakhe ïa ka jingsdang jong ka jingdap ar spahsnem jong u, ka jingai burom kaba biang tam ïa u Mahatma Jyotirao Phule ka long shaphang ka jingpynthymmai. Ka jingpynthymmai ïa ka jingaiti jong ngi ha ki phang kiba u la shim khia bha, kum ka jingpule. Ka jingpynthymmai ïa ka jingpeit bniah jong ngi ïa ki kam ki bym ïahap ha ka imlang sahlang. Ka jingpynthymmai ïa ka jingngeit jong ngi ba ka imlang sahlang ka lah ban pynbha ïalade. Ka jingim jong u ka ïathuh ïa ngi ba ka bor jong ka imlang sahlang ka lah ban ïoh ïa ki kam ba kyrpang ha ri India haba la pynïasoh bad ka jingshai ha ka akor bad ka jingthmu paidbah. Dei na kata ka daw ba u dang ai bor ïa ki million. Dei na kata ka daw ba ki ktien bad ki jingtrei jong u ki kit ïa ka jingkyrmen. Bad dei na kata ka daw, jan arspah snem hadien ka jingkha ïa u, u Mahatma Jyotirao Phule u dang long ym kum ka jingkynmaw ïa ka por ba mynshuwa, hynrei kum u nongïalam ïa ka lawei jong ka India.