Ka snem 2022 ka la long ka snem ba ïoh bun u slap ha ka jylla. Ha ka 17 tarik, Jylliew, 2022, ka Mawsynram ka la ïoh pdiang 1003.6 mm u slap ha ka shisngi bad ka la tam ïa ka record ba ka la ïoh ha ka snem 1940. Ha kajuh ka sngi, ka Sohra, kaba ju ïaknieh ïa kane ka nam, ka la ïoh pdiang slap man ka sngi da 972 mm kaba dei kaba heh tam ha ki 27 snem ba la leit. Na ka bynta kiba angnud ïa u slap, kane ka dei ka khubor babha. Kane ka kynthup ruh ïa kito kiba kwah ban kyntiew ïa ka kam jngohkai pyrthei ha ka jylla. Kane ka jingmad ba phylla ha ka jylla ka kyntiew ïa ka nam jong ka thaiñ kum kata kaba khring bha ïa ki nongjngohkai pyrthei sha ki jaka ha ka mariang ym tang ha India hynrei ha kylleng ka pyrthei. Hynrei ym baroh kiba sngewkmen ïa kine ki record. Na ka bynta kiba bun, u slap uba jur ha ka jylla ula long ka jingtim ban ïa ka jingkyrkhu. Ki surok kila julor bad ki bun bha ki jingjia twa khyndew ha kiba bun ki bynta jong ka jylla. Don kiba la duh la ki jingim ha ki katto katne ki jingjia. Ka jinglong ka suiñbneng ka la pynpaw ïa kiba bun ki jing-or ha ki jingtei ka jylla kaba paw bha ha ka ha ka jingkhyllem ka dome, nalor kiwei kiwei ki jingjia. Kawei ka bynta ba u slap ula ktah jur bha hynrei kabym da bun than kiban phaikhmat ka dei ka kam rep.
Dei ha kane kajuh ka por ba u nongthoh ula leit sha Nongtraw, Dewlieh, Ladmawphlang, Umsawwar bad Nongwah, kiba don ha East Khasi Hills na ka bynta ki ‘Participatory Needs Assessment Workshop’ ba la pynlong da ka kynhun Research and Knowledge Management ka NESFAS (North East Slow Food and Agrobiodiversity Society). Ha ka jingshisha, ha ka 17 tarik u bnai Jylliew, 2022 haba ka Sohra ka la ïoh pdiang bun bha u slap, u nongthoh ula don ha kawei na ki shnong ha kane ka thaiñ. Ka kynhun u nongthoh ka la mad ïa u ’lapbah bad ka lyer kaba jur haba ka leit hiar ïa ki 3000 tam ki mawjingkieng ban poi sha ka shnong. Ka long kaba sngewtynnad, hynrei ha kajuh ka por kaba sngew shyrkhei bha. Haba phai sha ka workshop, napdeng kiba bun ki mat ba la ïatai bad ki shnong da kaba pyndonkam da ki VIPP (Visualisation in Participatory Programmes) toolkit, ki jingkylla ha ka jinglong ka suiñbneng bad ka jingpher ha ka rukom ïoh ot ïa ki jingthung ha ki khyndiat phew snem ba la leit ki dei ki mat ba la ïatai bha. Ka sur kaba mih na kine ki jingïatai ka dei ba ka don ka jingsngewthuh halor ka jingbym thikna ka rukom wan ki aïom bad ka jinghiar ha ka jingïoh ot ïa ki mar rep. Ïa kane la shem bha ha kaba ïadei bad u phan bad la shem ba ka jingmih u phan ka duna bha namar ka jingjur u slap. Ka jingshngaiñ ha ka jingdon ka bam kan sa shah ktah bha ha ki artylli ki rukom. Ki nongrep ki thung ïa u phan ba kin ïoh bam ïalade bad ban ïoh die ha ki ïew. Nyngkong eh, ka jinghiar ha ka jingmih kan ktah bad pynduna ïa ka rukom ba bam ha la ïing. Kaba ar, namar ba kan don ka jingduhnong ha ka liang ka jingkamai namar bym ïoh die, kan pynduna ïa ka jingïoh pisa bad kin ym ïoh ban thied shuh ïa kiwei ki jait bam na ïew. Ha kine ki artylli ki jingïakynduh, ka jingshngaiñ ha ka jingïoh bam ha la ïing kan sa shah ktah jur. Ha Umsawwar (ha ka Mawkynrew Block) haba ka kynhun na NESFAS bad kiba na ka shnong kiba la don ha ka workshop kila ïawad ïa ki lad ban weng ïa kane ka jingeh. Iwei na ki nongshong shnong, i Kong Anjela Nongrum ila ïeng bad batai ha ka kynhun ka NESFAS ïa ka rukom ba ju rep phan ha ka shnong.
Ka kot ban sa pynmih ba la ai kyrteng ‘Iron Industry and Limestone Trade of the Khasi-Jaintia Hills of Meghalaya’ da u Bah Bobby Wycliff Wahlang, u Assistant Professor ha ka Ri-Bhoi College ula batai bniah kumno ba la wanrah ïa u phan ha ka jylla Meghalaya. Ïa u phan la wanrah sha kine ki lum da u David Scott uba dei u Agent sha u Governor-General ha ka Council ha ka snem 1823. Ïa kane la leh kum shi bynta jong ka kam ban pynïar ïa ka mat treikam ki phareng ban pynïaid ïew ïa ki mar rep da kaba wanrah ïa ki jait jingthung ba thymmai. Kat ha ki snem 1940, ïa bun u phan la shalan sha ki ïew kat shaduh sha Calcutta. Watla ha kaba sdang u dei uei uei u bym da pahuh, hynrei suki suki la thung bun ïa u da ki nongrep ka thaiñ bad kane ka la ïarap ban kyntiew ïa ka kam rep phan ha ka thaiñ.
Ha East Khasi Hills, ka ‘Participatory Agrobiodiversity Mapping Exercise’ ba la leh da ka NESFAS ba kynthup ha ki shnong Umsawwar bad Nongwah, la lah ban buh jingtip ba la rep ïa kumba 6 jait u phan bad ha ka shnong Khapmaw ha ka Mawkynrew Block, la lah ban rep haduh 15 jait u phan. Ka rep shyrti ka dei ka rukom rep ba ju leh bha ha kane ka shnong. Kane ka jinglah ban rep bun jait namarkata kam dei kaba sngew lyngngoh. Ha ka jingshisha, na kine ki 15 jait, ïa 12 jait la thung ha ki jaka ba ju rep shyrti kaba pyni ia ka jingbun ki rukom rep. Kane kam kynthup ïa ki jait phan ba la rep hynrei kiba la duhjait noh kat nang ïaid ka por namar ba la rep noh da kiwei pat ki jait ha ki jaka jong ki. Ha Umsawwar, ka jingduh noh uwei u jait ka la ktah bha ha kaba ïadei bad ka jingneh ka jingmih jong une u jait phan namar ka jingkylla ha ka jinglong jingman ka suiñbneng.
Mynshwa, ka shnong ka ju thung ïa uta uba ki khot u Sohlah Ltot. Hynrei namar ba ki nongrep ki ïabeh ïa ki ïew bad kila rep noh da kiwei ki jait ba wanrah nabar, une u jait ba mih hi ha ka thaiñ ula duh noh. Ka jinglong une u jait phan ba la duh noh ka dei ka jinglah jong u ban shah ïa ka jingjur slap. Watla ka jingmih ka bun, ki jait ba thymmai ki da lah ban shan slem haba jur slap. Kane ka dei ka jingshem na ka jingwad ‘Participatory Agrobiodiversity Mapping Exercise’ ha kaba la shem ba ki jait phan ba rep thymmai kim lah ban shah haba kylla ka suiñbneng. Ka jingjur slap mynta ka kynti ka la pynpaw bha ïa kane. Na ka jingsngewthuh kaba mih na ka jingïatai halor ka jingkongsan u symbai ba pyndonkam, khamtam kito kiba lah ban shah ïa ka jingpher ka suiñbneng, kiba bun ki ong ba u jait barim u lah ban san wat haba kylla ka jinglong ka suinbñeng. I Kong Anjela Nongrum ila ong ba in thung biang ïa u jait barim. Ym don pat ha ka shnong kiba don ïa u symbai jong uta. Donbok pat ba ka longïing i Kong Niañ Nongbri (bam kwai ha dwar u Blei) ha ka shnong ba marjan, ka Ksanrngi, ki dang rep ïa uta u jait. I Kong Anjela Nongrum mynta i dang leit ïakren bad kata ka longïing ban ïoh thied ne ïa kylliang ba in ïoh ban thung ha la ka lyngkha. Ka NESFAS kan sa ïarap ha kane. La kyrmen ba ka jingwanrah biang ïa u Sohlah Ltot kan wanrah ïa ka jingmih ba bun bad kan ïarap ban pynneh ïa ka rukom bam tynrai wat hapdeng ka jingkylla ka jinglong ka suiñbneng.
La katto katne sngi mynta, u nongthoh ula ïakren bad u General Secretary ka Hill Farmers’ Union ha kaba ka jingïatai ka dei bha halor u symbai. Une u General Secretary ula ong ba watla ka sorkar Meghalaya ka la khang ïa ka jingpyndonkam dawai, kam shym la khang pat ïa ka jingpyndonkam ïa ki symbai hybrid. Namar ba hap ban shaniah ha kiba nabar, ka la buh jingeh bha ïa ki nongrep. Ka jingkyntiew ïa ki symbai tynrai na kane ka thaiñ ka lah ban weng ïa ka jingeh. Ka nuksa jong kane ka dei ka jingplie ïa ka Rice-Centric Community Seed Bank ha Sadolpara, West Garo Hills da u James Sangma, uba dei u myntri ka tnad Environment ba la ïarap ruh da ka NESFAS ryngkat ka jingïatreilang bad ka ELP Foundation. Kane ka seed bank kan pynleit jingmut halor ka jingpynneh bad jingpynroi ïa ki jait khaw tynrai. Ka jingwad bniah da ka NESFAS bad na ki jingsngew ba ki ïoh ka long ba kane kan pynneh ïa ki symbai tynrai. Kane ka lah ban long ka jingai sngwbha, ym tang ïa ki nongrep ka Meghalaya hynrei sha ka pyrthei baroh kawei.
(U Bhogtoram Mawroh u dei u Senior Associate ka Research and Knowledge Management ka NESFAS bad lah ban thoh ïa u ha bhogtoram.nesfas@gmail.com)
