Ka Meghalaya Literary Assembly
Kyrsoibor Pyrtuh
Ka kyntien “literary” ka mut ka thoh ka tar, hynrei kane ka jingïathuh khana hangne kam dei shaphang ka Seng ki nongthoh kot lymne ka jingïalang halor ka thoh ka tar. Kane ka jingthoh ka dei shaphang ka jingïatai nia kaba la jia ha ka jingïalang Dorbar kaba nyngkong jong ka ïing Dorbar Thaw Aiñ ka Jylla ha ka snem 1972. San phew snem mynshuwa ka Duwan jong ka Synshar Paidbah ha Meghalaya ka shlei da ki briew kiba proh, kiba shemphang bad kiba tip. Ym lah ruh ban klet ïa ka jingnoh synñiang jong ka Percylinda Marak, kaba long tang ma ka ka Nongmihkhmat kynthei.
Hadien ba la jied ïa u Prof R.S Lyngdoh kum u Shongknor ka ïing Dorbar Thaw Aiñ, u Paiem Jormanick (MLA) uba la pynïaid ïa ka elekshon u la kynthoh kumne, “baroh ngi tip ba u Prof R.S Lyngdoh u dei u riewstad uba tip bniah ïa ka histori jong ka Riti Synshar, kaba long ka spah bah bad kan ïarap ïa u haba u pynïaid ïa ka Dorbar…” Kiwei de ki Nongmihkhmat ki la pyrto ïa ka jingshemphang jong u Shongknor ba nyngkong ka Jylla. U Bah Hoover Hynïiewta u ban jur ba ki MLA baroh ki la mon lang ban tynrong ïa ka jingkit ha ki tyrpeng ba khraw jong u Prof R.S Lyngdoh. U la ong, “Shongknor ba donburom, phin seng nongrim ïa ka synshar paidbah ha kine ki lum…bad phin dei u Shongknor uba nyngkong jong ka Jylla ba pura u ban dro ïa u laiñ hapdeng ka seng saiñ hima kaba phi don bad ka jingkyntang jong ka shuki kaba phi shong. Shongknor, nga ngeit phin lah ban pynïaid ïa ka Dorbar ha ka rukom kaba beit bad ryntih bad jingïaburom markylliang hapoh ka ïingdorbar bad shabar ruh kumjuh.” Ki longshuwa jong ngi ki la pyrshang ban tei bad ïai neh ha ka nongrim, hynrei ka bamsap, ka tuh ka thiem bad ki kam runar ki la tyllep bad pynjot thiaw ïa ka synshar khadar bad ka akor ka burom ha ka imlang sahlang.
Ka ïing Dorbar Thaw Aiñ kaba nyngkong jong ka Jylla ka shlei da ki Nongmihkhmat kiba tip, kiba shemphang, kiba nep ka jingmut jingpyrkhat bad kiba pnah. Na ki Bui jong ka Assembly, lah ban pynshisha ba ki jingïatai nia ki long kiba shong sbai bad ka dei ban ktik ïa ki samla pule ban thud bniah. Naduh ka sngi nyngkong ngi sakhi ba ki Nongmihkhmat ki pynlut por ban ïatai nia wat halor ki jingmut jong ki kyntien ne ka senten. Ka jingïatai nia ka long kaba jyliew bad shitrhem namar ki Nongmihkhmat kiba shemphang ki sei la ki nia ki jutang bad ki ïa biria pynrem iwei ïa iwei bad tei ïa ka Jylla kaba thymmai.
Ym don mano mano ruh kiba donhok ban bishar ïa ka jinglah ne ka jingbym lah jong ki Nongmihkhmat kiba mynta hapoh ka ïing Dorbar Thaw Aiï, hynrei shabar ka ïing Dorbar te ngi ïohi ïa ka jingthylli jabieng jong ki, ym tang katta, ka akor ka burom ruh ka la hiar bad ym don nongrim lymne saiñpyrkhat. Ha ka rynsan saiñ hima kiba bun ki shu ïakyrkiw kyrkaw kum ki khyllung-khynnah. ñiuma, ka don pat ka jingkyrmen namar ba shen kin sa mih ki khmat thymmai, kiba kloi ban len lade bad kiba shemphang, ki ban sa ai reng ha ka elekshon 2023 khlem ka jingkyrshan jong ki Seng saiñhima kiba la rim (la ki long kiba na Ri thor ne napoh Ri Lum). Ha,oid, kin sa mih ruh kiwei ki khmat kiba la nang la stad bad kine ki kren shaphang ka jingkylla, phewse ka jingkylla aiu ki kren ym don ba peiphang bad kine pat kin ïakhun hapoh ka jingkhmih jong ki Seng saiñ hima kiba la satah bad ki bym don nongrim bad kiba ki nongïalam jong ki ruh ki long ki bym larkam bad ka pyrkhat pyrdaiñ kaba sahdien. Kumta to ngin kyrshan ïa ka kynhun bad ki riewshimet kiba thymmai, kiba shai ka jingmut jingpyrkhat, kiba don buit, kiba don ka jingsngewthuh kaba shai halor ki ishu bad ruh kiba da ki phew snem ki la ïakhun bad ïaksaid ha madan halor ki ishu bapher bad kiba ïeng ha ka nongrim ka hok bad jingshisha.
Mynta ngin poi sha ka khana kaba nga kwah ban ïathuh bad ka dei shaphang ka jingïatai nia halor ka jingmudui pyrshah ïa ka Kot khubor Ka Pyrta U Riewlum. Hadien ka jingjied ïa u Shongknor ka ïing Dorbar Thaw Aiñ, katei ka kot khubor ka la pynmih ïa ka khubor kaba pynthoh bria ïa ki katto katne ngut ki MLA bad kynnoh ba ki pynwit ïa ka elekshon jied Shongknor kaba la long ha 29 Lber 1972. Ynda ka ïing Dorbar ka la shong Dorbar biang ha u ïaiong, u Prof Martin Majaw u la mudui pyrshah ïa ka kot khubor halor ka nongrim ba ka la ñiew thala ïa ka dor jong ki Nongmihkhmat. Ka jingthoh ha ka kot khubor pyrshah ïa ki MLA ka long kumne, “Ha ka por ba shim ïa ka bynta banyngkong da u Acting Speaker, Bah Jor Manik Syiem ban jied ïa u Speaker, la don ka jingkaw-kaw bad jingpynwit da u Bah D. D Lapang, Bah H.Hynïiewta bad Bah M.N Majaw kiba long ki Opposition”.
Kaba bud nangta ka long ka jingïatai nia kaba dondor bad ka ïing Dorbar ka la ïatai nia halor ki kyntien bad ki jingmut kiba don ha ki, khamtam eh ïa ka jingpynkylla sha ka ktien Phareng. Lah ban mutdur haduh katno ka jingkhraw kata ka jingïatai nia haba u Shongknor uba dei ruh u nongthoh kot Khasi bad u nonghikai History uba pawnam u shah skhor ïa ki nia ki jutang ba ki MLA ki khlei bad ki MLA ruh kim dei kiba komti, pynban kiba pnah, kiba proh bad kiba khraw jabieng. Kum u nonghikai skul, pateng pateng u Shongknor u tynruh da ki jingkylli ïa ki MLA kiba ïashim bynta ha ka jingïatai nia bad kumta ka jingïatai nia ka nang khraw shuh shuh. Kane ka jingïatai nia ka tyllun pyllun ïa ki kyntien Khasi kiba la pyndonkam ha kata ka khubor, kum ka jingmut jong ka jingkaw-kaw bad jingpynwit bad ka jingpynkylla phareng ïa ka khubor.
Ban ïalam jingmut ïa ki nongpule bad ailad ïa ki ban pyshai shynna hi da lade halor kane ka jingïatai nia, ngan pyrshang ban ïathuh ïa ka jingïatai nia kumba la buh jingthoh ha ka bui jong ka ïing Dorbar Thaw Aiñ ka Jylla kumne harum:
U Shongknor- “Mynta u Prof Majaw un buh ïa ka jingmudui pyrshah ïa ka kot khubor, “Ka Pyrta Riewlum” katkum ki kyndon jong ka ïing Dorbar. Mar kumta hi, u Shongknor u tynruh ïa u nongmudui da ka jingkylli, “hato ym dei ba u Nongmihkmat ba donburom u pynkylla ktien hi da lade? Bad u nongmudui u jubab ba ïa ka jingpynkylla ktien la leh da ki nongtrei jong ka Assembly bad ma u ruh u pdiang ïa ka jingpynkylla ktien kumba ka long. Kumta ka jingïatai nia ka sdang rhem bad u Prof. Majaw ruh da ka jingsngewskhem u pynphai nia shar shar. Shuh shuh, u Shongknor u la kylli, “Na kano ka thymmei phi pynkylla Phareng ïa ka kyntien jingkaw-kaw bad jingpynwit ba phi ong ba ha ka ktien Phareng kine ki kyntien ki thew ïa ka jinglong khlem akor bad ki jingkren blap blap ki bym shongdor ei ei ruh em.” U Prof Martin u la jubab, “Shongknor ba donburom, ka jingpynkylla ktien ka don ar jait, kawei ka long ban ai ïa ka jingmut ba shisha jong ka ktien bad kaba ar pat ka long ban ai ka jingsngewthuh halor ka jingmut jong ka ktien…bad Shongknor, nga dei u Khasi bad ngam donkam ban wad thymmei ban sngewthuh ïa ka jingmut jong ka ktien jingkaw-kaw.” Hynrei u Shongknor u la woh nia biang, “Wat u Phareng ruh u hap ban peit bad twad jingmut na ka Chamber Dictionary.”
U Bah Brington Lyngdoh ruh u la ïashim bynta ha ka jingïatai nia bad wanrah ryngkat ïa ki ar tylli ki Dictionary ba la thoh da u A.S Shylla bad u Nissor Sing. U Bah Bring u la kynthoh ba ki kyntien jingkaw-kaw bad jingpynwit ki long ki kyntien kiba jem ban sngewthuh bad kam donkam satia ban pynkyllaiñ ne thep jingmut da kumwei pat bad u nongmudui u la ïalam bakla ïa ka ïing Dorbar.
Kiwei ki Nongmihkhmat, kum u Bah Ripple Kyndiah bad u Bah Maham Sing ruh ki la ïashim bynta, katba u Bah Hoover Hynñiewta u la sei madan ïa ki nia riewstad bad kyntien biria dei por jong u, kaba la wanrah ïa ka jingïarkhie ïapler hapoh ka ïing Dorbar. U Bah Hoover u la ïasaid nia tyngeh kumne, “Shongknor ba donburom, kam shym don kano kano ka jingkaw-kaw ha kato ka sngi…Lada na ka jinglong tynrai ka met u briew kum u Bah Majaw bad ma nga ki briew kiba heh sur bad ba phi ruh phi la ailad ban kren, Shongknor ba don burom, ïa kata ka jingheh sur ym lah ban ñiew ba ka dei ka jingkaw-kaw…kumta ïa ki briew kiba heh ka sur ym dei shuh ban shah ba kin ïaleh elekshon…kam don ka kaw-kaw, kumba ki ong bad kumba ki mut ban kynnoh ba ngi dei ki briew kiba khlem burom bad kiba khlem akor.”
U Shongknor u la pynkut noh ïa ka jingïatai nia da kaba ong, “kane ka donkam ruh ïa ka jingïatai jong ki stad kot” bad u la phah ïa kane ka kam sha ka Privilege Committee.
Lada jia ba ka ktien Khasi ka ïoh ïa ka jingithuh katkum ka Khyrnit Baphra ka Riti Synshar ka dei namarba don kum kine ki Nongmihkhmat ha ka ïing Dorbar Thaw Aiñ bad ka imlang sahlang ne ka Jylla kan kiew shaphrang lada ngi jied da ki briew kiba shemphang kaei ka Art, kaei ka Poitri bad kiba tip bniah ïa ka History, ym ki briew kiba bamsap bad kiba khwan myntoi shimet.
(U Prof R.S Lyngdoh u dei u nongthoh kot bad nongsdang jong ka tnat pule Khasi ha skul bah NEHU. Katba u Prof. Martin Majaw u hikai English ha St Anthony’s College bad u Bah Hoover Hynñiewta u dei u nongkren paidbah uba pnah bad uba proh jabieng).