Ka jngohkai pyrthei (Tourism) bad ka jylla Meghalaya
Patricia Mukhim
Mynta lah katto katne snem ngi lah sdang ban ïohi ba ki briew na kylleng ka ri India ki sngewtynnad ban wan jngoh kai ïa ki lum ki wah, ki kshaid ki them bad khamtam eh ïa kata ka Wah Umngot kaba khuid khlir khlir bad ka Mawlynnong kaba pawnam eh ha ka jingkhuid jingsuba. Ka kam jngohkai pyrthei ka long kawei na ki lad kamai ïa ki briew jong ngi. Mynta lah bun kita ki resort, ki hotel bad ki home-stay kiba ai lad ïa ki nongwan jngoh kai ïa ka jylla Meghalaya ba kin sah shipor. Sha ki ri sepngi ka home-stay ka mut ba ki trai ki pynkha katto katne ki kamra ha ïing lajong bad ki nongsah ki bam lang bad ki trai ïing. Kane ka mut ba kiba kum kita ki nongwan jngoh kai (guests) ki kwah ban sngewthuh bha ïa ka rukom im bad ka rukom bam jong ngi. Hynrei hangne ha ngi pat ïa ki home-stay la shna jngai na ïing briew bad ki long pynban kum ki hotel kiba rit.
Lada leit jngoh kai ïa ka Bali kaba dei kawei ka dewlynnong ha Indonesia kaba juh khring bha ïa ki nongwan jngoh kai (tourist) ngin shem ba kawei na ki jingpyni kai ba ki tourist ki sngewtynnad eh ka long kata ka shet jingshet. Ki kynthei katto katne ngut ki hikai shet ïa ki tourist bad na ka bynta kane ki tourist ki hap ban da siew pisa. Hynrei haba ki leit phai pat sha la ïing, ki sah kynmaw ïa kata ka khep shet jingshet. ïa kum kane ka jingpyni kai la khot ha ka ktien phareng da ka ka ‘experiential tourism’ kaba mut ba ki tourist ki da don bynta ha ka ban shet jingshet lem bad ki trai shnong.
Ka experiential tourism ka mut ruh ba kito ki tourist ki pyndonkam lut ïa ki jingsngew jong ki baroh naduh ka jingitynnad ka khmat, ka jingbang u thylliej, ka jingsngewtynnad ïa ka jinglong ki briew ha kato ka jaka kaba ki leit bad ka jingiwbih la lyer, ka jingkhuid khlir khlir jong ki wah, ka jingjyrngam ki lum bad ka jing jar jar jngai na ka sor bah. Kiba bun hi ki tourist ki wan shane sha ki lum jongngi namar ba ki kwah ban jahthait bad pyngngad khlieh. Ki kwah ba ynda lah leit phai nangne kin lah ban trei minot ïa la ka kam. Hynrei ym lah ban leh pat ba ha kine ki por mynta, don bun ki tourist kiba shu wan rwing na Assam. Ki wan mynstep bad ki leit phai noh janmiet. Bun na ki, ki lah wanrah bam na ïing bad ki wan bam khana shane. Hynrei namar ki wan da ki kali jong ki, khamtam ha ka sngi Saitjaiñ bad Sngi U Blei ngi shem ba ka jingdheng kali ka jur bha. Kiba wan na Sohra ne Dawki ha kitei ki sngi ki sahkut kali naduh Upper Shillong 7 mer ter ter haduh jingkieng Rilbong. Dei na kane ka daw ba ki trai shnong mynta kim ju kham mih shuh na la ïing ha ka sngi Saitjaiñ bad sngi U Blei.
Ha ki por kiba kham mynshuwa ka Laitlum ka long ka jaka kaba pyngngad bad sngewtynnad bha ban leit pynlut por bad shongkai. Mynta pat lah bun briew palat nalor bad ka jingwin jingsaw ki jingtem kiba ki wanrah sha kane ka jaka. Shisien lei don kiba wanrah syndon bad ka gas shet jingshet bad ki khew shet bad ki shet syndon hangta ha madan. Hato ki trai shnong kim kwah mo ba kane ka jaka kan khring briew? Hato ki kwah ba ki tourist kin kiar noh na kane ka jaka? Dei hangne keiñ ba ngi ong ba ki trai shnong (community) ki dei ban ong kiba shemphang bad kiba kheiñ kor ïa la ka jong ka jaka. Ka jingkhrong ka dei ban long kaba kham rem namar ngi lah shu die tad dor palat ïa ki lum ki wah jong ngi.
Mynha kine ki sngi ngi leit jngoh kai ïa ka kshaid Tyrchi (Tyrchi Falls) shuwa ban poi Jowai. Kat kane ka jingitynnad kane ka kshaid hynrei khrong pisa pat tang 20 tyngka shi khlieh. Ki tourist na jan bad na jngai ki bun bha hangto hynrei ki shu wan tang ban peit ïa ka kshaid bad ki don kiba sum bad jngi ha ka wah; kiba bun ki hun tang ban shu shon dur ban ïoh buh Instagram bad Facebook. Ynda lah mih nangto ban leit phai sha ïing ym don eiei ban rah sah kynmaw. Ym don nongïathuh khana ne nongïalam (tourist guide)u ban batai shaphang kato ka kshaid lane ban pynbiria ïa ki tourist khnang ba ma ki ruh kin sah kynmaw ïa kita ki jingïathuhkhana. Ym don wat tang i kot lyngkdop ruh I ba ki tourist kin ïoh rah nongmuna (symbol) sha la ïing. Sha kiwei pat ki jylla ha kum kine ki jaka don bun ki nongshon dur kiba kamai pisa na ki tourist. Hangne ha ngi pat ym don kum kita.
Shisien ngi ïa leit sha Nongriat bad peit ïa ki jingkieng jri ar mala (double decker living root bridge) bad ngi ïa sah miet ha kawei ka homestay. Ki don ki tourist kiba wan na Assam kiba pynsawa jingrwai haduh shi baje mynstep. Ki trai nongpynïaid kim ong ei ei namar ki tieng eh ïoh ki phet noh kita ki tourist. Hynrei baroh kiwei pat kiba sah hangta khamtam ki nongsepngi ki lah wit bha namar bym ïohthiah nalor ba lah thait ka hiar mawjiengkieng 3000 tylli sharum.
ïa kitei kiei kiei lah dei ban ïakren bad ïamir jingmut bad ki briew sorkar kiba pynïaid ïa ka Tourism Department. Kane ka jylla jongngi kan ym lah shan slem lada ngi shu kyrkieh kamai spah na ka jingbun tourist (mass tourism). Ngi donkam ïa ki tourist kiba don ka jingsngewthuh shaphang ka jingmut ba jngai bad ba kham jylliew jong ka ktien Tourism. Lada ngi shu lalot ban khring briew bun ngut ha ka shisngi ngin sa duh ïa ka jingmyntoi kaba shadien namar ki tourist kiba don ka bor ban siew ka dor kaba rem na ka bynta ki jaka sah bad ki jaka jngohkai kin sa kiar ban wan shane namar ki thait ïa ka jingbymdon ka jingjarjar (privacy).
Sa kawei kaba ki tourist ki ong ka long ba mangi ngim kloi ban shet ïa ki rukom shet Khasi ban tyrwa ïa kita ki nongwan kai. Ngi ïa die tang ki jingbam paket kiba song ha ka plastic kaba pynduh pyndam ïa ka mariang. Ngi hap ban long kiba kloi ban pdiang ïa ki jingai jingmut lem jong ki tourist khnang ba ngi lah ban nang pynjanai shuh shuh ïa ka jngoh kai pyrthei ha kane ka jylla, namar kane ka long ka lad ai kam kaba kongsan bha.