Kaei ka daw jong ka jinglong kyrpang jong ka India, ha ka thaiñ kaba jynjar ka ri ka dang shngaiñ

Da ka The Economist Bureau

U riewstad ha ka kam ka ïoh ka kot uba don ka jingthmu kaba shai u lah ban ïeng ha New Delhi, ban peit sha man la ki liang bad ban ïohi ïa ka jingkulmar. Ha Nepal, ka ri kaba marjan bad ka India ha ka thaiñ shatei lammihngi, ki jingïakhih “Gen Z” ki la mih ha une u snem halor ka jingbym ryntih, katba ki khun ki ksiew jong ki longïing kiba don ha ka kam saiñ pyrthei ki pynpaw pyrthei ïa ki jingleit shuti ba remdor bad ki jaiñ ba rem jong ki ha ka Instagram katba ki riewpaidbah ha Nepal ki ïakhun ïa ka jingbym ïoh kam ïoh jam. Shaphang mihngi, ki samla pule jong ka Bangladesh ki la ïalam ïa ka jingïakhih ha u snem ba la dep ban pynkhyllem ïa ka Sheikh Hasina, kaba la long ka Myntri Rangbahduh naduh u snem 2009. Napdeng ki jingïakhih jong ki ka long ka rukom bhah kaba buh kyrpang ïa ki kam jong ka jylla na ka bynta ki khun ki ksiew jong ki riewshlur ba ïakhun ha ka thma. Ha ka thaiñ shathie jong ka ri India, ki nong Sri Lanka ki la hiar thma ïa ka ïing jong u president ha u snem 2022, kaba la pynlong ïa u Gotabaya Rajapaksa, u President ban phetkrad noh. U Rajapaksa u la long u nongpynïaid ïa ka jingeh ha ka ïoh ka kot kaba la pynlong ïa ka ri ban duhnong, ha kaba ka umphniang bad ki dawai ki la lut. Ha ka liang sepngi, ka Pakistan ka mad ïa ki jingïakhih na ki nongkyrshan jong u Myntri Rangbahduh barim uba la shah set phatok bad sa kawei pat ka jingpyllait im jong ka IMF.
Hynrei ym dei ka India. Ka ïoh ka kot kaba heh tam jong ka South Asia ka long kaba skhem. Mynta u snem ka ri ka la long ka lanot jong ka thma khaïi pateng jong u President Donald Trump, kaba la shah jied kyrpang na ka bynta ki khajna ba pynshitom khamtam namar ka jingthied jong ka ïa ka umphniang na Russia, bad ka nongïashim bynta ha ka thma ïasiat bad ka Pakistan kaba don ïa ki tiar nuclear. Ka ïoh ka kot jong ka, ka dei kaba ym da paw. Ka Bangladesh, Nepal bad Sri Lanka baroh ki ïashim bynta ha ki prokram jong ka IMF, ryngkat bad ka Pakistan. Ha kajuh ka por, ki bond sorkar jong ka India kiba shiphew snem ki ai jingmih tang hapoh 7%, kaba hiar khyndiat na kaba sdang jong u snem bad kaba kham duna na ka 12% kaba ka Pakistan bad ka Sri Lanka ki hap ban sngap jar. Ka foreign reserve jong ka India ka long haduh $ 700 bn, lane 18% na ka GDP-kaba biang na ka bynta 11 bnai ka jingwanrah mar nabar ri. Ka jingkiew ka long haduh 6-8% ha ka shisnem.
Ka India kam shym la long kaba skhem kumba ka long mynta. Naduh ba la ïoh ïa ka jinglaitluid na ka ri Bilat ha u snem 1947, ka ri ka la mad ïa ki jingeh kiba ju jia man ka por ha ka liang ka jingsiew bai lutksan. Ha u snem 1965 ka thma bad ka Pakistan, kaba la bud da ka jingtyrkhong kaba jur, ka la pynlong ïa ka ban shaniah ha ka jingïarap pynbiang bam bad namar kane ka America ka la pynlong ïa ka ban pynhiar dor ïa ka pisa rupee. Ha u snem 1991 ka jingkiew dor jong ka umphniang namar ka thma Gulf, bad ka jinghiar ha ka jingphah pisa na ki nongtrei ha Kuwait, ka la wanrah biang ïa ka jingeh. Ka sorkar ka la hap ban kit ïa ka ksiar da ka liengsuiñ sha ri Bilat ban long kum ka jingpynskhem na ka bynta ki ram. U Manmohan Singh, Myntri kam pla tyngka jong ka India, u la shim kabu, pynban, ïa ka jingeh, da kaba pyndonkam ïa ka kum ka daw ban sdang ban pynpra ïa ka rukom pynïaid ïa ka “licence raj” jong ka jingpynïaid ïa ka jingshalan mar shabar ri bad ban kyrshan ïa ka pisa. Kata ka la ïarap ban pynskhem ïa ka ïoh ka kot.
Hynrei dang shen ha u snem 2013 ka ri ka dang don ha ka jingïarap jong ka pisa na kylleng ka pyrthei. La buh ïa ka ha ka kynhun “ki san kiba tlot” jong ki ïew kiba dang kiew da ka Morgan Stanley, ka bank, ryngkat bad ka Brazil, Indonesia, South Africa bad Turkey; baroh ki la shah ktah ha ka jingpynkiewdor jong ka America. Ha ka por jong ka “jinglehdom”, katba ka America ka sdang ban pynduna ïa ka jingeh la jong namar ki kam pisa, ka rupee ka la hiar da 20% naduh u bnai Jymmang haduh u bnai Nailur. Ka sorkar ka la jubab da kaba pynkhuid ïa ki bank jong ka ri, kaba la pynbor ïa ki nongai ram ban ithuh ïa ki ram kiba sniew bad ban pynkylla ïa ka bankruptcy code. Ki ram bym lah siew ki la hiar na ka 15% ha u snem 2018 sha ka 3% mynta u snem.
Ka jingleh jai jai ha kaba ïadei bad ka pisa ruh ka la ïarap. Ka jingeh ba dang shen jong ka Sri Lanka ka la mih na ka jingpynhiar khajna khlem da bei tyngka bad ka jingpynlut kaba la ïarap da kaba shon pisa. Ka India ka pynïaid ïa ki jingduna artylli, ha ka liang ka mang tyngka bad ka jingkheiñ ba mynta, hynrei ka la pynduna ïa ka jingduhnong ha ka mang tyngka jong ka na ka 9% ha kaba sdang jong ka khlam covid-19 sha kaba hapoh 5%. Ka sorkar ka thmu ban pynduna ïa ka ram jong ka sha ka GDP na ka 57% sha ka 50% shuwa u snem 2031. Watla ka jingshalan ïa ki mar ba la shna shabar ri ka la hiar, ka jingmih na ka jingshalan ïa ki jingshakri shabar ri-kham bunsien ka shong ha ki kam khaïi bad ka jingai jingshakri ha ka IT-mynta ka la poi sha ka 15% na ka GDP, kaba kiew na ka 11% ha ki shiphew snem ba la leit, kaba la duna ka jingshaniah jong ka India halor ka jingwan jong ka pisa nabar ri.
Wat ka umphniang, ka bynta kaba ju bun jingeh ïa ka India, ka kham duna ka jingeh ha kine ki sngi. Kata ka long shi bynta namar ba ki dor jong ka umphniang ki la hiar bha ha kine ki khyndiat snem ba la dep. Hynrei ka dei ruh namar ba ka sorkar bad ki karkhana ki la pynduna ïa ka jinglong jingman jong ka ïoh ka kot. Ki jingbuh lypa ïa ka umphniang bad ka bor treikam ba thymmai jong ka jaka pynkhuid umphniang ki pynlong ïa ka jingpher; kumjuh ruh ka umphniang Russia kaba duna dor, kaba ha u snem ba la dep ka la tyngkai haduh $8 bn ha ka pisa bar ri, wat la ka la khring ïa ka jingbitar jong u Trump. Ka jingbthah ban khlehlang ïa ka ethanol bad ka umphniang, kaba la sdang ha u snem 2021, ka la pynsngewsih ïa ki nongñiah kiba tieng ïa ka jingduh ki engine jong ki hynrei ka la pynsngewbha ïa ki nongrep pai bad ka la pynduna shuh shuh ïa ka bai thied umphniang.
Ki jingring mynsiem ba jylliew
Ka jingbym don ka jingeh ha ka liang ka jingsiew kam dei tang ka daw ba ki samla nong India kim shym la mih sha surok. Kumba long ha Nepal ka jingbym ryntih kaba bun ka long ban ïohi ha ki social media (watla bun na ka ka wan na ki khlur jong ka Bollywood, kiba la kamai lypa ïa ka spah jong ki). Ka jingïoh ïa ki kam sorkar, kumba long ha Bangladesh, ka wanrah ïa ki jingsngewsih: palat shiteng la buh kyrpang na ka bynta ki jaitbynriew “ba la sahdien” ne kiwei kiwei ki kynhun kiba shah iehnoh beiñ, kaba pynsngewsih ïa baroh kiwei pat. Ka jingbym don kam jong ki samla pule kiba la pyndep ïa ka jingpule ka long 29% ha u snem ba la dep, shi bynta namar ba bun ki pyrshang biang ïa ki eksamin rung kam sorkar. Kiwei pat ki duna ka kam ha ki kam gig ne ki ïashim bynta ha ka “timepass”, ka kyntien India-Phareng na ka bynta ban pynïaid ïa ka por khlem jingthmu.
Lehse kiwei pat ki lad na ka bynta ka jingbym sngewhun jong ki nong India ki ïalam noh ïa ki sha jngai na ka saiñ pyrthei. Ha u Lber ki la mih ki jingkulmar ha Nagpur, ka nongbah kaba don 3.5m ha Maharashtra. Ka thong kam dei mano ba don ha ka bor mynta- ka dei ka jingtep jong u Aurangzeb, u syiem Muslim jong ka spah snem kaba 17 uba la pynshitom beiñ ïa ki Hindu. Hynrei ka don ruh ka jingbatai kaba kham sngewtynnad na ka bynta ka jingbym don ki jingïakhih: Ka ïoh ka kot jong ka India kaba paw shai ba ka nangroi ka paw ba ka kyntiew ïa ka jingsngew ba kiei kiei kiba kham bha ki long shisha ki ban wan. Ka jingwad bniah jong ka Centre for Monitoring Indian Economy, kaba dei ka nongai jingtip, ka pan na ki nong India ban ai jingkheiñ ïa ka jingsngewhun jong ki ha ka jingim ha ka jingthew kaba naduh iwei haduh shiphew. Watla ha kane ka por ki kham biang na ka bynta ka jingïohnong kaba saw ne san, hynrei ki kham kyrmen shaphang ka lawei. Ha ki san snem ki khmih lynti ïa ka jingkheiñ kaba hynriew ne hynñiew. Ka kham suk ban shah ïa kano kano ka kam, wat ïa ki jingeh bad ki jingeh jong ka jingim ha ka ïoh ka kot jong ka thaiñ Asia ba shathie kaba jynjar, lada phim khmih lynti ba kan neh junom.